Calaamadaha dengue: astaamaha hore, calaamadaha digniinta ee aan la sugi karin, iyo daryeel ammaan ah oo guriga ah

Qandho sare, madax xanuun garaacaya, indho iyo lafo xanuuna? Halkan ka ogow sida dengue badanaa u socoto, waqtiga khatarta ah ee qandhada kadib, iyo dawada ammaanka ah ee la qaadan karo.

La cusbooneysiiyay · Ilaha

Jawaab degdeg ah

Waa maxay calaamadaha dengue?

Dengue badanaa waxay bilaabataa 4 ilaa 10 maalmood kadib qaniinyada kaneecada, waxayna la timaaddaa qandho sare oo kedis ah, madax xanuun daran, xanuun indhaha gadaashooda ah, murqo, kala-goysyo iyo lafo xanuun, lallabo ama matag, mararka qaarna finan. Calaamaduhu waxay socdaan 2 ilaa 7 maalmood. Si dhow u ilaali marka qandhadu dhammaanayso: calool xanuun daran, matag soo noqnoqda ama dhiig bax markaas waxay u baahan yihiin gargaar degdeg ah.

Wax ka weydii calaamadahaygaIi sharax warbixintayda

Macluumaad caafimaad, ma aha talo caafimaad. Dhakhtarkaagu wuu yaqaan xaaladdaada oo dhan; kala hadal natiijadaada.

Is barbar yaal

Dengue iyo duumada (malaria): sida ay u kala duwan yihiin labada qandho ee kaneecada

Labaduba waxay ku bilaabmaan qandho qaniinyada kaneecada kadib, waxayna ku badan yihiin isla meelaha adduunka, laakiin si kala duwan ayaa loogu dhaco, loo daaweeyaa oo loo baaraa. Kuwani waa kala duwanaanshaha caadiga ah.

Waxa aad dareemaysoDengueDuumada (malaria)
KaneecadaAedes, oo inta badan qaniinta maalintiiAnopheles
Goorta calaamaduhu bilaabmaanBadanaa 4 ilaa 10 maalmood qaniinyada kadibBadanaa 10 ilaa 15 maalmood qaniinyada kadib
QandhadaKedis iyo sare, waxay socotaa 2 ilaa 7 maalmoodQandho ay la socdaan qarqaryo iyo madax xanuun; calaamadaha hore way fududaan karaan
Xanuunnada caadiga ahMadax xanuun daran, xanuun indhaha gadaashooda ah, murqo, kala-goysyo iyo lafo xanuunMadax xanuun iyo daal
Goorta ay khatar noqotoInta badan marka qandhadu dhammaanayso, badanaa 24 ilaa 48 saacadood ee ka dambeeya dhammaadkeedaWay culusaan kartaa 24 saacadood gudahood haddii aan la daaweyn
Calaamadaha khatartaCalool xanuun daran, matag soo noqnoqda, dhiig ka yimaada ciridka ama sanka, dhiig ku jira matagga ama saxarada, degganaan la'aanJahawareer ama lulmo, qallal, neef qabatin, kaadi madow ama dhiig leh, maqaar huruud ah, dhiig bax aan caadi ahayn
DawadaMa jirto dawo gaar ah; paracetamol qandhada loogu talagalay, marnaba ibuprofen ama aspirinHad iyo jeer waxay u baahan tahay dawada duumada (antimalarial), oo goor hore la bilaabo
BaaritaankaNS1 antigen ama PCR 7-da maalmood ee ugu horreeya, unugyada difaaca IgM maalinta 3aad kadib, iyo tirinta platelets-kaBaaritaan degdeg ah (rapid test) ama dhiig lagu eego mikroskoob

Tiifoyd (typhoid), chikungunya, COVID-19 iyo caabuqyo kale ayaa sidoo kale keeni kara qandho sare. Meelaha ay dengue ama duumadu ku badan yihiin, qandho kasta waxay mudan tahay baaritaanka dhiigga, mararka qaarna labadaba.

