ଭିଟାମିନ୍ B12 ଅଭାବର ଲକ୍ଷଣ (Vitamin B12 Deficiency Symptoms): ସଙ୍କେତ, କାରଣ ଓ ପରୀକ୍ଷା

ଭିଟାମିନ୍ B12 (କୋବାଲାମିନ୍) ସୁସ୍ଥ ଲୋହିତ ରକ୍ତକଣିକା ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ଏବଂ ସ୍ନାୟୁ, ମସ୍ତିଷ୍କ ଓ ମେରୁଦଣ୍ଡର ସ୍ନାୟୁରଜ୍ଜୁ (spinal cord) ଠିକ୍ ରଖିବା ପାଇଁ ଦରକାର। ଶରୀର ଏହାକୁ ନିଜେ ତିଆରି କରିପାରେ ନାହିଁ: ଏହା ଦୁଧ, ଦହି, ପନିର, ଅଣ୍ଡା, ମାଂସ ଓ ମାଛ ପରି ପ୍ରାଣିଜ ଖାଦ୍ୟରୁ, ଏବଂ B12 ମିଶାଯାଇଥିବା (ଫୋର୍ଟିଫାଏଡ୍) ଖାଦ୍ୟରୁ ଆସେ।

B12 ଶୋଷଣ କରିବା ପାଇଁ ପାକସ୍ଥଳୀ ଇଣ୍ଟ୍ରିନ୍‌ସିକ୍ ଫ୍ୟାକ୍ଟର୍ (intrinsic factor) ନାମକ ଏକ ପ୍ରୋଟିନ୍ ତିଆରି କରେ, ଏବଂ ତା’ପରେ ଛୋଟ ଅନ୍ତ୍ରର ଶେଷ ଭାଗରେ B12 ଶୋଷିତ ହୁଏ। ଏହି ବାଟର ଯେକୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ସମସ୍ୟା ହେଲେ, କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟରେ B12 ବହୁତ କମ୍ ଥିଲେ, ଅଭାବ ହୋଇପାରେ।

ଶରୀର ଯକୃତ (ଲିଭର)ରେ କିଛି ବର୍ଷ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ B12 ସଞ୍ଚୟ କରି ରଖେ, ତେଣୁ ଲକ୍ଷଣ ସାଧାରଣତଃ ମାସ ମାସ ବା ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଧୀରେ ଧୀରେ ଆସେ। ସେଥିପାଇଁ B12 କମିବାକୁ ବୟସ, ଚାପ ବା ବ୍ୟସ୍ତ ଜୀବନର ଦୋଷ ଦେବା ସହଜ।

