ตรวจ CBC: ชื่อเต็ม ค่าปกติ และผลความสมบูรณ์ของเม็ดเลือดบอกอะไร

CBC ย่อมาจาก complete blood count หรือ การตรวจความสมบูรณ์ของเม็ดเลือด บางที่เรียกว่า CBP (complete blood picture) FBC (full blood count) หรือ ฮีโมแกรม เป็นการเจาะเลือดครั้งเดียวเพื่อนับและวัดเซลล์ สามชนิดในเลือด:

• เม็ดเลือดแดง ขนออกซิเจนด้วย ฮีโมโกลบิน ใบผลจะมีฮีโมโกลบิน จำนวนเม็ดเลือดแดง ฮีมาโทคริต (PCV) และดัชนีเม็ดเลือดแดง (MCV, MCH, MCHC, RDW)
• เม็ดเลือดขาว ช่วยต่อสู้กับการติดเชื้อ มีทั้งจำนวนรวม (WBC หรือ TLC) และ การนับแยกชนิด (DLC) ซึ่งแบ่งเป็น ห้าชนิด
• เกล็ดเลือด ช่วยให้เลือดแข็งตัว

แพทย์มักสั่งตรวจ CBC ตอนตรวจสุขภาพประจำปี เมื่อมีอาการอ่อนเพลีย มีไข้ ติดเชื้อ มีรอยช้ำหรือเลือดออก ก่อนผ่าตัด และเพื่อติดตามโรคหรือยาที่มีผลต่อเลือด บางใบผลจะมี ESR ด้วย ซึ่งไม่ใช่ส่วนหนึ่งของ CBC แต่มักตรวจไปพร้อมกัน

ฮีโมโกลบินต่ำแปลว่าภาวะโลหิตจาง องค์การอนามัยโลก (WHO) ใช้เกณฑ์ต่ำกว่า 13 g/dL ในผู้ชาย ต่ำกว่า 12 ในผู้หญิง ส่วนในหญิงตั้งครรภ์ใช้เกณฑ์ต่ำกว่า 11 ในไตรมาสแรกและไตรมาสที่สาม และต่ำกว่า 10.5 ในไตรมาสที่สอง ซึ่งเป็นช่วงที่เลือดเจือจางลงตามธรรมชาติ ภาวะโลหิตจางทำให้อ่อนเพลีย เหนื่อยง่าย หัวใจเต้นเร็ว ผิวซีด เวียนศีรษะ และปวดศีรษะได้

MCV (ขนาดเม็ดเลือดแดง) ช่วยบอกสาเหตุ:

• เม็ดเลือดแดงเล็ก (MCV ต่ำ): ส่วนใหญ่เกิดจาก การขาดธาตุเหล็ก เช่น ประจำเดือนมามาก ตั้งครรภ์ กินอาหารที่มีธาตุเหล็กน้อย หรือเลือดออกทางลำไส้ทีละน้อย พาหะธาลัสซีเมีย ซึ่งพบบ่อยในเอเชียใต้ ภูมิภาคเมดิเตอร์เรเนียน และตะวันออกกลาง ก็ทำให้เม็ดเลือดแดงเล็กได้เช่นกัน โดยมักมีจำนวนเม็ดเลือดแดงปกติหรือสูง
• เม็ดเลือดแดงใหญ่ (MCV สูง): ขาด วิตามินบี 12 หรือ โฟเลต ดื่มแอลกอฮอล์เป็นประจำ ไทรอยด์ทำงานต่ำ โรคตับ หรือยาบางชนิด
• เม็ดเลือดแดงขนาดปกติ: โรคเรื้อรัง โรคไต เพิ่งเสียเลือด หรือมีหลายสาเหตุร่วมกัน

ฮีโมโกลบินหรือฮีมาโทคริตสูง มักเกิดจาก ภาวะขาดน้ำ การสูบบุหรี่ หรือการอาศัยอยู่ บนที่สูง ส่วนน้อยเกิดจากโรคปอดหรือโรคหัวใจ หรือโรคของไขกระดูก (ภาวะเม็ดเลือดแดงมากผิดปกติ)

เม็ดเลือดขาวสูง (มากกว่าประมาณ 11,000 ต่อ µL) มักแปลว่าร่างกายกำลังต่อสู้กับบางอย่าง เช่น การติดเชื้อแบคทีเรีย (มักมีนิวโทรฟิลสูง) การอักเสบ การบาดเจ็บหรือการผ่าตัด ความเครียด หรือ ยากลุ่มสเตียรอยด์ ค่าจะสูงขึ้นเล็กน้อยในหญิงตั้งครรภ์และคนที่สูบบุหรี่ด้วย ถ้าค่าสูงมาก หรือใบผลพบเซลล์ตัวอ่อน (บลาสต์ / blasts) ต้องให้แพทย์ดูโดยเร็ว เพราะบางครั้งอาจเป็นมะเร็งเม็ดเลือด เช่น ลิวคีเมีย แม้จะพบได้น้อย

เม็ดเลือดขาวต่ำ (น้อยกว่าประมาณ 4,000 ต่อ µL) พบบ่อยในช่วงสั้น ๆ เมื่อ ติดเชื้อไวรัส และอาจเกิดจากยาบางชนิด (รวมถึงยาเคมีบำบัด ยาปฏิชีวนะบางตัว ยารักษาไทรอยด์เป็นพิษ และยาจิตเวชบางตัว) การขาดวิตามินบี 12 หรือโฟเลต โรคภูมิต้านตนเอง และส่วนน้อยคือปัญหาของไขกระดูก ถ้า นิวโทรฟิล ต่ำจะเสี่ยงติดเชื้อมากขึ้น และถ้ามีไข้ร่วมด้วยอาจเป็นเรื่องเร่งด่วน