Liiska calaamadaha dengue

Calaamadee waxa run ahaa dhowrkii maalmood ee la soo dhaafay. Kaarku wuxuu muujinayaa haddii calaamadahaagu ku habboon yihiin dengue caadi ah ama ay ku jiraan calaamadaha digniinta ee dengue-da culus. Waxba lama kaydiyo, meelna looma diro.

Liiska calaamadaha dengue

0 ka mid ah 15 calaamadood ayaa la calaamadeeyay

Calaamadaha caadiga ah ee dengue0/8
Calaamadaha digniinta ee dengue-da culus0/7

Calaamadee wax kasta oo run ahaa dhowrkii maalmood ee la soo dhaafay.

Hagaha baaritaanka CBC Wax ka weydii calaamadahayga

Liiskani wuxuu calaamadaha u habeeyaa qaab dhakhtarkaagu fahmi karo. Ma ogaan karo dengue: baaritaanka dhiigga oo keliya ayaa xaqiijiya, caabuqyo kale oo ay ku jirto duumadu (malaria) waxay keeni karaan isla calaamadahaas.

Waa maxay dengue, sideese loogu dhacaa?

Dengue waa caabuq fayras ah oo ay faafiso qaniinyada kaneecada Aedes ee qaba, taas oo inta badan qaniinta maalintii. Si toos ah qof kama qaado qof kale.

Waxay ku badan tahay waddamada kulul iyo kuwa u dhow: qiyaastii kala badh dadka adduunka ayaa hadda khatarteeda ku nool, iyadoo lagu qiyaasay 100 ilaa 400 milyan oo caabuq sannadkii.

Caabuqyada badankoodu way fudud yihiin ama calaamad ma keenaan. Qiyaastii 1 ka mid ah 4 qof ee qaada ayaa jirrada, qiyaastii 1 ka mid ah 20 kuwa jirradana waxay yeeshaan dengue culus (severe dengue), taas oo keeni karta shoog, dhiig bax gudaha ah iyo dhimasho.

Fayraska dengue wuxuu leeyahay afar nooc. Inaad hal nooc qaaday kuma ilaaliso kuwa kale, caabuqa labaad-na wuxuu leeyahay khatar sare oo dengue culus ah.

Waa maxay calaamadaha dengue, maalin maalin?

Calaamaduhu badanaa waxay bilaabmaan 4 ilaa 10 maalmood qaniinyada kadib, inta badan si kedis ah:

  • qandho sare, qiyaastii 40°C (104°F)
  • madax xanuun daran iyo xanuun indhaha gadaashooda ah
  • murqo, kala-goysyo iyo lafo xanuun (sababta mararka qaarkood loogu yeero "qandhada lafo-jabisa")
  • lallabo ama matag
  • qanjirro bararsan
  • finan barbaro ah
GoortaWaxa badanaa dhaca
4 ilaa 10 maalmood qaniinyada kadibCalaamaduhu way bilaabmaan, inta badan si kedis ah
Wajiga qandhada, 2 ilaa 7 maalmoodQandho sare, madax xanuun, xanuun indhaha gadaashooda ah, jir xanuun, lallabo, finan
24 ilaa 48 saacadood marka qandhadu baxdo kadibWaqtiga calaamadaha digniintu badanaa soo baxaan, haddii ay soo bixi doonaan
Bogsashada, qiyaastii 1 ilaa 2 toddobaadDadka badankiisu way bogsadaan; daalku wuxuu socon karaa muddo

Inaad fiicnaato marka qandhadu dhacayso macnaheedu maaha inay dhammaatay. Dengue-da culus inta badan waxay timaaddaa qandhada kadib, markaa sii ilaali calaamadaha digniinta ee hoose 2 maalmood ee soo socda.

