CBC ટેસ્ટ: ફુલ ફોર્મ, નોર્મલ રેન્જ અને તમારા બ્લડ કાઉન્ટનો અર્થ

CBC એટલે કમ્પ્લીટ બ્લડ કાઉન્ટ. તેને CBP (કમ્પ્લીટ બ્લડ પિક્ચર), ફુલ બ્લડ કાઉન્ટ (FBC) કે હિમોગ્રામ પણ કહે છે. એક જ લોહીના નમૂનામાં તમારા લોહીના ત્રણ પ્રકારના કોષો ગણાય અને મપાય છે:

• લાલ રક્તકણ (RBC), જે હિમોગ્લોબિન વડે ઓક્સિજન લઈ જાય છે. રિપોર્ટમાં હિમોગ્લોબિન, લાલ રક્તકણની સંખ્યા, હિમેટોક્રિટ (PCV) અને રેડ સેલ ઇન્ડાઇસિસ (MCV, MCH, MCHC, RDW) હોય છે.
• શ્વેત રક્તકણ (WBC), જે ચેપ સામે લડે છે. કુલ સંખ્યા (WBC કે TLC) અને ડિફરન્શિયલ કાઉન્ટ (DLC), જે તેને પાંચ પ્રકારમાં વહેંચે છે.
• પ્લેટલેટ્સ, જે લોહી જામવામાં મદદ કરે છે.

ડૉક્ટર આ ટેસ્ટ રૂટિન ચેક-અપમાં, થાક, તાવ, ચેપ, ચકામા (ઉઝરડા) કે લોહી નીકળતું હોય ત્યારે, ઓપરેશન પહેલાં, અને લોહી પર અસર કરતી બીમારીઓ કે દવાઓ પર નજર રાખવા માટે કરાવે છે. કેટલાક રિપોર્ટમાં ESR પણ હોય છે, જે CBCનો ભાગ નથી પણ ઘણી વાર તેની સાથે જ થાય છે.

હિમોગ્લોબિન ઓછું હોય એટલે એનિમિયા (લોહીની ઉણપ). WHO પ્રમાણે પુરુષોમાં 13 g/dLથી ઓછું, સ્ત્રીઓમાં 12થી ઓછું; ગર્ભાવસ્થામાં પહેલા અને ત્રીજા ત્રિમાસિકમાં 11થી ઓછું અને બીજા ત્રિમાસિકમાં 10.5થી ઓછું, કારણ કે ત્યારે લોહી કુદરતી રીતે વધુ પાતળું થાય છે. એનિમિયાથી થાક, શ્વાસ ચડવો, ધબકારા ઝડપી થવા, ફિક્કી ચામડી, ચક્કર અને માથાનો દુખાવો થઈ શકે.

MCV (લાલ રક્તકણનું કદ) કારણ તરફ ઇશારો કરે છે:

• નાના લાલ રક્તકણ (ઓછું MCV): મોટે ભાગે આયર્નની ઉણપ, જે વધુ માસિક સ્રાવ, ગર્ભાવસ્થા, આયર્ન ઓછું હોય તેવા ખોરાક કે આંતરડામાંથી ધીમે ધીમે લોહી જવાથી થાય. થેલેસેમિયા ટ્રેઇટ (માઇનર), જે દક્ષિણ એશિયા, ભૂમધ્ય સમુદ્રના દેશો અને મધ્ય પૂર્વમાં સામાન્ય છે, તેમાં પણ કોષો નાના હોય છે, ઘણી વાર લાલ રક્તકણની સંખ્યા નોર્મલ કે વધારે હોય છે.
• મોટા લાલ રક્તકણ (વધારે MCV): વિટામિન B12 કે ફોલેટ ઓછું, નિયમિત દારૂ, થાઇરોઇડ ઓછો કામ કરતો હોય, લિવરની બીમારી કે કેટલીક દવાઓ.
• નોર્મલ કદના કોષો: લાંબી બીમારી, કિડનીની બીમારી, હાલમાં લોહી વહી ગયું હોય, કે એકથી વધુ કારણો.

