Calaamadaha chikungunya: qandhada, kala-goysyo xanuunka sii socon kara, iyo sida looga sooco dengue

Qandho kedis ah iyo kala-goysyo aad u xanuunaya oo aadan dhaqaaqi karin? Halkan ka ogow sida chikungunya badanaa u socoto, sababta kala-goysyo xanuunku u socon karo bilo, iyo dawada ammaanka ah ee la qaadan karo.

La cusbooneysiiyay · Ilaha

Jawaab degdeg ah

Waa maxay calaamadaha chikungunya?

Chikungunya badanaa waxay bilaabataa 3 ilaa 7 maalmood kadib qaniinyada kaneecada, waxayna la timaaddaa qandho sare oo kedis ah iyo kala-goysyo xanuun daran, inta badan isla kala-goysyada labada dhinac ee jirka. Madax xanuun, murqo xanuun, kala-goysyo bararsan, finan iyo daal way badan yihiin. Dadka badankiisu waxay fiicnaadaan toddobaad ilaa 10 maalmood gudahood, laakiin kala-goysyo xanuunku wuxuu socon karaa bilo.

Macluumaad caafimaad, ma aha talo caafimaad. Dhakhtarkaagu wuu yaqaan xaaladdaada oo dhan; kala hadal natiijadaada.

Is barbar yaal

Chikungunya iyo dengue: sida ay u kala duwan yihiin labada qandho ee kaneecada

Isla kaneecada Aedes ayaa labadaba faafisa, sidaas darteed waxay ku badan yihiin isla meelaha, inta badanna si isku mid ah ayay u bilaabmaan. Kuwani waa kala duwanaanshaha caadiga ah, laakiin baaritaanka dhiigga oo keliya ayaa kala sooci kara.

Waxa aad dareemaysoChikungunyaDengue
KaneecadaAedes, oo inta badan qaniinta maalintiiAedes, oo inta badan qaniinta maalintii
Goorta calaamaduhu bilaabmaanBadanaa 3 ilaa 7 maalmood qaniinyada kadibBadanaa 4 ilaa 10 maalmood qaniinyada kadib
QandhadaKedis iyo sare, inta badan ka badan 39°C (102°F)Kedis iyo sare, qiyaastii 40°C (104°F), waxay socotaa 2 ilaa 7 maalmood
Xanuunnada caadiga ahKala-goysyo xanuun daran, inta badan isla kala-goysyada labada dhinac, mararka qaarna barar la socdoMadax xanuun daran, xanuun indhaha gadaashooda ah, murqo iyo lafo xanuun
Dhiig bax iyo plateletsDhiig baxu waa dhifPlatelets-ku inta badan way hoos u dhacaan; dhiig ka yimaada ciridka ama sanka, ama dhiig ku jira matagga ama saxarada waa calaamad digniin ah
Qandhada kadibKala-goysyo xanuunku wuxuu socon karaa toddobaadyo, bilo ama ka badanDaalku wuxuu socon karaa toddobaadyo; calaamadaha khatartu waxay soo bixi karaan marka qandhadu baxayso
Cidda aadka u jirrantaDhif; inta badan dhallaanka cusub iyo dadka waayeelka ah ee qaba dhibaatooyin caafimaad oo kaleQiyaastii 1 ka mid ah 20 qof ee jirrada, inta badan caabuqa labaad ee dengue
DawadaMa jirto dawo gaar ah; paracetamol ilaa dengue meesha laga saaroMa jirto dawo gaar ah; paracetamol, marnaba ibuprofen ama aspirin
BaaritaankaPCR toddobaadka koowaad, kadibna baaritaannada unugyada difaaca (IgM)NS1 antigen ama PCR 7-da maalmood ee ugu horreeya, unugyada difaaca IgM maalinta 3aad kadib

Zika, duumada (malaria), tiifoyd (typhoid) iyo caabuqyo kale ayaa sidoo kale keeni kara qandho iyo jir xanuun. Meelaha ay kuwani ku badan yihiin, qandhadu waxay mudan tahay baaritaanka dhiigga, dhakhaatiirtuna inta badan waxay chikungunya iyo dengue u baaraan isku mar.

