อาการไข้ไทฟอยด์: ลักษณะไข้ สัญญาณอันตราย และการตรวจที่เชื่อถือได้

ไข้ไทฟอยด์ (ไข้รากสาดน้อย) คือการติดเชื้อแบคทีเรีย Salmonella Typhi ติดต่อผ่านอาหารหรือน้ำที่ปนเปื้อนเชื้อ ซึ่งมักมาจากอุจจาระของคนที่ป่วยหรือเป็นพาหะ เมื่อกลืนเข้าไป เชื้อจะเพิ่มจำนวนและแพร่เข้าสู่กระแสเลือด

โรคนี้พบบ่อยในพื้นที่ที่น้ำสะอาดและระบบสุขาภิบาลมีจำกัด ในบางส่วนของเอเชีย แอฟริกา อเมริกากลางและอเมริกาใต้ คาดว่าแต่ละปีมีผู้ป่วยไข้ไทฟอยด์ราว 9 ล้านคน และเสียชีวิตราว 110,000 คน

ไข้พาราไทฟอยด์ เป็นโรคคล้ายกันที่เกิดจาก Salmonella Paratyphi และตรวจและรักษาในแนวทางเดียวกัน

พาหะ: บางคนยังมีเชื้ออยู่ในร่างกายหลังอาการหายไปแล้ว บางครั้งนานเป็นเดือนหรือเป็นปี และแพร่เชื้อต่อได้โดยไม่รู้สึกป่วย

อาการมักเริ่ม 6 ถึง 30 วันหลังติดเชื้อ และมักค่อยเป็นค่อยไป:

• ไข้ที่สูงขึ้นเล็กน้อยทุกวัน จนถึง 39 ถึง 40°C (103 ถึง 104°F) ภายในวันที่สามหรือสี่ และเป็นนานกว่า 3 วัน
• ปวดหัว อ่อนแรงและอ่อนเพลีย
• หนาวสั่นและปวดเมื่อยตัว
• ไอแห้งๆ
• เบื่ออาหาร คลื่นไส้
• ปวดท้อง และท้องผูกหรือท้องเสีย ซึ่งมักตามมาหลังอาการอื่นๆ
• บางครั้งมีผื่นเป็นจุดสีชมพูอ่อนแบนๆ (ผื่นสีกุหลาบ หรือ rose spots) มักอยู่ที่หน้าอกหรือท้อง

ถ้าไม่ได้รักษา ไข้ไทฟอยด์อาจเป็นนานหนึ่งเดือนหรือมากกว่านั้น เมื่อได้ยาปฏิชีวนะที่เหมาะสม คนส่วนใหญ่หายเป็นปกติ

ภาวะแทรกซ้อนร้ายแรงเกิดขึ้นในราว 10 ถึง 15% ของผู้ป่วยไข้ไทฟอยด์ที่นอนโรงพยาบาล มักเกิดหลังป่วยไปแล้ว 2 ถึง 3 สัปดาห์:

• เลือดออกในลำไส้
• ลำไส้ทะลุ (intestinal perforation) ซึ่งอาจทำให้เยื่อบุช่องท้องอักเสบติดเชื้ออย่างรุนแรง (peritonitis)
• สับสน หรือง่วงซึม

ขอความช่วยเหลือฉุกเฉินทันที ถ้ามี:

• ปวดท้องขึ้นมาทันทีและแย่ลงเรื่อยๆ
• อุจจาระสีดำหรือสีแดงคล้ำ
• อาเจียนเป็นเลือด หรืออาเจียนเป็นสีคล้ายกากกาแฟ

การกลับเป็นซ้ำ: ผู้ป่วยถึง 10% กลับมามีอาการอีก มักเกิด 1 ถึง 3 สัปดาห์หลังหายดี ให้พบแพทย์ถ้าไข้กลับมาหลังรักษาครบแล้ว

พาหะ: ราว 1 ถึง 4% ของผู้ที่ได้รับการรักษายังมีเชื้ออยู่เมื่อผ่านไปหนึ่งปี แพทย์อาจตรวจอุจจาระก่อนให้คุณกลับไปทำงานเกี่ยวกับอาหาร งานด้านสาธารณสุข หรืองานดูแลเด็กเล็ก

• การเพาะเชื้อจากเลือด (blood culture) เป็นการตรวจที่แนะนำ: ห้องปฏิบัติการจะเพาะเชื้อแบคทีเรียจากตัวอย่างเลือด การเพาะเชื้อหนึ่งครั้งพบเชื้อในราว 50% ของผู้ป่วย แพทย์จึงบางครั้งเก็บเลือดมากกว่าหนึ่งครั้ง และควรเก็บก่อนเริ่มยาปฏิชีวนะ
• การเพาะเชื้อจากไขกระดูก (bone marrow culture) พบเชื้อราว 80% แต่เป็นการตรวจที่ต้องเจาะเข้าร่างกาย จึงใช้เป็นบางกรณีเท่านั้น
• การเพาะเชื้อจากอุจจาระ (stool culture) มักให้ผลลบในสัปดาห์แรก