• ଖାଦ୍ୟ: ପ୍ରାଣିଜ ଖାଦ୍ୟ ବହୁତ କମ୍ ବା ଆଦୌ ନ ଖାଇବା। ଦୁଧ ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟ କମ୍ ଖାଉଥିବା ନିରାମିଷାଶୀ, ଏବଂ ଫୋର୍ଟିଫାଏଡ୍ ଖାଦ୍ୟ ବା ସପ୍ଲିମେଣ୍ଟ ନେଉନଥିବା ଭେଗାନ୍ (ଦୁଧ ମଧ୍ୟ ନ ଖାଉଥିବା) ଲୋକଙ୍କର ବିପଦ ଅଧିକ। ଭାରତରେ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ଲୋକ ନିରାମିଷାଶୀ, B12 କମିବା ସାଧାରଣ।
• ପର୍ନିସିଅସ୍ ଆନିମିଆ (pernicious anaemia): ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ (ଅଟୋଇମ୍ୟୁନ୍) ଏକ ଅବସ୍ଥା, ଯେଉଁଥିରେ ଶରୀର ଇଣ୍ଟ୍ରିନ୍‌ସିକ୍ ଫ୍ୟାକ୍ଟର୍ ତିଆରି କରିବା ବନ୍ଦ କରିଦିଏ, ତେଣୁ ଖାଦ୍ୟରୁ B12 ଆଦୌ ଶୋଷିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
• ପାକସ୍ଥଳୀ ଓ ଅନ୍ତ୍ରର ସମସ୍ୟା: ଆଟ୍ରୋଫିକ୍ ଗ୍ୟାଷ୍ଟ୍ରାଇଟିସ୍, ସିଲିଆକ୍ ରୋଗ, କ୍ରୋନ୍ସ ରୋଗ, ଏବଂ ପାକସ୍ଥଳୀ ବା ଅନ୍ତ୍ରର ଅପରେସନ୍, ଓଜନ କମାଇବା ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା ଅନେକ ଅପରେସନ୍ ସମେତ।
• ଔଷଧ: ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମେଟଫର୍ମିନ୍ (metformin) (ମଧୁମେହ ପାଇଁ) ଏବଂ ଏସିଡ୍ କମାଉଥିବା ଔଷଧ ଯେପରି ପ୍ରୋଟନ୍ ପମ୍ପ ଇନହିବିଟର୍ (PPI) (ଓମେପ୍ରାଜୋଲ୍ ଓ ସେହିପରି ଔଷଧ) ଓ H2 ବ୍ଲକର୍ ନେବା, ଏବଂ NICE ନିର୍ଦ୍ଦେଶିକାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିବା ଆଉ କିଛି ଔଷଧ। ଏହି କାରଣରୁ କୌଣସି ଔଷଧ ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ: ଆପଣଙ୍କ ଡାକ୍ତରଙ୍କୁ B12 ପରୀକ୍ଷା ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତୁ।
• ବୟସ: ବୟସ ବଢ଼ିବା ସହ ଶୋଷଣ କମେ, ତେଣୁ ବୟସ୍କ ଲୋକଙ୍କର B12 କମିବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଧିକ।
• ନିଶା ପାଇଁ ନାଇଟ୍ରସ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (“ଲାଫିଂ ଗ୍ୟାସ୍”, “ହ୍ୱିପେଟ୍ସ”) ବ୍ୟବହାର, ଯାହା B12କୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରିଦିଏ ଏବଂ ରକ୍ତରେ ସ୍ତର ସାଧାରଣ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତର ସ୍ନାୟୁ କ୍ଷତି କରିପାରେ।

ଲକ୍ଷଣ ସାଧାରଣତଃ ଧୀରେ ଧୀରେ ଆସେ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କର ସବୁ ଲକ୍ଷଣ ହୁଏ ନାହିଁ।

ରକ୍ତ (ରକ୍ତହୀନତା)ର ସଙ୍କେତ: କ୍ଳାନ୍ତି, ଶକ୍ତିର ଅଭାବ, ନିଶ୍ୱାସ ଫୁଲିବା, ହୃଦସ୍ପନ୍ଦନ ଦ୍ରୁତ ହେବା, ମୁଣ୍ଡବିନ୍ଧା, ଫିକା ବା ଟିକିଏ ହଳଦିଆ ଚର୍ମ। ସୁସ୍ଥ ଲୋହିତ ରକ୍ତକଣିକା ବହୁତ କମ୍ ଥିବାରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ହୁଏ।

ସ୍ନାୟୁର ସଙ୍କେତ: ହାତଗୋଡ଼ରେ ଛୁଞ୍ଚି ଫୋଡ଼ିଲା ପରି ଝିମଝିମ, ଅସାଡ଼ପଣ ବା ଜଳାପୋଡ଼ା ଭାବ, ମାଂସପେଶୀ ଦୁର୍ବଳତା, ହାତରୁ ଜିନିଷ ଖସିବା ପରି ଅଦକ୍ଷତା, ଭାରସାମ୍ୟ ରଖିବାରେ ଅସୁବିଧା ବା ଟଳମଳ ଚାଲି, ଏବଂ ବେଳେବେଳେ ଦୃଷ୍ଟି ସମସ୍ୟା। ରକ୍ତ ପରୀକ୍ଷାରେ ରକ୍ତହୀନତା ଦେଖାଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଦେଇପାରେ।

ମନ ଓ ମନୋଭାବ: ସ୍ମୃତି କମ୍, ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିବାରେ ଅସୁବିଧା, ଚିଡ଼ଚିଡ଼ା ସ୍ୱଭାବ, ମନ ଖରାପ ବା ଚିନ୍ତା (ଆଙ୍ଗଜାଇଟି), ଏବଂ ଗୁରୁତର ଅବସ୍ଥାରେ ବିଭ୍ରାନ୍ତି।