Liiska calaamadaha chikungunya

Calaamadee waxa kuu run ahaa. Kaarku wuxuu muujinayaa haddii calaamadahaagu ku habboon yihiin toddobaadka koowaad ee chikungunya, kala-goysyo xanuunka ka dambayn kara, ama labadaba. Waxba lama kaydiyo, meelna looma diro.

Liiska calaamadaha chikungunya

0 ka mid ah 12 calaamadood ayaa la calaamadeeyay

Calaamadaha toddobaadka koowaad0/7
Calaamadaha kala-goysyada ee sii socda0/5

Calaamadee wax kasta oo kuu run ahaa.

Liiskani wuxuu calaamadaha u habeeyaa qaab dhakhtarkaagu fahmi karo. Ma ogaan karo chikungunya: baaritaanka dhiigga oo keliya ayaa xaqiijiya, dengue, Zika iyo caabuqyo kalena waxay keeni karaan isla calaamadahaas.

Waa maxay chikungunya, sideese loogu dhacaa?

Chikungunya waa caabuq fayras ah oo ay faafiso qaniinyada kaneecada Aedes ee qaba, isla kaneecada faafisa dengue iyo Zika. Inta badan waxay qaniinaan maalintii. Si toos ah qof kama qaado qof kale taabasho, qufac ama cunto wadaag.

Magacu wuxuu ka yimid luqadda Kimakonde ee Tanzania, halkaas oo markii ugu horreysay laga helay 1952, macnihiisuna waa "in la qalloocdo": kala-goysyo xanuunku wuxuu dadka ka dhigi karaa kuwo foorara. Faafitaanno waaweyn ayaa India laga diiwaangeliyay tan iyo 1970-meeyadii, hadda waxaa laga helay in ka badan 110 waddan oo ku yaal Asia, Africa, Europe iyo Americas (Ameerikooyinka).

Dadka badankiisu iskood ayay u bogsadaan. Jirrada daran iyo dhimashadu waa dhif, laakiin kala-goysyo xanuunku wuxuu qofka ka hor istaagi karaa hawlihiisa toddobaadyo ama bilo.

Waa maxay calaamadaha chikungunya?

Calaamaduhu badanaa waxay bilaabmaan 3 ilaa 7 maalmood qaniinyada kadib (mararka qaarkood ilaa 12), inta badan si kedis ah. Labada ugu badan waa qandho iyo kala-goysyo xanuun:

  • qandho sare oo kedis ah, inta badan ka badan 39°C (102°F)
  • kala-goysyo xanuun daran, badanaa isla kala-goysyada labada dhinac ee jirka, inta badan gacmaha, curcurrada, canqowyada iyo cagaha
  • kala-goysyo bararsan
  • madax xanuun iyo murqo xanuun
  • finan
  • indho cas oo xanuunaya, lallabo ama matag, iyo daal
GoortaWaxa badanaa dhaca
3 ilaa 7 maalmood qaniinyada kadibQandhada iyo kala-goysyo xanuunku way bilaabmaan, inta badan si kedis ah
7 ilaa 10-ka maalmood ee ugu horreeyaQandho, kala-goysyo xanuun, madax xanuun, finan; dadka badankiisu waxay bilaabaan inay fiicnaadaan toddobaad gudihiis
Toddobaadyo ilaa bilo kadibDadka qaarkood, kala-goysyo xanuun, adkaansho iyo barar ayaa u iman kara oo ka tegi kara

Haddii kala-goysyo xanuunku aanu badnayn, chikungunya waxay noqon kartaa mid fudud oo lagu qaldi karo hargab ama qandho kale.

