ٽائيفائيڊ جون علامتون: بخار جو نمونو، خطري جون نشانيون، ۽ ڪهڙي ٽيسٽ تي ڀروسو ڪجي

ٽائيفائيڊ بخار هڪ انفيڪشن آهي جيڪو Salmonella Typhi (سالمونيلا ٽائفي) بيڪٽيريا سان ٿئي ٿو. اهو بيڪٽيريا سان گندي (آلوده) کاڌي يا پاڻيءَ ذريعي پکڙجي ٿو، عام طور ان ماڻهوءَ جي پاخاني مان جنهن کي اهو هجي يا جيڪو ان کي کڻي هلندو هجي. نگلڻ کان پوءِ بيڪٽيريا وڌن ٿا ۽ رت ۾ پکڙجي وڃن ٿا.

اهو اتي عام آهي جتي صاف پاڻي ۽ صفائي جو انتظام گهٽ آهي، ايشيا، آفريڪا، ۽ وچ ۽ ڏکڻ آمريڪا جي ڪجهه حصن ۾. اندازي مطابق هر سال لڳ ڀڳ 9 ملين ماڻهو ٽائيفائيڊ سان بيمار ٿين ٿا، ۽ لڳ ڀڳ 110,000 مري وڃن ٿا.

پيرا ٽائيفائيڊ (paratyphoid) بخار هڪ ملندڙ جلندڙ بيماري آهي جيڪا Salmonella Paratyphi سان ٿئي ٿي، ۽ ان جو ٽيسٽ ۽ علاج به لڳ ڀڳ ساڳئي طريقي سان ٿيندو آهي.

ڪيريئر (بيماري کڻندڙ): ڪي ماڻهو علامتون ختم ٿيڻ کان پوءِ به بيڪٽيريا پنهنجي جسم ۾ رکن ٿا، ڪڏهن مهينن يا سالن تائين، ۽ پاڻ بيمار محسوس ڪرڻ کانسواءِ ٻين کي لڳائي سگهن ٿا.

علامتون عام طور انفيڪشن کان 6 کان 30 ڏينهن پوءِ شروع ٿين ٿيون، اڪثر آهستي آهستي:

• بخار جيڪو هر روز ٿورو وڌي ٿو، ٽئين يا چوٿين ڏينهن تائين 39 کان 40°C (103 کان 104°F) تائين پهچي ٿو، ۽ 3 ڏينهن کان وڌيڪ رهي ٿو
• مٿي جو سور، ڪمزوري ۽ ٿڪاوٽ
• ٿڌ لڳڻ ۽ جسم ۾ سور
• سڪي کنگهه
• بک نه لڳڻ، اوڪارا اچڻ
• پيٽ ۾ سور، ۽ قبض يا دست، جيڪي اڪثر ٻين علامتن کان پوءِ اچن ٿا
• ڪڏهن سنوان، هلڪا گلابي (گلاب رنگا) داغ، عام طور ڇاتي يا پيٽ تي

علاج کانسواءِ ٽائيفائيڊ هڪ مهينو يا ان کان وڌيڪ هلي سگهي ٿو. صحيح اينٽي بايوٽڪ سان گهڻا ماڻهو مڪمل طور ٺيڪ ٿي وڃن ٿا.

ٽائيفائيڊ سبب اسپتال ۾ داخل ماڻهن مان لڳ ڀڳ 10 کان 15% کي سنگين پيچيدگيون ٿين ٿيون، عام طور بيماريءَ جي 2 کان 3 هفتن کان پوءِ:

• آنڊن ۾ رت وهڻ
• آنڊي ۾ سوراخ (intestinal perforation)، جيڪو پيٽ جي اندروني پردي جو سخت انفيڪشن (peritonitis) پيدا ڪري سگهي ٿو
• مونجهارو يا ننڊاکڙائپ

هنن صورتن ۾ هينئر ئي ايمرجنسي مدد وٺو:

• اوچتو پيٽ ۾ سور جيڪو وڌندو وڃي
• ڪارو يا گهري ڳاڙهي رنگ جو پاخانو
• رت جي الٽي، يا اهڙي الٽي جيڪا پيسيل ڪافيءَ جهڙي لڳي

بيماري ٻيهر ٿيڻ: 10% تائين ماڻهن کي علامتون ٻيهر ٿين ٿيون، عام طور ٺيڪ ٿيڻ کان 1 کان 3 هفتن پوءِ. جيڪڏهن علاج پورو ڪرڻ کان پوءِ بخار ٻيهر اچي ته پنهنجي ڊاڪٽر کي ڏيکاريو.