ପାଟି: ଜିଭ ଘା, ଲାଲ୍ ଓ ଚିକ୍କଣ (ଗ୍ଲସାଇଟିସ୍) ଏବଂ ପାଟି ଘା।

ମୁଖ୍ୟ କଥା: B12 କମିବାରୁ ହୋଇଥିବା ରକ୍ତହୀନତା ସାଧାରଣତଃ ଚିକିତ୍ସାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଠିକ୍ ହୋଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଚିକିତ୍ସାରେ ଡେରି ହେଲେ ସ୍ନାୟୁ କ୍ଷତି ସ୍ଥାୟୀ ହୋଇଯାଇପାରେ। ସ୍ନାୟୁ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ଶୀଘ୍ର ପରୀକ୍ଷା କରାନ୍ତୁ, ପରେ କେବେ ନୁହେଁ।

• ନିରାମିଷାଶୀ ଓ ଭେଗାନ୍, ବିଶେଷକରି ଯେଉଁମାନେ ଦୁଧ ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟ ବା ଅଣ୍ଡା କମ୍ ଖାଆନ୍ତି ଏବଂ ଫୋର୍ଟିଫାଏଡ୍ ଖାଦ୍ୟ ନିଅନ୍ତି ନାହିଁ।
• ବୟସ୍କ ଲୋକ, କାରଣ ବୟସ ବଢ଼ିବା ସହ ଶୋଷଣ କମେ।
• ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମେଟଫର୍ମିନ୍ ବା ଏସିଡ୍ କମାଉଥିବା ଔଷଧ ନେଉଥିବା ଲୋକ।
• ପର୍ନିସିଅସ୍ ଆନିମିଆ, ଅନ୍ୟ ଅଟୋଇମ୍ୟୁନ୍ ଅବସ୍ଥା (ଯେପରି ଥାଇରଏଡ୍ ରୋଗ ବା ଟାଇପ୍ 1 ମଧୁମେହ), ସିଲିଆକ୍ ବା କ୍ରୋନ୍ସ ରୋଗ, କିମ୍ବା ପୂର୍ବରୁ ପାକସ୍ଥଳୀ ବା ଅନ୍ତ୍ରର ଅପରେସନ୍ ହୋଇଥିବା ଲୋକ।
• ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ଓ ସ୍ତନ୍ୟପାନ: B12 କମ୍ ଥିବା ମା’ଙ୍କଠାରୁ ଶିଶୁକୁ ମଧ୍ୟ ଅଭାବ ଯାଇପାରେ। B12 କମ୍ ଥିବା ଭେଗାନ୍ ବା ନିରାମିଷାଶୀ ମା’ଙ୍କ ଶିଶୁ ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇପାରେ, ତେଣୁ ଗର୍ଭଧାରଣ ପୂର୍ବରୁ ଓ ଗର୍ଭାବସ୍ଥାରେ B12 ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
• ନିଶା ପାଇଁ ନାଇଟ୍ରସ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ଲୋକ।

ରକ୍ତ ପରୀକ୍ଷା ହିଁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରେ, ସାଧାରଣତଃ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ତ ଗଣନା (CBC), ଫେରିଟିନ୍ (ଆଇରନ୍ ସଞ୍ଚୟ) ଓ ଫୋଲେଟ୍ ସହ।

ବ୍ରିଟେନର NICE ନିର୍ଦ୍ଦେଶିକା (2024) ପ୍ରଥମ B12 ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଏହି ସୀମା ଦିଏ, ଯଦିଓ ଲ୍ୟାବ୍ ନିଜର ସୀମା ସ୍ଥିର କରିପାରେ ବୋଲି ଏହା କହେ:

1 ng/L ଓ 1 pg/mL ସମାନ, ଅନେକ ରିପୋର୍ଟରେ ଏହି ଏକକ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। ଫଳ ସମ୍ଭବ (ଅନିଶ୍ଚିତ) ଥିଲେ ଓ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ, ଡାକ୍ତରମାନେ ମିଥାଇଲମାଲୋନିକ୍ ଏସିଡ୍ (MMA) ପରୀକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତି, ଯାହା ଶରୀରରେ B12 କମ୍ ଥିଲେ ବଢ଼େ।