Intee in le'eg ayuu socdaa kala-goysyo xanuunka chikungunya?

Dad badan, kala-goysyo xanuunku wuxuu yaraadaa dhowr maalmood ama toddobaadyo gudahood. Dadka kale wuxuu socdaa bilo, mararka qaarkoodna sannado. Inta badan wuu ka daran yahay subaxdii, wuxuu ka guuri karaa kala-goys una gudbi karaa mid kale, wuxuuna soo noqon karaa kadib markii uu u ekaaday inuu degay.

Kala-goysyo xanuunka sii socda wuxuu u badan yahay dadka waayeelka ah iyo dadka kala-goysyadoodu aad u xanuunayeen bilowgii.

Waxa caawiya. Dhakhtar ayaa hubin kara inaanay jirin wax kale oo xanuunka keenaya, kuuna soo jeedin kara daawayn. Xanuunka sii socda, tani waxay ku jiri kartaa dawooyinka bararka lagu daweeyo marka dengue meesha laga saaro, dawooyin kale oo dhakhtar qoro, iyo fiisiyoteraabi (physiotherapy). Dhaqdhaqaaq fudud iyo kala-bixin (stretching) badanaa way ka caawin badan yihiin in kala-goysyada gebi ahaanba la nasiyo. Ha iskaa u bilaabin steroids ama dawooyin kale oo dhakhtar qoro.

Arag dhakhtar haddii kala-goys noqdo mid kulul, aad u bararsan oo cas, haddii xanuunku kaa joojiyo shaqada ama hurdada, ama haddii uu sii xumaanayo halkii uu ka fiicnaan lahaa.

Yaa khatar ugu jira chikungunya daran?

Dadka badankiisu si buuxda ayay u bogsadaan. Jirrada daran waa dhif, waxayna u badan tahay:

  • dhallaanka cusub ee qaada xilliga dhalashada, marka hooyadu qabto chikungunya markay umusho, ama la qaniino toddobaadyada dhalashada kadib
  • dadka waaweyn ee ka weyn 65 sano
  • dadka qaba dhiig kar, sonkorow ama cudurka wadnaha

Dhibaatooyinka dhifka ah waxaa ka mid ah dhibaatooyin indhaha, wadnaha, beerka, kelyaha iyo dareemayaasha ah, oo ay ku jirto bararka maskaxda. Haweenka uurka leh ee u dhow waqtiga dhalmada waa inay isla markiiba dhakhtar arkaan qandho kasta, sababtoo ah ilmuhu wuxuu qaadi karaa xilliga dhalashada.

Dadka badankiisa hore u qaaday chikungunya waxaa la rumeysan yahay inay ka badbaadsan yihiin inay mar kale qaadaan.

Baaritaankee xaqiijiya chikungunya?

Baaritaanka dhiigga ayaa ah habka keliya ee chikungunya lagu xaqiijiyo. Baaritaanka la sameeyo wuxuu ku xiran yahay maalinta jirrada:

  • Toddobaadka koowaad (ilaa qiyaastii maalinta 8aad): baaritaanka PCR ayaa helaya fayraska laftiisa.
  • Laga bilaabo dhammaadka toddobaadka koowaad: baaritaannada unugyada difaaca (IgM) ayaa muujiya caabuq dhowaan dhacay. IgM badanaa waa la heli karaa qiyaastii 2 bilood.
  • Baaritaanka unugyada difaaca ee goor hore la sameeyo oo taban meesha kama saaro: dhakhtarku wuxuu ku celin karaa toddobaad ama laba kadib.

Maadaama dengue ay aad ugu egtahay oo ay u baahan tahay ilaalin dhow, dhakhaatiirtu badanaa dengue-da sidoo kale way baaraan, mararka qaarna Zika ama duumada (malaria). Tirinta dhiigga oo dhammaystiran (CBC) ayaa ka caawisa inay caabuqyada kala soocaan oo ay hubiyaan sida aad u xaal tahay.