હિમોગ્લોબિન કે હિમેટોક્રિટ વધારે હોય તો સામાન્ય રીતે ડિહાઇડ્રેશન (શરીરમાં પાણી ઓછું), ધૂમ્રપાન કે ઊંચાઈવાળા વિસ્તારમાં રહેવાને કારણે હોય છે, અને ક્યારેક જ ફેફસાં કે હૃદયની બીમારી, કે બોન મેરોની સ્થિતિ (પોલિસાઇથેમિયા)ને કારણે.

શ્વેત રક્તકણ વધારે (આશરે 11,000 પ્રતિ µLથી વધુ) હોય તો સામાન્ય રીતે શરીર કોઈ વસ્તુ સામે લડી રહ્યું છે: બેક્ટેરિયાનો ચેપ (ઘણી વાર ન્યુટ્રોફિલ્સ વધારે), સોજો (ઇન્ફ્લેમેશન), ઈજા કે ઓપરેશન, તણાવ કે સ્ટીરોઇડ દવાઓ. ગર્ભાવસ્થામાં અને ધૂમ્રપાન કરનારાઓમાં પણ તે થોડા વધે છે. ખૂબ વધારે કાઉન્ટ, કે રિપોર્ટમાં અપરિપક્વ કોષો (બ્લાસ્ટ્સ) હોય તો તરત ડૉક્ટરને બતાવવું જરૂરી છે, કારણ કે ભાગ્યે જ તે લ્યુકેમિયા જેવા લોહીના કેન્સરની નિશાની હોઈ શકે.

શ્વેત રક્તકણ ઓછા (આશરે 4,000 પ્રતિ µLથી ઓછા) હોવું વાયરલ ચેપમાં થોડા સમય માટે સામાન્ય છે. તે કેટલીક દવાઓ (કીમોથેરાપી અને કેટલીક એન્ટિબાયોટિક, થાઇરોઇડ વિરોધી અને માનસિક રોગની દવાઓ સહિત), B12 કે ફોલેટ ઓછું, ઓટોઇમ્યુન બીમારીઓ અને ભાગ્યે જ બોન મેરોની તકલીફથી પણ થઈ શકે. ન્યુટ્રોફિલ્સ ઓછા હોય તો ચેપનું જોખમ વધે છે; સાથે તાવ હોય તો તે ઇમરજન્સી હોઈ શકે.

ઇઓસિનોફિલ્સ વધારે હોય તો મોટે ભાગે એલર્જી, દમ (અસ્થમા), ખરજવું કે કૃમિ (પેટના જંતુ)નો ચેપ હોય છે, જે ઘણા દેશોમાં સામાન્ય છે.

પ્લેટલેટ્સ ઓછા (થ્રોમ્બોસાયટોપેનિયા), આશરે 150,000 પ્રતિ µLથી ઓછા, વાયરલ તાવમાં, ખાસ કરીને ડેન્ગ્યુમાં સામાન્ય છે. તે કેટલીક દવાઓ, વધુ પડતો દારૂ, લિવરની બીમારી, મોટી બરોળ (સ્પ્લીન), ગર્ભાવસ્થા અને ઇમ્યુન બીમારીઓ (ITP)થી પણ થઈ શકે. લેબમાં પ્લેટલેટ્સ ગઠ્ઠા બની જાય તો કાઉન્ટ ખોટી રીતે ઓછો દેખાઈ શકે, તેથી અણધાર્યું પરિણામ આવે તો ઘણી વાર ટેસ્ટ ફરી કરાવાય છે.

