B12 vitamini eksikliği belirtileri: işaretler, nedenler ve testler

B12 vitamini (kobalamin), sağlıklı kırmızı kan hücreleri yapmak ve sinirlerin, beynin ve omuriliğin çalışmasını sürdürmek için gereklidir. Vücut onu kendisi üretemez: süt, yoğurt, peynir, yumurta, et ve balık gibi hayvansal besinlerden ve B12 eklenmiş (zenginleştirilmiş) besinlerden gelir.

B12'nin emilmesi için mide intrinsik faktör adlı bir protein üretir; B12 daha sonra ince bağırsağın son kısmından emilir. Bu yolun herhangi bir yerindeki bir sorun ya da beslenmede çok az B12 alınması eksikliğe yol açabilir.

Vücut karaciğerde birkaç yıllık B12 depolar; bu yüzden belirtiler genelde aylar ya da yıllar içinde sinsice ortaya çıkar. B12 düşüklüğünü yaşa, strese ya da yoğun hayata bağlamanın bu kadar kolay olmasının nedeni budur.

• Beslenme: hayvansal besinleri çok az yemek ya da hiç yememek. Az süt ürünü tüketen vejetaryenler ve zenginleştirilmiş besin ya da takviye kullanmayan veganlar daha yüksek risk altındadır. Pek çok kişinin vejetaryen olduğu Hindistan'da B12 düşüklüğü yaygındır.
• Pernisiyöz anemi: vücudun intrinsik faktör üretmeyi bıraktığı otoimmün bir hastalıktır; bu durumda B12 besinlerden hiç emilemez.
• Mide ve bağırsak hastalıkları: atrofik gastrit, çölyak hastalığı, Crohn hastalığı ve pek çok obezite (kilo verme) ameliyatı dahil mide ya da bağırsak ameliyatları.
• İlaçlar: uzun süreli metformin (diyabet için) kullanımı ve proton pompası inhibitörleri (omeprazol ve benzerleri) ile H2 blokerleri gibi mide asidini azaltan ilaçlar, ayrıca NICE kılavuzunda adı geçen bazı başka ilaçlar. Bu yüzden bir ilacı bırakmayın: doktorunuza B12 testini sorun.
• Yaş: emilim yaşla azalır; bu yüzden yaşlılarda B12 düşüklüğü daha olasıdır.
• Keyif amaçlı azot protoksit ("gülme gazı", "gaz kartuşu"): B12'yi etkisiz hale getirir ve kandaki düzeyler normal görünse bile ciddi sinir hasarına yol açabilir.

Belirtiler genelde yavaş yavaş başlar ve herkeste hepsi görülmez.

Kan (kansızlık) belirtileri: yorgunluk, enerji eksikliği, nefes darlığı, hızlı kalp atışı, baş ağrıları, soluk ya da hafif sarımsı cilt. Bunlar sağlıklı kırmızı kan hücrelerinin azlığından kaynaklanır.

Sinir belirtileri: el ve ayaklarda karıncalanma, uyuşma ya da yanma hissi, kas güçsüzlüğü, sakarlık, denge bozukluğu ya da dengesiz yürüme, bazen de görme sorunları. Bunlar, kan testinde herhangi bir kansızlık görünmeden önce ortaya çıkabilir.

Zihin ve ruh hali: unutkanlık, net düşünmekte zorlanma, sinirlilik, moral bozukluğu ya da kaygı; ağır durumlarda kafa karışıklığı.

Ağız: ağrılı, kırmızı, pürüzsüz dil (glossit) ve ağız yaraları (aft).

Önemli nokta: B12 düşüklüğüne bağlı kansızlık tedaviyle genelde tamamen düzelir, ama tedavi gecikirse sinir hasarı kalıcı hale gelebilir. Sinir belirtileri, "bir gün" değil, yakında test yaptırmak için bir nedendir.

• Vejetaryenler ve veganlar, özellikle az süt ürünü ya da yumurta yiyen ve zenginleştirilmiş besin kullanmayanlar.
• Yaşlılar, çünkü emilim yaşla azalır.
• Uzun süredir metformin ya da mide asidini azaltan ilaçlar kullananlar.
• Pernisiyöz anemisi ya da başka otoimmün hastalıkları (tiroid hastalığı veya tip 1 diyabet gibi) olanlar, çölyak ya da Crohn hastalığı olanlar veya geçmişte mide ya da bağırsak ameliyatı geçirenler.
• Gebelik ve emzirme: B12'si düşük bir anne bu eksikliği bebeğine geçirebilir. B12'si düşük vegan ya da vejetaryen annelerin bebekleri hastalanabilir; bu yüzden B12 gebelikten önce ve gebelik sırasında önemlidir.
• Keyif amaçlı azot protoksit kullananlar.

Kararı kan testi verir; genelde tam kan sayımı (hemogram), ferritin (demir depoları) ve folat ile birlikte istenir.

İngiltere'deki NICE kılavuzu (2024), laboratuvarların kendi sınırlarını belirleyebileceğini belirterek ilk B12 testi için şu eşikleri verir:

1 ng/L, pek çok raporda kullanılan birim olan 1 pg/mL ile aynıdır. Sonuç olası (belirsiz) aralıktaysa ve belirtileriniz varsa, doktorlar vücutta B12 eksik olduğunda yükselen metilmalonik asidi (MMA) ölçebilir.

Hemogramda B12 düşüklüğü çoğu zaman büyük kırmızı kan hücreleri (yüksek MCV) olarak görünür. Demir düşüklüğü bunun tersini yapar ve ikisi birlikte olunca MCV normal görünebilir. Bu sonuçların ne anlama geldiği için hemogram rehberimize ve ferritin rehberimize bakın.

Yakın zamanda alınan B12 tabletleri, iğneleri ya da takviyeleri sonucu değiştirebilir; kullanıyorsanız doktora ya da laboratuvara söyleyin.

• Tedavi nedene bağlıdır. Doktorlar B12'yi iğne ya da tablet olarak verir; bağırsak B12'yi ememiyorsa (pernisiyöz anemide olduğu gibi) genelde iğne gerekir, çoğu zaman ömür boyu. Hangi şekilde ve ne sıklıkla alacağınıza doktorunuz karar verir.
• Sinir belirtileri hemen tedavi edilir; tedavi ne kadar erken başlarsa tam iyileşme şansı o kadar yüksektir.
• Kansızlık için B12 testi yaptırmadan tek başına folik asit almayın: folik asit kan sayımını düzeltirken B12 düşüklüğünün yaptığı sinir hasarı sürebilir.
• Yiyebiliyorsanız B12 içeren besinler yiyin: süt, yoğurt, peynir, yumurta, balık ve et. Vegansanız ya da az süt ürünü tüketiyorsanız zenginleştirilmiş besinler (bazı bitkisel sütler, tahıl gevrekleri, besin mayası) ya da bir B12 takviyesi kullanın; seçmenize eczacı yardımcı olabilir.
• Metformin gibi reçeteli ilaçlarınızı kullanmaya devam edin; bunun yerine doktorunuza B12'nin kontrol edilmesini sorun.
• Önerildiği gibi yeniden kontrol ettirin: doktorlar tedavinin işe yaradığını görmek için kan testlerini genelde tekrarlar.