Waa maxay calaamadaha digniinta ee dengue-da culus?

Isla markiiba tag xarun caafimaad ama qaybta gurmadka degdegga ah haddii qof dengue qaba uu leeyahay:

  • calool xanuun daran, ama calool xanuunta marka la taabto
  • matag ugu yaraan 3 jeer 24 saacadood gudahood, ama matag aan joogsanayn
  • dhiig ka yimaada sanka ama ciridka
  • dhiig ku jira matagga ama saxarada
  • daal aad u daran, degganaan la'aan ama xanaaq badan
  • neefsasho degdeg ah, ama oon aad u badan
  • maqaar cirro ah oo qabow, ama daciifnimo aad u daran

Calaamadahani badanaa waxay bilaabmaan 24 ilaa 48 saacadood ee ka dambeeya marka qandhadu baxdo, dengue-da culusna way ka sii dari kartaa dhowr saacadood gudahood. Dengue-da culus waa xaalad caafimaad oo degdeg ah, laakiin haddii goor hore isbitaal lagu daaweeyo, dadka badankiisu way bogsadaan.

Khatar sare: dadka hore u qaaday dengue, sababtoo ah caabuqa labaad ayaa u badan inuu culus noqdo.

Baaritaannadee xaqiijiya dengue, platelets-kase?

Baaritaanka dhiigga ayaa ah habka keliya ee dengue lagu xaqiijiyo. Baaritaanka la sameeyo wuxuu ku xiran yahay maalinta jirrada:

  • Maalmaha 0 ilaa 7: baaritaanka NS1 antigen ama baaritaanka PCR ayaa helaya fayraska, badanaa waxaa la socda baaritaanka unugyada difaaca IgM.
  • Maalinta 3aad kadib: baaritaannada IgM waxay qabtaan caabuqyada dhowaan dhacay badankooda; maalinta 7aad kadib, iyagaa ah baaritaanka ugu muhiimsan. IgM wuxuu sii ahaan karaa mid togan qiyaastii 3 bilood.
  • NS1 ama PCR taban meesha kama saarto dengue, sidaas darteed dhakhaatiirtu waxay sidoo kale eegaan calaamadaha.

Platelets. Waxaa la sameeyaa tirinta dhiigga oo dhammaystiran (CBC), inta badan dhowr jeer. Tirinta platelets-ka inta badan way hoos u dhacdaa dengue-da, platelets hoos u dhacaya oo ay la socoto haematocrit kor u kacaysa (qaybta dhiigga ee ka samaysan unugyada cas) waa mid ka mid ah isbeddellada ay dhakhaatiirtu ilaaliyaan. Daawaynta waxay ka go'aamiyaan sawirka oo dhan, oo ay ku jirto sida qofku u xaal yahay, ee kama go'aamiyaan tirada platelets-ka oo keliya.

Dhakhaatiirtu waxay sidoo kale baari karaan duumada (malaria) ama caabuqyo kale marka sababta qandhadu aanay caddayn.

Sidee loo daaweeyaa dengue, maxaase laga fogaadaa?

Dengue ma laha dawo gaar ah. Dadka badankiisu guriga ayay ku bogsadaan iyagoo:

  • nasanaya inta suurtagal ah
  • cabbaya cabitaan badan: biyo, ama cabitaanno milix iyo sonkor lagu daray (ORS, cabitaanka dheecaanka jirka celiya)
  • qaadanaya paracetamol (Maraykanka waxaa lagu magacaabaa acetaminophen) qandhada iyo xanuunka

Ha qaadan ibuprofen, aspirin ama xanuun-baabi'iyeyaal kale oo bararka lagu daweeyo. Waxay kordhin karaan khatarta dhiig baxa ee dengue-da. Sidoo kale hubi dawooyinka hargabka iyo durayga, maadaama qaarkood ay ku jiraan. Qiyaasta saxda ah ee paracetamol, raac waxa ku qoran baakadda ama weydii farmashiistaha, ilmahana dhakhtar weydii.