การตรวจ Widal เชื่อถือไม่ได้ ใช้กันแพร่หลายเพราะราคาถูก แต่อาจให้ผลบวกในคนที่ไม่ได้เป็นไข้ไทฟอยด์ (เช่น เคยติดเชื้อหรือเคยฉีดวัคซีนมาก่อน) และให้ผลลบในคนที่เป็นจริง ผล Widal อย่างเดียวไม่ควรใช้ตัดสินว่าคุณเป็นไข้ไทฟอยด์หรือไม่ หรือต้องใช้ยาปฏิชีวนะตัวไหน ชุดตรวจเร็วก็ไม่ค่อยแม่นยำเช่นกัน

แพทย์ยังตรวจความสมบูรณ์ของเม็ดเลือด (CBC) และในพื้นที่ที่พบบ่อย จะตรวจหามาลาเรียและไข้เลือดออกด้วย คู่มือไข้เลือดออก ของเราอธิบายว่าไข้ชนิดนั้นต่างกันอย่างไร

ไข้ไทฟอยด์รักษาด้วยยาปฏิชีวนะ ซึ่งช่วยให้หายเร็วขึ้น และลดความเสี่ยงของภาวะแทรกซ้อนและการเสียชีวิต ยาปฏิชีวนะที่ใช้ขึ้นอยู่กับว่าติดเชื้อมาจากที่ไหน เพราะเชื้อดื้อยาปฏิชีวนะเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ รวมถึงไข้ไทฟอยด์ชนิดดื้อยาอย่างกว้างขวาง แพทย์อาจสั่งตรวจเพื่อเลือกยาที่เหมาะสม

• กินยาปฏิชีวนะตามที่แพทย์สั่งทุกประการ และกินให้ครบ แม้จะรู้สึกดีขึ้นแล้ว การหยุดยาเร็วเกินไปอาจทำให้โรคกลับมา และทำให้เชื้อดื้อยาแพร่กระจาย
• อย่าซื้อยาปฏิชีวนะโดยไม่มีใบสั่งแพทย์ หรือใช้ยาที่เหลือจากครั้งก่อน ยาปฏิชีวนะที่ไม่ถูกต้องอาจทำให้การรักษาที่เหมาะสมล่าช้า
• ไข้อาจยังอยู่ราว 5 วันหลังเริ่มรักษา ถ้าถึงตอนนั้นไข้ยังไม่ลง หรือรู้สึกแย่ลง ให้กลับไปพบแพทย์อีกครั้ง
• พักผ่อน ดื่มน้ำให้มาก และกินอาหารง่ายๆ ทีละน้อยเมื่อกินได้ พาราเซตามอลช่วยลดไข้ได้ ให้ทำตามฉลากหรือถามเภสัชกร และถ้าเป็นเด็ก ให้ถามแพทย์
• ไข้ไทฟอยด์ชนิดรุนแรง ต้องรักษาในโรงพยาบาล

ป้องกันคนอื่น: ล้างมือด้วยสบู่ให้สะอาดหลังเข้าห้องน้ำและก่อนจับอาหาร และอย่าเตรียมอาหารให้คนอื่นจนกว่าแพทย์จะบอกว่าปลอดภัย ยาตัวไหนและขนาดเท่าไร เป็นการตัดสินใจของแพทย์

• น้ำที่ปลอดภัย: ดื่มน้ำบรรจุขวด น้ำต้มสุก หรือน้ำที่ผ่านการฆ่าเชื้อแล้ว หลีกเลี่ยงน้ำแข็ง เว้นแต่ทำจากน้ำที่ปลอดภัย
• อาหารที่ปลอดภัย: กินอาหารที่ปรุงสุกทั่วถึงและยังร้อนอยู่ หลีกเลี่ยงนมดิบ ล้างผักผลไม้ด้วยน้ำที่ปลอดภัย หรือปอกเปลือกเอง
• ล้างมือด้วยสบู่และน้ำ โดยเฉพาะหลังเข้าห้องน้ำ และก่อนกินหรือทำอาหาร
• วัคซีน: องค์การอนามัยโลก (WHO) แนะนำวัคซีนไทฟอยด์ชนิดคอนจูเกต (typhoid conjugate vaccine) ฉีดเข็มเดียว สำหรับเด็กตั้งแต่อายุ 6 เดือน และผู้ใหญ่ในประเทศที่มีไข้ไทฟอยด์บ่อย ผู้เดินทางก็ฉีดวัคซีนไทฟอยด์ได้เช่นกัน ควรฉีดล่วงหน้าสักสองสามสัปดาห์ก่อนเดินทาง ถามแพทย์หรือคลินิกเวชศาสตร์การเดินทางว่าควรฉีดชนิดไหนและเมื่อไร ไม่มีวัคซีนใดป้องกันได้ทั้งหมด จึงยังต้องระวังเรื่องอาหารและน้ำ