Objawy niedoboru witaminy B12: przyczyny i badania

Witamina B12 (kobalamina) jest potrzebna do wytwarzania zdrowych krwinek czerwonych oraz do prawidłowej pracy nerwów, mózgu i rdzenia kręgowego. Organizm nie potrafi jej wytworzyć: pochodzi z produktów zwierzęcych, takich jak mleko, jogurt, ser, jajka, mięso i ryby, oraz z żywności z dodatkiem B12 (wzbogacanej).

Aby wchłonąć B12, żołądek wytwarza białko zwane czynnikiem wewnętrznym (czynnikiem Castle'a), a następnie B12 jest wchłaniana w końcowym odcinku jelita cienkiego. Problem w dowolnym miejscu tej drogi albo zbyt mało B12 w diecie może doprowadzić do niedoboru.

Organizm magazynuje w wątrobie zapas na kilka lat, dlatego objawy zwykle narastają powoli, przez miesiące lub lata. Właśnie dlatego niedobór B12 łatwo zrzucić na wiek, stres lub zabiegane życie.

• Dieta: jedzenie niewielu produktów zwierzęcych albo żadnych. Większe ryzyko mają wegetarianie, którzy jedzą mało nabiału, oraz weganie, którzy nie korzystają z żywności wzbogacanej ani suplementu. W Indiach, gdzie wiele osób jest wegetarianami, niedobór B12 jest częsty.
• Anemia złośliwa (choroba Addisona-Biermera): choroba autoimmunologiczna, w której organizm przestaje wytwarzać czynnik wewnętrzny, więc B12 w ogóle nie może się wchłonąć z pożywienia.
• Choroby żołądka i jelit: zanikowe zapalenie błony śluzowej żołądka, celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna oraz operacje żołądka lub jelit, w tym wiele operacji odchudzających (bariatrycznych).
• Leki: długotrwałe przyjmowanie metforminy (na cukrzycę) i leków zmniejszających wydzielanie kwasu żołądkowego, takich jak inhibitory pompy protonowej (omeprazol i podobne) oraz leki blokujące receptor H2, a także niektórych innych leków wymienionych w wytycznych NICE. Nie odstawiaj leku z tego powodu: zapytaj lekarza o badanie B12.
• Wiek: z wiekiem wchłanianie się pogarsza, więc u osób starszych niedobór zdarza się częściej.
• Rekreacyjne używanie podtlenku azotu („gaz rozweselający”, „balony”), który unieczynnia B12 i może spowodować poważne uszkodzenie nerwów, nawet gdy wyniki z krwi wyglądają prawidłowo.

Objawy zwykle pojawiają się stopniowo i nie każdy ma je wszystkie.

Objawy ze strony krwi (anemii): zmęczenie, brak energii, zadyszka, szybkie bicie serca, bóle głowy, blada lub lekko żółtawa skóra. Wynikają ze zbyt małej liczby zdrowych krwinek czerwonych.

Objawy ze strony nerwów: mrowienie, drętwienie lub pieczenie dłoni i stóp, osłabienie mięśni, niezgrabność, zaburzenia równowagi lub chwiejny chód, a czasem problemy ze wzrokiem. Mogą pojawić się, zanim w badaniu krwi będzie widać jakąkolwiek anemię.

Umysł i nastrój: słaba pamięć, trudności z jasnym myśleniem, drażliwość, obniżony nastrój lub lęk, a w ciężkich przypadkach splątanie.

Jama ustna: piekący, czerwony, gładki język (zapalenie języka) i afty.

Najważniejsze: anemia z powodu niedoboru B12 zwykle całkowicie ustępuje po leczeniu, ale uszkodzenie nerwów może stać się trwałe, jeśli leczenie się opóźni. Objawy ze strony nerwów to powód, by zbadać się szybko, a nie kiedyś.

• Wegetarianie i weganie, zwłaszcza ci, którzy jedzą mało nabiału lub jajek i nie korzystają z żywności wzbogacanej.
• Osoby starsze, bo z wiekiem wchłanianie się pogarsza.
• Osoby, które długo przyjmują metforminę lub leki zmniejszające wydzielanie kwasu żołądkowego.
• Osoby z anemią złośliwą, innymi chorobami autoimmunologicznymi (np. chorobą tarczycy lub cukrzycą typu 1), celiakią lub chorobą Leśniowskiego-Crohna albo po operacji żołądka lub jelit.
• Ciąża i karmienie piersią: matka z niedoborem B12 może przekazać ten niedobór dziecku. Dzieci matek wegańskich lub wegetariańskich z niedoborem B12 mogą zachorować, dlatego B12 ma znaczenie przed ciążą i w jej trakcie.
• Osoby, które rekreacyjnie używają podtlenku azotu.

Rozstrzyga badanie krwi, zwykle razem z pełną morfologią krwi (CBC), ferrytyną (zapasy żelaza) i kwasem foliowym.

Brytyjskie wytyczne NICE (2024) podają takie progi dla pierwszego badania B12, zaznaczając, że laboratoria mogą stosować własne:

1 ng/L to to samo co 1 pg/mL – w tej jednostce podaje wynik wiele laboratoriów. Przy wyniku możliwym (niejednoznacznym) i objawach lekarz może zlecić badanie kwasu metylomalonowego (MMA), którego poziom rośnie, gdy organizmowi brakuje B12.

W morfologii niedobór B12 często objawia się dużymi krwinkami czerwonymi (wysokie MCV). Niedobór żelaza działa odwrotnie, a gdy występują oba naraz, MCV może wyglądać prawidłowo. Co oznaczają te wyniki, wyjaśniamy w przewodniku po morfologii i przewodniku po ferrytynie.

Niedawno przyjmowane tabletki, zastrzyki lub suplementy B12 mogą zmienić wynik, więc powiedz lekarzowi lub w laboratorium, jeśli je przyjmujesz.

• Leczenie zależy od przyczyny. Lekarze podają B12 w zastrzykach lub tabletkach; jeśli jelita nie mogą wchłaniać B12 (jak w anemii złośliwej), zwykle potrzebne są zastrzyki, często do końca życia. O formie leczenia i częstotliwości decyduje lekarz.
• Objawy ze strony nerwów leczy się bez zwłoki – im wcześniej zacznie się leczenie, tym większa szansa na pełny powrót do zdrowia.
• Nie przyjmuj samego kwasu foliowego na anemię bez badania B12: może poprawić morfologię, podczas gdy uszkodzenie nerwów z powodu niedoboru B12 postępuje dalej.
• Jedz produkty bogate w B12, jeśli możesz: mleko, jogurt, ser, jajka, ryby i mięso. Jeśli jesteś weganinem lub jesz mało nabiału, korzystaj z żywności wzbogacanej (niektóre napoje roślinne, płatki śniadaniowe, płatki drożdżowe) lub suplementu B12; farmaceuta pomoże wybrać.
• Nadal przyjmuj przepisane leki, np. metforminę; zamiast je odstawiać, zapytaj lekarza o sprawdzenie B12.
• Powtarzaj badania zgodnie z zaleceniami: lekarze zwykle powtarzają badania krwi, by sprawdzić, czy leczenie działa.