ડેન્ગ્યુમાં પ્લેટલેટ્સ ઘણી વાર તાવના દિવસ 3 થી 7 દરમિયાન, તાવ ઊતરતો હોય ત્યારે, ઝડપથી ઘટે છે. આ નાજુક તબક્કો છે, જ્યારે ડૉક્ટર ચેતવણીનાં લક્ષણો પર નજીકથી નજર રાખે છે: પેટમાં ભારે દુખાવો, વારંવાર ઊલટી, પેઢાં કે નાકમાંથી લોહી, ઊલટી કે ઝાડામાં લોહી, બેચેની કે અસામાન્ય ઘેન. ફક્ત આંકડો સારવાર નક્કી નથી કરતો; દર્દીની હાલત વધુ મહત્વની છે. ડેન્ગ્યુ હોઈ શકે તેવા તાવમાં એસ્પિરિન કે આઇબુપ્રોફેન ન લો; શું લેવું સુરક્ષિત છે તે ડૉક્ટર કે ફાર્માસિસ્ટને પૂછો.

પ્લેટલેટ્સ વધારે (થ્રોમ્બોસાયટોસિસ), આશરે 450,000 પ્રતિ µLથી વધુ, સામાન્ય રીતે આયર્નની ઉણપ, ચેપ કે સોજો, ઓપરેશન કે બરોળ કાઢી નાખ્યા પછી જોવા મળે છે. ભાગ્યે જ તે બોન મેરોની સ્થિતિને કારણે હોય છે, જે કાઉન્ટ વધારે જ રહે તો ડૉક્ટર તપાસે છે.

• નસમાંથી થોડું લોહી લેવાય છે (નાનાં બાળકોમાં એડી કે આંગળીમાં સોય મારીને). CBC માટે ભૂખ્યા પેટે (ફાસ્ટિંગ) જવાની જરૂર નથી, સિવાય કે એ જ વખતે થતા બીજા ટેસ્ટ માટે જરૂરી હોય.
• પરિણામ સામાન્ય રીતે એ જ દિવસે, ઘણી વાર થોડા કલાકમાં આવી જાય છે.
• રોજની જેમ પાણી પીઓ: શરીરમાં પાણી ઓછું હોય તો હિમોગ્લોબિન અને હિમેટોક્રિટ વધારે દેખાઈ શકે.
• હાલની બીમારી, ગર્ભાવસ્થા અને તમે લેતા હો તે દવાઓ વિશે લેબને જણાવો, કારણ કે તેનાથી કાઉન્ટ બદલાઈ શકે.
• કંઈક અસામાન્ય હોય તો ડૉક્ટર ઘણી વાર પેરિફેરલ સ્મીયર (માઇક્રોસ્કોપ નીચે કોષો) જુએ છે અથવા ટેસ્ટ ફરી કરાવે છે.

• આખું ચિત્ર જુઓ. બધું નોર્મલ હોય, કોઈ લક્ષણ ન હોય અને ફક્ત એક આંકડો રેન્જથી થોડો બહાર હોય, તો તે સામાન્ય છે અને ઘણી વાર તેનો કોઈ અર્થ નથી હોતો.
• બીમારી પછી ફરી તપાસ કરાવો. શરદી અને બીજા ચેપ થોડાં અઠવાડિયાં સુધી શ્વેત રક્તકણ અને પ્લેટલેટ્સ બદલી શકે.
• એનિમિયાનું કારણ શોધવું જરૂરી છે, ફક્ત સારવાર નહીં: આયર્ન સ્ટડીઝ (ફેરિટિન), B12 અને ફોલેટ સામાન્ય રીતે પછીના ટેસ્ટ છે.
• આયર્ન, B12 અને ફોલેટની ગોળીઓ લેવી કે નહીં તે ડૉક્ટર નક્કી કરે. ટેસ્ટ વગર આયર્ન લેવાથી શોધવા જેવું કારણ છુપાઈ શકે, અને વધુ પડતું આયર્ન નુકસાનકારક છે.
• સ્વસ્થ લોહી માટે ખાઓ: આયર્ન (દાળ, કઠોળ, લીલાં પાંદડાંવાળાં શાકભાજી, માંસ, માછલી, ઈંડાં, ફોર્ટિફાઇડ સીરિયલ) સાથે વિટામિન C, અને તમે શાકાહારી કે વીગન હો તો દૂધની બનાવટો, ઈંડાં, માછલી કે ફોર્ટિફાઇડ ખોરાકમાંથી B12.