Morfologia krwi (CBC): normy i co oznaczają twoje wyniki

Morfologia krwi to po angielsku CBC (complete blood count). Na zleceniach i wydrukach spotkasz też nazwy morfologia z rozmazem, pełna morfologia albo hemogram. To jedno pobranie krwi, z którego laboratorium liczy i mierzy trzy rodzaje komórek krwi:

• Krwinki czerwone (erytrocyty), które przenoszą tlen dzięki hemoglobinie. Wynik obejmuje hemoglobinę, liczbę erytrocytów, hematokryt (HCT) i wskaźniki czerwonokrwinkowe (MCV, MCH, MCHC, RDW).
• Krwinki białe (leukocyty), które zwalczają infekcje. Wynik podaje ich łączną liczbę (WBC) i rozmaz (wzór odsetkowy), który dzieli je na pięć typów.
• Płytki krwi (trombocyty), które pomagają krwi krzepnąć.

Lekarze zlecają morfologię przy rutynowych badaniach kontrolnych, przy zmęczeniu, gorączce, infekcji, siniakach lub krwawieniach, przed operacją oraz do kontroli chorób i leków, które wpływają na krew. Na niektórych wynikach jest też OB (ESR), które nie należy do morfologii, ale często robi się je razem z nią.

Niska hemoglobina oznacza anemię (niedokrwistość). WHO przyjmuje progi: poniżej 13 g/dL u mężczyzn i poniżej 12 u kobiet; w ciąży poniżej 11 w pierwszym i trzecim trymestrze oraz poniżej 10,5 w drugim, gdy krew naturalnie bardziej się rozrzedza. Anemia może powodować zmęczenie, zadyszkę, szybkie bicie serca, bladość skóry, zawroty i bóle głowy.

MCV (wielkość krwinek czerwonych) podpowiada przyczynę:

• Małe krwinki (niskie MCV): najczęściej niedobór żelaza – przez obfite miesiączki, ciążę, dietę ubogą w żelazo albo powolne krwawienie z przewodu pokarmowego. Małe krwinki daje też nosicielstwo talasemii, częste w Azji Południowej, w basenie Morza Śródziemnego i na Bliskim Wschodzie, często przy prawidłowej lub wysokiej liczbie erytrocytów.
• Duże krwinki (wysokie MCV): niedobór witaminy B12 lub kwasu foliowego, regularne picie alkoholu, niedoczynność tarczycy, choroby wątroby lub niektóre leki.
• Krwinki prawidłowej wielkości: choroby przewlekłe, choroba nerek, niedawna utrata krwi lub kilka przyczyn naraz.

Wysoka hemoglobina lub hematokryt wynika zwykle z odwodnienia, palenia papierosów albo mieszkania wysoko w górach, rzadziej z chorób płuc lub serca albo choroby szpiku (czerwienicy).

Wysokie leukocyty (powyżej ok. 11 000/µL) zwykle oznaczają, że organizm z czymś walczy: z infekcją bakteryjną (często z wysokimi neutrofilami), stanem zapalnym, urazem lub skutkami operacji, stresem albo działaniem leków sterydowych. Lekko rosną też w ciąży i u palaczy. Bardzo wysokie wartości albo niedojrzałe komórki (blasty) na wyniku wymagają szybkiej oceny lekarza, bo rzadko mogą oznaczać nowotwór krwi, np. białaczkę.

Niskie leukocyty (poniżej ok. 4000/µL) często pojawiają się na krótko przy infekcjach wirusowych. Mogą też wynikać z działania niektórych leków (m.in. chemioterapii oraz części antybiotyków, leków przeciwtarczycowych i psychiatrycznych), niedoboru B12 lub kwasu foliowego, chorób autoimmunologicznych, a rzadko z chorób szpiku. Niska liczba neutrofili zwiększa ryzyko infekcji; razem z gorączką może to być stan pilny.

Wysokie eozynofile najczęściej oznaczają alergię, astmę, egzemę lub zakażenie pasożytami (robakami), które w wielu krajach są częste.

Niskie płytki krwi (małopłytkowość), poniżej ok. 150 000/µL, są częste przy infekcjach wirusowych z gorączką, zwłaszcza przy dendze. Mogą też wynikać z działania niektórych leków, dużych ilości alkoholu, chorób wątroby, powiększonej śledziony, ciąży i chorób immunologicznych (ITP). Płytki mogą się zlepiać w probówce i wtedy wynik wychodzi fałszywie niski, dlatego niespodziewany wynik często się powtarza.

Przy dendze płytki często mocno spadają mniej więcej między 3. a 7. dniem gorączki, gdy gorączka ustępuje. To faza krytyczna, w której lekarze uważnie obserwują objawy alarmowe: silny ból brzucha, powtarzające się wymioty, krwawienie z dziąseł lub nosa, krew w wymiocinach lub stolcu, niepokój albo nietypową senność. Sama liczba nie decyduje o leczeniu – ważniejsze jest, jak się czujesz. Nie bierz kwasu acetylosalicylowego (aspiryny) ani ibuprofenu przy gorączce, która może być dengą; zapytaj lekarza lub farmaceutę, co jest bezpieczne.

Wysokie płytki krwi (nadpłytkowość), powyżej ok. 450 000/µL, zwykle towarzyszą niedoborowi żelaza, infekcji lub stanowi zapalnemu, operacji albo usunięciu śledziony. Rzadko wynikają z choroby szpiku – lekarz szuka jej, jeśli wynik długo pozostaje wysoki.

• Pobiera się niewielką próbkę krwi z żyły (u niemowląt z pięty lub palca). Na morfologię nie trzeba być na czczo, chyba że w tym samym czasie robisz inne badania, które tego wymagają.
• Wynik jest zwykle tego samego dnia, często już po kilku godzinach.
• Pij normalnie: odwodnienie może zawyżać hemoglobinę i hematokryt.
• Powiedz w laboratorium o niedawnej chorobie, ciąży i lekach, które bierzesz, bo mogą zmieniać wyniki.
• Jeśli coś się nie zgadza, lekarz często zleca rozmaz krwi obwodowej (ocenę komórek pod mikroskopem) albo powtórzenie badania.

• Patrz na całość. Jeden wynik tuż poza normą, gdy reszta jest prawidłowa i nie masz objawów, zdarza się często i zwykle nic nie znaczy.
• Powtórz badanie po chorobie. Przeziębienie i inne infekcje mogą zmieniać leukocyty i płytki krwi przez kilka tygodni.
• Przy anemii trzeba znaleźć przyczynę, a nie tylko ją leczyć: kolejne badania to zwykle gospodarka żelazem (ferrytyna), B12 i kwas foliowy.
• O suplementach żelaza, B12 i kwasu foliowego decyduje lekarz. Żelazo brane bez badań może zamaskować przyczynę, którą trzeba znaleźć, a jego nadmiar szkodzi.
• Jedz tak, by wspierać zdrową krew: żelazo (soczewica, fasola, zielone warzywa liściaste, mięso, ryby, jaja, wzbogacane płatki) razem z witaminą C, a B12 z nabiału, jaj, ryb lub produktów wzbogacanych, jeśli jesteś na diecie wegetariańskiej lub wegańskiej.