Sidee loo daaweeyaa chikungunya, maxaase laga fogaadaa?

Chikungunya ma laha dawo gaar ah. Dadka badankiisu guriga ayay ku bogsadaan iyagoo:

  • nasanaya inta suurtagal ah
  • cabbaya cabitaan badan
  • qaadanaya paracetamol (Maraykanka waxaa lagu magacaabaa acetaminophen) qandhada iyo xanuunka

Ha qaadan ibuprofen, aspirin ama xanuun-baabi'iyeyaal kale oo bararka lagu daweeyo ilaa dengue meesha laga saaro. Dengue-da waxay kordhin karaan khatarta dhiig baxa, labada caabuqna bilowga way adag tahay in la kala sooco. Sidoo kale hubi dawooyinka hargabka iyo durayga, maadaama qaarkood ay ku jiraan. Qiyaasta saxda ah ee paracetamol, raac waxa ku qoran baakadda ama weydii farmashiistaha, dhakhtarna weydii haddii ay tahay ilmo, uur, ama haddii aad qaadato dawooyin kale.

Ka ilaali kaneecada inay ku qaniinto toddobaadka koowaad. Fayrasku markaas dhiiggaaga ayuu ku jiraa, kaneecada ku qaniintana waxay u gudbin kartaa dad kale. Ku seexo shabag kaneecada, isticmaalna dawada kaneecada celisa.

Ma jiro daawo guri oo la xaqiijiyay inay chikungunya daaweyso ama gaabiso. Dhakhtar weydii ka hor intaadan isku dayin, hana u oggolaan inay daryeelka dib u dhigto.

Sidee looga hortagi karaa chikungunya?

  • Ka fogow qaniinyada, gaar ahaan maalintii: xiro gacmo dheer iyo surwaal, isticmaal shabag daaqadaha, kuna seexo shabag kaneecada (mosquito net) haddii aad maalintii seexato, gaar ahaan ilmaha yaryar, dadka waayeelka ah iyo qof kasta oo horeba u jirran.
  • Isticmaal dawada kaneecada celisa oo ay ku jiraan DEET, picaridin ama IR3535, sida ku qoran calaamadda.
  • Ka takhalus biyaha fadhiya ee kaneecadu ku tarmaan: dabool, madhi oo nadiifi weelasha biyaha, baaldiyada, dheriyada ubaxa, taayirada iyo qaboojiyeyaasha toddobaadkiiba hal mar.
  • Tallaalka: tallaallada chikungunya ayaa waddamada qaarkood ka oggol, inta badan dadka u safraya meelaha uu faafitaan ka jiro iyo dadka kale ee khatarta sare ku jira. Meel kasta si ballaaran looma heli karo, talada ku saabsan cidda qaadanaysaana way ku kala duwan tahay waddanka iyo da'da. Dhakhtarkaaga weydii in mid kuu habboon yahay.

Goorta aad dhakhtar aragto

Ballan qabso

  • Qandho adigoo ku nool, ama kadib markaad u safartay, meel ay chikungunya ama dengue ku jirto: arag dhakhtar isla maalinta ama maalinta xigta, weydiina baaritaanka dhiigga.
  • Kala-goysyo xanuun weli jira dhowr toddobaad qandhada kadib, ama xanuun kaa joojiya shaqada ama hurdada.
  • Kala-goys noqda mid kulul, aad u bararsan oo cas.
  • Waxaad ka weyn tahay 65 sano, ama waxaad qabtaa sonkorow, cudurka wadnaha ama dhiig kar, oo waxaad qandho ku yeelatay meel chikungunya leh.