CBCରେ, B12 କମ୍ ଥିଲେ ପ୍ରାୟତଃ ବଡ଼ ଲୋହିତ ରକ୍ତକଣିକା (MCV ଅଧିକ) ଦେଖାଯାଏ। ଆଇରନ୍ କମ୍ ଥିଲେ ଓଲଟା ହୁଏ, ଏବଂ ଦୁଇଟିଯାକ ଥିଲେ MCV ସାଧାରଣ ଦେଖାଯାଇପାରେ। ସେହି ଫଳର ଅର୍ଥ ପାଇଁ ଆମର CBC ଗାଇଡ୍ ଓ ଫେରିଟିନ୍ ଗାଇଡ୍ ଦେଖନ୍ତୁ।

ନିକଟରେ ନେଇଥିବା B12 ଟାବଲେଟ୍, ଇଞ୍ଜେକ୍ସନ୍ ବା ସପ୍ଲିମେଣ୍ଟ ଫଳକୁ ବଦଳାଇପାରେ, ତେଣୁ ଆପଣ କିଛି ନେଉଥିଲେ ଡାକ୍ତର ବା ଲ୍ୟାବ୍‌କୁ ଜଣାନ୍ତୁ।

• ଚିକିତ୍ସା କାରଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଡାକ୍ତରମାନେ B12 ଇଞ୍ଜେକ୍ସନ୍ ବା ଟାବଲେଟ୍ ଭାବେ ଦିଅନ୍ତି; ଯଦି ଅନ୍ତ୍ର B12 ଶୋଷଣ କରିପାରୁନାହିଁ (ଯେପରି ପର୍ନିସିଅସ୍ ଆନିମିଆରେ), ତେବେ ସାଧାରଣତଃ ଇଞ୍ଜେକ୍ସନ୍ ଦରକାର ହୁଏ, ପ୍ରାୟତଃ ଆଜୀବନ। କେଉଁ ରୂପରେ ଓ କେତେ ଥର, ଆପଣଙ୍କ ଡାକ୍ତର ସ୍ଥିର କରନ୍ତି।
• ସ୍ନାୟୁ ଲକ୍ଷଣର ଚିକିତ୍ସା ତୁରନ୍ତ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଚିକିତ୍ସା ଯେତେ ଶୀଘ୍ର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁସ୍ଥ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ସେତେ ଅଧିକ।
• ରକ୍ତହୀନତା ପାଇଁ B12 ପରୀକ୍ଷା ନ କରି କେବଳ ଫୋଲିକ୍ ଏସିଡ୍ ନିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ: ଏହା ରକ୍ତ ଗଣନାକୁ ଠିକ୍ କରିଦେଇପାରେ, ଅଥଚ B12 କମିବାରୁ ହେଉଥିବା ସ୍ନାୟୁ କ୍ଷତି ଚାଲୁ ରହେ।
• ସମ୍ଭବ ହେଲେ B12 ଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଆନ୍ତୁ: ଦୁଧ, ଦହି, ପନିର, ଅଣ୍ଡା, ମାଛ ଓ ମାଂସ। ଯଦି ଆପଣ ଭେଗାନ୍ ବା ଦୁଧ ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟ କମ୍ ଖାଆନ୍ତି, ତେବେ ଫୋର୍ଟିଫାଏଡ୍ ଖାଦ୍ୟ (କିଛି ଉଦ୍ଭିଦ-ଆଧାରିତ ଦୁଧ, ସିରିଆଲ୍, ନ୍ୟୁଟ୍ରିସନାଲ୍ ଇଷ୍ଟ) ବା B12 ସପ୍ଲିମେଣ୍ଟ ନିଅନ୍ତୁ; ବାଛିବାରେ ଫାର୍ମାସିଷ୍ଟ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବେ।
• ମେଟଫର୍ମିନ୍ ପରି ଡାକ୍ତର ଦେଇଥିବା ଔଷଧ ଜାରି ରଖନ୍ତୁ; ବରଂ B12 ଯାଞ୍ଚ ବିଷୟରେ ଡାକ୍ତରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତୁ।
• ଡାକ୍ତରଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଅନୁସାରେ ପୁଣି ପରୀକ୍ଷା କରାନ୍ତୁ: ଚିକିତ୍ସା କାମ କରୁଛି କି ନାହିଁ ଦେଖିବାକୁ ଡାକ୍ତରମାନେ ସାଧାରଣତଃ ରକ୍ତ ପରୀକ୍ଷା ଦୋହରାନ୍ତି।