Ka ilaali kaneecada inay ku qaniinto toddobaadka koowaad. Fayrasku markaas dhiiggaaga ayuu ku jiraa, kaneecada ku qaniintana waxay u gudbin kartaa dad kale.

Dengue-da culus waxaa lagu daaweeyaa isbitaal, inta badan dheecaan si taxaddar leh loo siiyo iyo kormeer dhow. Ma jiro daawo guri, oo ay ku jirto caleenta babaayga (papaya leaf), oo la xaqiijiyay inay dengue daaweyso: dhakhtar weydii ka hor intaadan isku dayin, hana u oggolaan inay daryeelka dib u dhigto.

Sidee looga hortagi karaa dengue?

  • Ka fogow qaniinyada, gaar ahaan maalintii: xiro gacmo dheer iyo surwaal, isticmaal shabag daaqadaha, kuna seexo shabag kaneecada (mosquito net) haddii aad maalintii seexato.
  • Isticmaal dawada kaneecada celisa oo ay ku jiraan DEET, picaridin ama IR3535, sida ku qoran calaamadda.
  • Ka takhalus biyaha fadhiya ee kaneecadu ku tarmaan: dabool, madhi oo nadiifi weelasha biyaha, baaldiyada, dheriyada ubaxa iyo qaboojiyeyaasha toddobaadkiiba hal mar.
  • Tallaalka: hal tallaal dengue ayaa waddamada qaarkood ka oggol. WHO waxay ku talisaa oo keliya carruurta da'doodu tahay 6 ilaa 16 meelaha ay dengue aad ugu faafto; waddamada qaarkood waxay sidoo kale siiyaan dadka safraya ee hore u qaaday dengue. Dhakhtarkaaga weydii inuu adiga kuu khuseeyo.

Goorta aad dhakhtar aragto

Ballan qabso

  • Qandho adigoo ku nool, ama kadib markaad u safartay, meel ay dengue ku badan tahay: arag dhakhtar isla maalinta ama maalinta xigta, weydiina baaritaanka dengue iyo tirinta platelets-ka.
  • Laguu sheegay inaad dengue qabto oo aad guriga ku bogsanayso: dib ugu noqo hubinta iyo tirinta dhiigga inta jeer ee dhakhtarkaagu kugula taliyo.
  • Marka qandhadu baxayso: si dhow u sii ilaali calaamadaha digniinta 24 ilaa 48 saacadood ee soo socda, isla markiibana dib ugu noqo haddii mid soo baxo.
  • Hore ayaad u qaaday dengue oo waxaad qorsheyneysaa safar meel dengue leh: dhakhtar weydii tallaalka ka hor intaadan bixin.

Hadda raadso gargaar degdeg ah (wac lambarka gurmadka degdegga ah ee deegaankaaga) haddii qof qabo:

  • calool xanuun daran, ama matag ugu yaraan 3 jeer 24 saacadood gudahood
  • dhiig ka yimaada sanka ama ciridka, ama dhiig ku jira matagga ama saxarada
  • daal aad u daran, degganaan la'aan ama xanaaq badan, ama neefsasho degdeg ah
  • maqaar cirro ah, qabow ama dhidid qoyan leh, suuxdin, ama daciifnimo aad u daran

Dadka dengue qaba badankoodu guriga ayay ku bogsadaan 1 ilaa 2 toddobaad gudahood. Calaamadahani waxay soo bixi karaan marka qandhadu baxayso, wayna ka sii dari karaan saacado gudahood: ha sugin inay iska tagaan, hana adigu baabuurka wadin.

Qandho iyo jir xanuun xilliga dengue? Ka wada hadal.