ڪيريئر: علاج ٿيل ماڻهن مان لڳ ڀڳ 1 کان 4% هڪ سال پوءِ به بيڪٽيريا کڻي هلن ٿا. کاڌي جي ڪم، صحت جي شعبي يا ننڍن ٻارن سان ڪم تي واپس وڃڻ کان اڳ ڊاڪٽر توهان جو پاخانو چيڪ ڪرائي سگهي ٿو.

• بلڊ ڪلچر (blood culture) ترجيحي ٽيسٽ آهي: ليبارٽري رت جي نموني ۾ بيڪٽيريا کي وڌائي (ڪلچر ڪري) ڳولي ٿي. هڪ ڪلچر لڳ ڀڳ 50% ڪيسن ۾ ان کي ڳولي ٿو، انڪري ڊاڪٽر ڪڏهن هڪ کان وڌيڪ نمونا وٺن ٿا، بهتر آهي ته اينٽي بايوٽڪ شروع ٿيڻ کان اڳ.
• بون ميرو ڪلچر (bone marrow culture) لڳ ڀڳ 80% ڪيس ڳولي ٿو، پر اهو هڪ تڪليف ڏيندڙ (invasive) ٽيسٽ آهي جيڪو فقط ڪڏهن ڪيو ويندو آهي.
• پاخاني جو ڪلچر (stool culture) عام طور پهرين هفتي ۾ نيگيٽو هوندو آهي.

وڊال ٽيسٽ (Widal test) ڀروسي جوڳو ناهي. اهو سستو هجڻ ڪري گهڻو ڪرايو ويندو آهي، پر اهو انهن ماڻهن ۾ پازيٽو اچي سگهي ٿو جن کي ٽائيفائيڊ ناهي (مثال طور اڳوڻي انفيڪشن يا ويڪسين کان پوءِ) ۽ انهن ۾ نيگيٽو جن کي آهي. فقط وڊال جي نتيجي تان اهو فيصلو نه ٿيڻ گهرجي ته توهان کي ٽائيفائيڊ آهي يا نه، يا توهان کي ڪهڙي اينٽي بايوٽڪ گهرجي. جلدي نتيجو ڏيندڙ ريپڊ ٽيسٽ به گهڻا درست ناهن.

ڊاڪٽر رت جي مڪمل ڳڻپ (CBC) به چيڪ ڪن ٿا ۽، جتي عام هجن، مليريا ۽ ڊينگي جو ٽيسٽ به ڪن ٿا. اسان جي ڊينگي جي گائيڊ ٻڌائي ٿي ته اهو بخار ڪيئن الڳ آهي.

ٽائيفائيڊ جو علاج اينٽي بايوٽڪ سان ٿئي ٿو، جيڪي بيماريءَ کي ننڍو ڪن ٿيون ۽ پيچيدگين ۽ موت جو خطرو گهٽائين ٿيون. ڪهڙي اينٽي بايوٽڪ استعمال ٿيندي، اهو ان تي منحصر آهي ته انفيڪشن ڪٿان لڳو، ڇو ته اينٽي بايوٽڪ خلاف مزاحمت (resistance) وڌي رهي آهي، جنهن ۾ وڏي پيماني تي دوائن جو اثر نه ڪندڙ (extensively drug-resistant) ٽائيفائيڊ به شامل آهي. صحيح دوا چونڊڻ لاءِ توهان جو ڊاڪٽر ٽيسٽ ڪرائي سگهي ٿو.