Hadda raadso gargaar degdeg ah (wac lambarka gurmadka degdegga ah ee deegaankaaga) haddii qof qabo:

  • calool xanuun daran, matag soo noqnoqda, ama dhiig ka yimaada sanka ama ciridka
  • jahawareer, lulmo aan caadi ahayn, qallal, ama daciifnimo gacmaha ama lugaha ah
  • dhallaan cusub oo qandho qaba, ama qandho xilliga dambe ee uurka
  • neefsasho ku adag, laab xanuun, ama maqaar cirro ah oo qabow iyo suuxdin

Dadka chikungunya qaba badankoodu guriga ayay ku bogsadaan 1 ilaa 2 toddobaad gudahood, marka laga reebo kala-goysyo xanuunka sii socon kara. Maadaama dengue ay bilowga u ekaan karto, calaamadaha digniinta si dhab ah u qaado: ha sugin inay iska tagaan, hana adigu baabuurka wadin.

Qandho iyo kala-goysyo xanuunaya? Ka wada hadal.

Saluvo waxay dhagaysataa calaamadahaaga adigoo ku sheegaya ereyadaada iyo luqaddaada, marka hore waxay hubisaa calaamadaha digniinta, waxayna kuu sheegtaa dhakhtarka aad aragto iyo goorta. Horey ma u haysataa tirinta dhiigga ama baaritaanka qandhada? Waxay kuu sharraxdaa qiime kasta erayo fudud.

Wax ka weydii calaamadahayga

Bilowgu waa bilaash. Ku sharax waxa aad dareemayso erayadaada iyo luqaddaada.

Su'aalaha dadku weydiiyaan

  • Badanaa qandho sare oo kedis ah iyo kala-goysyo xanuun daran, 3 ilaa 7 maalmood kadib qaniinyada kaneecada. Xanuunku inta badan wuxuu ku yaal isla kala-goysyada labada dhinac, sida labada curcur ama labada canqow. Madax xanuun, murqo xanuun, kala-goysyo bararsan, finan iyo daal sidoo kale way badan yihiin.

  • Qandhada iyo calaamadaha hore badanaa waxay degaan 7 ilaa 10 maalmood gudahood, dadka badankiisuna waxay fiicnaadaan toddobaad gudihiis. Kala-goysyo xanuunku wuxuu socon karaa muddo ka dheer: dadka qaarkood toddobaadyo ama bilo, mararka qaarna sannado. Arag dhakhtar haddii kala-goysyo xanuunku weli jiro dhowr toddobaad qandhada kadib.

  • Isla kaneecada ayaa labadaba faafisa, si isku mid ahna way u bilaabmaan, sidaas darteed baaritaanka dhiigga oo keliya ayaa kala sooca. Chikungunya badanaa waxay keentaa kala-goysyo xanuun daran oo labada dhinac ee jirka ah, kaasoo socon kara bilo. Dengue inta badan waxay keentaa xanuun indhaha gadaashooda ah, platelets hoos u dhacaya, dadka qaarkoodna calaamado digniin oo khatar ah marka qandhadu baxayso.

  • Paracetamol (acetaminophen) qandhada iyo xanuunka, iyadoo la nasanayo lana cabbayo cabitaan badan. Ha qaadan ibuprofen, aspirin ama xanuun-baabi'iyeyaal kale oo bararka lagu daweeyo ilaa dhakhtar uu dengue meesha ka saaro, sababtoo ah dengue-da waxay kordhin karaan dhiig baxa. Qiyaasta saxda ah, raac waxa ku qoran baakadda ama weydii farmashiistaha, ilmahana dhakhtar weydii.

  • Fayrasku wuxuu kala-goysyada uga tegi karaa barar muddo dheer kadib markii qandhadu baxday. Xanuunkan sii socda wuxuu ku badan yahay dadka waayeelka ah iyo kuwa kala-goysyadoodu aad u xanuunayeen bilowgii. Inta badan wuu fiicnaadaa waqti kadib. Dhakhtar ayaa meesha ka saari kara sababo kale, kuuna soo jeedin kara daawayn iyo fiisiyoteraabi; dhaqdhaqaaq fudud badanaa wuu caawiyaa.