Saluvo waxay dhagaysataa calaamadahaaga adigoo ku sheegaya ereyadaada iyo luqaddaada, marka hore waxay hubisaa calaamadaha digniinta, waxayna kuu sheegtaa dhakhtarka aad aragto iyo goorta. Horey ma u haysataa tirinta dhiigga ama baaritaanka dengue? Waxay kuu sharraxdaa qiime kasta, oo ay ku jiraan platelets-ku.

Wax ka weydii calaamadahayga

Bilowgu waa bilaash. Ku sharax waxa aad dareemayso erayadaada iyo luqaddaada.

Su'aalaha dadku weydiiyaan

  • Badanaa qandho sare oo kedis ah, qiyaastii 40°C (104°F), 4 ilaa 10 maalmood kadib qaniinyada kaneecada, oo ay la socdaan madax xanuun daran, xanuun indhaha gadaashooda ah, iyo murqo, kala-goysyo iyo lafo xanuun. Lallabo, matag, qanjirro bararsan iyo finan sidoo kale way badan yihiin. Caabuqyo badan waxay keenaan calaamado fudud ama midna ma keenaan.

  • Qandhadu badanaa waxay socotaa 2 ilaa 7 maalmood, dadka badankiisuna waxay ku bogsadaan 1 ilaa 2 toddobaad. Waqtiga ugu muhiimsan waa marka qandhadu baxayso: calaamadaha digniinta ee dengue-da culus badanaa waxay soo baxaan 24 ilaa 48 saacadood ee ka dambeeya dhammaadkeeda. Daalku wuxuu socon karaa dhowr toddobaad bogsashada kadib.

  • Calool xanuun daran, matag ugu yaraan 3 jeer 24 saacadood gudahood, dhiig ka yimaada sanka ama ciridka, dhiig ku jira matagga ama saxarada, daal aad u daran ama degganaan la'aan, neefsasho degdeg ah, oon badan, iyo maqaar cirro ah oo qabow ama daciifnimo aad u daran. Mid kasta oo ka mid ah kuwan macnaheedu waa inaad isla markiiba aaddo xarun caafimaad ama qaybta gurmadka degdegga ah, xataa haddii qandhadu baxday.

  • Paracetamol (acetaminophen) qandhada iyo xanuunka, iyadoo la nasanayo lana cabbayo cabitaan badan. Ha qaadan ibuprofen, aspirin ama xanuun-baabi'iyeyaal kale oo bararka lagu daweeyo: waxay kordhin karaan khatarta dhiig baxa. Ma jirto dawo gaar u ah dengue lafteeda. Qiyaasta saxda ah, raac waxa ku qoran baakadda ama weydii farmashiistaha, ilmahana dhakhtar weydii.

  • Ma jirto hal tiro oo keligeed go'aamisa. Platelets-ka caadiga ahi waa qiyaastii 150,000 ilaa 450,000 halkii microlitre, inta badanna way hoos u dhacaan dengue-da. Dhakhaatiirtu waxay ilaaliyaan sida ay isu beddelayaan, haematocrit-ka iyo sida qofku u xaal yahay, ee ma eegaan tirada platelets-ka oo keliya. Tirin aad u hooseysa, ama dhiig bax kasta, waxay u baahan yihiin daryeel isbitaal; dhakhtarkaaga ayaa kuu sheegaya waxa tirintaadu macnaheedu yahay.

  • 7-da maalmood ee ugu horreeya jirrada, baaritaanka NS1 antigen ama PCR ayaa helaya fayraska, inta badan waxaa la socda baaritaanka unugyada difaaca IgM. Maalinta 3aad kadib, baaritaannada IgM waxay qabtaan caabuqyada dhowaan dhacay badankooda, maalinta 7aad kadibna iyagaa ah baaritaanka ugu muhiimsan. NS1 taban meesha kama saarto dengue. Tirinta dhiigga oo dhammaystiran (CBC) ayaa hubisa platelets-ka.