• اينٽي بايوٽڪ بلڪل ائين وٺو جيئن لکي ڏنيون ويون آهن، ۽ ڪورس پورو ڪريو، چاهي توهان بهتر محسوس ڪريو. جلدي ڇڏڻ سان بيماري واپس اچي سگهي ٿي ۽ مزاحمت پکڙجڻ ۾ مدد ملي ٿي.
• ڊاڪٽر جي نسخي کانسواءِ اينٽي بايوٽڪ نه خريد ڪريو ۽ بچيل پراڻيون دوائون استعمال نه ڪريو: غلط اينٽي بايوٽڪ صحيح علاج ۾ دير ڪري سگهي ٿي.
• علاج شروع ٿيڻ کان پوءِ بخار لڳ ڀڳ 5 ڏينهن رهي سگهي ٿو. جيڪڏهن تيستائين بخار نه لهي، يا توهان پاڻ کي وڌيڪ خراب محسوس ڪريو، ته پنهنجي ڊاڪٽر کي ٻيهر ڏيکاريو.
• آرام ڪريو، گهڻو پاڻي ۽ ٻيون پيئڻ واريون شيون پيئو، ۽ جڏهن ٿي سگهي ته ٿورو ٿورو، سادو کاڌو کائو. پيراسيٽامول بخار ۾ مدد ڪري سگهي ٿي؛ پئڪٽ تي لکيل هدايت مڃيو يا فارماسسٽ کان پڇو، ۽ ٻار لاءِ ڊاڪٽر کان پڇو.
• سخت ٽائيفائيڊ جو علاج اسپتال ۾ ٿيندو آهي.

ٻين کي بچايو: ٽوائليٽ استعمال ڪرڻ کان پوءِ ۽ کاڌي کي هٿ لائڻ کان اڳ صابڻ سان چڱيءَ طرح هٿ ڌوئو، ۽ جيستائين توهان جو ڊاڪٽر نه چوي ته محفوظ آهي، تيستائين ٻين لاءِ کاڌو نه تيار ڪريو. ڪهڙي دوا ۽ ڪيتري، اهو فيصلو توهان جي ڊاڪٽر جو آهي.

• محفوظ پاڻي: بوتل وارو يا اُباريل پاڻي پيئو، يا اهڙو پاڻي جيڪو جراثيم کان پاڪ ڪيو ويو هجي. برف کان پرهيز ڪريو، سواءِ ان جي جيڪا محفوظ پاڻيءَ مان ٺهيل هجي.
• محفوظ کاڌو: اهڙو کاڌو کائو جيڪو چڱيءَ طرح پڪل ۽ اڃا گرم هجي. ڪچي (اڻ اُباريل) کير کان پرهيز ڪريو. ميوا ۽ ڀاڄيون محفوظ پاڻيءَ سان ڌوئو، يا پاڻ ڇليو.
• صابڻ ۽ پاڻيءَ سان هٿ ڌوئو، خاص ڪري ٽوائليٽ کان پوءِ ۽ کائڻ يا کاڌو پچائڻ کان اڳ.
• ويڪسين: عالمي صحت تنظيم (WHO) انهن ملڪن ۾ جتي ٽائيفائيڊ عام آهي، 6 مهينن جي عمر کان ٻارن ۽ وڏن لاءِ ٽائيفائيڊ ڪنجوگيٽ ويڪسين (typhoid conjugate vaccine) جي سفارش ڪري ٿي، جيڪا هڪ ئي انجيڪشن آهي. مسافر به ٽائيفائيڊ جي ويڪسين لڳرائي سگهن ٿا، بهتر آهي ته روانگي کان ڪجهه هفتا اڳ؛ ڊاڪٽر يا ٽريول ڪلينڪ کان پڇو ته ڪهڙي ۽ ڪڏهن. ڪا به ويڪسين مڪمل بچاءُ نٿي ڏئي، انڪري کاڌي ۽ پاڻيءَ ۾ احتياط اڃا به ضروري آهي.