  • Baaritaanka dhiigga. Toddobaadka koowaad, baaritaanka PCR ayaa helaya fayraska laftiisa. Laga bilaabo dhammaadka toddobaadka koowaad, baaritaanka unugyada difaaca (IgM) ayaa muujiya caabuq dhowaan dhacay. Dhakhaatiirtu badanaa isla markaas ayay dengue baaraan, sababtoo ah labadu aad ayay isugu eg yihiin bilowga.

  • Si toos ah maaha: kama qaadi kartid qof kale taabasho, qufac ama cunto wadaag. Waxay ku faaftaa kaneecada. Toddobaadka koowaad ee jirrada fayrasku dhiigga ayuu ku jiraa, kaneecada markaas qaniintana way gudbin kartaa, sidaas darteed qofka jirran waa inuu iska ilaaliyaa qaniinyada, tusaale ahaan inuu shabag hoostiis seexdo.

  • Uma badna. Caddaymuhu waxay muujinayaan in dadka badankiisa hore u qaaday chikungunya ay ka badbaadsan yihiin inay mar kale qaadaan. Kala-goysyo xanuun bilo kadib soo noqda badanaa waa saameynta sii socota ee isla caabuqii, ee maaha caabuq cusub. Qandhooyinka kale ee kaneecada, sida dengue, weli way dhici karaan, markaa sii ka fogow qaniinyada.

  • Dadka badankiisa aad bay ugu xanuun badan tahay laakiin khatar ma aha, dhimashaduna waa dhif. Jirrada daran waxay u badan tahay dhallaanka cusub ee qaada xilliga dhalashada, dadka waaweyn ee ka weyn 65 sano, iyo dadka qaba dhiig kar, sonkorow ama cudurka wadnaha. Kooxahani waa inay goor hore dhakhtar arkaan qandho kasta.

  • Cab cabitaan badan, oo cun cunto fudud oo sahlan markaad awoodo. Ma jirto cunto gaar ah ama daawo guri oo la xaqiijiyay inay chikungunya daaweyso. Inaadan cabitaan celin karin, kaadi aad u yaraatay, ama dareen suuxdin waa sababo aad isla markiiba dhakhtar u aragto.

  • Caabuqa xilliga dambe ee uurka wuxuu u gudbi karaa ilmaha xilliga dhalashada, dhallaanka cusubna aad ayay u jirran karaan. Haddii aad uur leedahay, gaar ahaan haddii aad u dhowdahay waqtiga dhalmada, isla markiiba arag dhakhtar qandho kasta, si gaar ahna uga taxaddar qaniinyada kaneecada. Dhakhtarkaaga weydii ka hor intaadan qaadan dawo kasta.

  • Tallaallada chikungunya ayaa waddamada qaarkood ka oggol, inta badan dadka u safraya meelaha uu faafitaan ka jiro iyo dadka kale ee khatarta sare ku jira. Meel kasta si ballaaran looma heli karo, talada ku saabsan cidda qaadanaysaana way ku kala duwan tahay waddanka iyo da'da. Dhakhtarkaaga weydii. Ka fogaanshaha qaniinyada kaneecada ayaa weli ah ilaalinta ugu weyn.

Baaritaannada caawiya

Blog

Ilaha

  1. WHO fact sheet: Chikungunya
  2. CDC: Symptoms of chikungunya
  3. CDC: Clinical signs and symptoms of chikungunya
  4. CDC: Chikungunya diagnosis and testing
  5. CDC: Chikungunya treatment and prevention
  6. CDC: Chikungunya vaccines

La cusbooneysiiyay . Macluumaad caafimaad, ma aha talo caafimaad. Dhakhtarkaagu wuu yaqaan xaaladdaada oo dhan; kala hadal natiijadaada.