  • Haa. Fayraska dengue wuxuu leeyahay afar nooc, inaad hal nooc qaaday kuma ilaaliso kuwa kale. Caabuqa labaad wuxuu leeyahay khatar sare oo dengue culus ah. Haddii aad hore u qaaday dengue, si gaar ah uga taxaddar qaniinyada, qandho kasta dhakhtar goor hore ku arag, tallaalkana weydii ka hor intaadan u safrin meel dengue leh.

  • Si toos ah maaha: kama qaadi kartid qof kale taabasho, qufac ama cunto wadaag. Waxay ku faaftaa kaneecada. Toddobaadka koowaad ee jirrada fayrasku dhiigga ayuu ku jiraa, kaneecada markaas qaniintana way gudbin kartaa, sidaas darteed qofka jirran waa inuu iska ilaaliyaa qaniinyada, tusaale ahaan inuu shabag hoostiis seexdo.

  • Cab cabitaan badan: biyo, ama cabitaanno milix iyo sonkor lagu daray, sida ORS (cabitaanka dheecaanka jirka celiya). Cun cunto fudud oo sahlan markaad awoodo. Oon aad u badan, kaadi aad u yaraatay, ama inaadan cabitaan celin karin matag awgiis waa sababo aad isla markiiba dhakhtar u aragto.

  • Maya. Ma jiro daawo guri, oo ay ku jirto casiirka caleenta babaayga, oo la xaqiijiyay inay dengue daaweyso ama ka dhigto mid ammaan badan. Daryeelka la xaqiijiyay waa nasasho, cabitaan badan, paracetamol qandhada, iyo si dhow u ilaalinta calaamadaha digniinta. Dhakhtar weydii ka hor intaadan isku dayin daawo, hana u oggolaan inay dib u dhigto aadista isbitaalka marka calaamadaha digniintu soo baxaan.

  • Dadka badankiisu waxay ku bogsadaan 1 ilaa 2 toddobaad, inkastoo daalka iyo niyad-jabku ay socon karaan dhowr toddobaad kadib. Naso, si fiican wax u cun, firfircoonidana si tartiib ah u kordhi. Arag dhakhtarkaaga haddii aadan soo fiicnaanayn, ama haddii calaamado cusub soo baxaan.

  • Hal tallaal dengue ayaa waddamada qaarkood ka oggol. WHO waxay ku talisaa oo keliya carruurta da'doodu tahay 6 ilaa 16 meelaha ay dengue aad ugu faafto, waddamada qaarkoodna waxay sidoo kale siiyaan dadka safraya ee hore u qaaday dengue. Dhakhtarkaaga weydii inuu adiga kugu habboon yahay. Ka fogaanshaha qaniinyada kaneecada ayaa weli ah ilaalinta ugu weyn.

  • Calaamaduhu way isku dhafan yihiin, sidaas darteed baaritaanka dhiigga ayaa ah habka keliya ee la isku hallayn karo. Dengue inta badan waxay keentaa xanuun indhaha gadaashooda ah, jir iyo lafo xanuun iyo finan, waxayna bilaabataa 4 ilaa 10 maalmood qaniinyada kadib. Duumadu inta badan waxay keentaa qandho qarqaryo leh, waxay bilaabataa 10 ilaa 15 maalmood qaniinyada kadib, had iyo jeerna waxay u baahan tahay dawada duumada (antimalarial). Dhakhaatiirtu waxay baari karaan labadaba.

Baaritaannada caawiya

Blog

Ilaha

  1. WHO fact sheet: Dengue and severe dengue
  2. CDC: Symptoms of dengue and testing
  3. CDC: Manage dengue
  4. CDC: Clinical testing guidance for dengue
  5. NHS: Dengue
  6. WHO fact sheet: Malaria

La cusbooneysiiyay . Macluumaad caafimaad, ma aha talo caafimaad. Dhakhtarkaagu wuu yaqaan xaaladdaada oo dhan; kala hadal natiijadaada.