อีโอซิโนฟิลสูง ส่วนใหญ่เกิดจาก ภูมิแพ้ หอบหืด ผื่นผิวหนังอักเสบ หรือ พยาธิ ซึ่งพบบ่อยในหลายประเทศ

เกล็ดเลือดต่ำ น้อยกว่าประมาณ 150,000 ต่อ µL พบบ่อยใน ไข้จากไวรัส โดยเฉพาะ ไข้เลือดออก และอาจเกิดจากยาบางชนิด การดื่มแอลกอฮอล์หนัก โรคตับ ม้ามโต การตั้งครรภ์ และโรคภูมิคุ้มกัน (ITP) บางครั้งเกล็ดเลือดจับกันเป็นก้อนในหลอดเลือดที่ส่งแล็บ ทำให้ค่าดูต่ำกว่าความจริง ถ้าผลต่ำโดยไม่คาดคิดจึงมักตรวจซ้ำ

ใน ไข้เลือดออก เกล็ดเลือดมักลดลงเร็วในช่วงวันที่ 3 ถึง 7 ของไข้ ตอนที่ไข้เริ่มลง ช่วงนี้เป็นระยะวิกฤต แพทย์จะเฝ้าดู อาการเตือน อย่างใกล้ชิด ได้แก่ ปวดท้องรุนแรง อาเจียนบ่อย เลือดออกตามไรฟันหรือเลือดกำเดาไหล อาเจียนหรืออุจจาระเป็นเลือด กระสับกระส่าย หรือซึมผิดปกติ ตัวเลขอย่างเดียวไม่ได้ตัดสินการรักษา อาการของผู้ป่วยสำคัญกว่า ห้ามกินแอสไพรินหรือไอบูโพรเฟน ถ้าไข้นั้นอาจเป็นไข้เลือดออก ให้ถามแพทย์หรือเภสัชกรว่ายาอะไรปลอดภัย

เกล็ดเลือดสูง มากกว่าประมาณ 450,000 ต่อ µL มักเกิดตามหลัง การขาดธาตุเหล็ก การติดเชื้อหรือการอักเสบ การผ่าตัด หรือการตัดม้าม ส่วนน้อยเกิดจากโรคของไขกระดูก ซึ่งแพทย์จะตรวจหาถ้าค่ายังสูงอยู่ต่อเนื่อง

• เจาะเลือดจากหลอดเลือดดำเพียงเล็กน้อย (หรือเจาะส้นเท้าหรือปลายนิ้วในทารก) ไม่ต้องงดอาหาร สำหรับการตรวจ CBC เว้นแต่จะตรวจอย่างอื่นที่ต้องงดอาหารในครั้งเดียวกัน
• ส่วนใหญ่ได้ผลภายในวันเดียวกัน มักภายในไม่กี่ชั่วโมง
• ดื่มน้ำตามปกติ เพราะภาวะขาดน้ำทำให้ฮีโมโกลบินและฮีมาโทคริตดูสูงขึ้นได้
• แจ้งห้องแล็บถ้าเพิ่งเจ็บป่วย ตั้งครรภ์ หรือกินยาอะไรอยู่ เพราะมีผลต่อค่าต่าง ๆ ได้
• ถ้ามีค่าผิดปกติ แพทย์มักดู สเมียร์เลือด (ดูเซลล์ใต้กล้องจุลทรรศน์) หรือให้ตรวจซ้ำ

• ดูภาพรวมทั้งหมด ค่าหนึ่งตัวที่เกินเกณฑ์เล็กน้อย ขณะที่ค่าอื่นปกติและไม่มีอาการ พบได้บ่อยและมักไม่มีความหมายอะไร
• ตรวจซ้ำหลังหายป่วย หวัดและการติดเชื้ออื่น ๆ ทำให้เม็ดเลือดขาวและเกล็ดเลือดเปลี่ยนไปได้นานราวสองสัปดาห์
• ภาวะโลหิตจางต้องหาสาเหตุ ไม่ใช่แค่รักษา การตรวจขั้นต่อไปที่ทำกันบ่อยคือ ตรวจธาตุเหล็กในร่างกาย (เฟอร์ริติน) วิตามินบี 12 และโฟเลต
• ให้แพทย์เป็นผู้ตัดสินใจเรื่องอาหารเสริมธาตุเหล็ก วิตามินบี 12 และโฟเลต การกินธาตุเหล็กโดยไม่ได้ตรวจอาจบังสาเหตุที่ต้องหา และธาตุเหล็กที่มากเกินไปเป็นอันตราย
• กินอาหารเพื่อเลือดที่แข็งแรง อาหารที่มีธาตุเหล็ก (ถั่วเลนทิล ถั่วต่าง ๆ ผักใบเขียว เนื้อสัตว์ ปลา ไข่ ซีเรียลเสริมธาตุเหล็ก) กินคู่กับวิตามินซี และรับวิตามินบี 12 จากนม ไข่ ปลา หรืออาหารที่เสริมวิตามินชนิดนี้ ถ้าคุณกินมังสวิรัติหรือวีแกน