Hemogram (CBC) nedir? Normal değerler ve kan sayımınız ne anlatır

Hemogram, tam kan sayımı demektir. Raporlarda ve yurt dışı kaynaklarda CBC (complete blood count), CBP ya da FBC (full blood count) olarak da geçer. Tek bir kan örneğiyle kanınızdaki üç tür hücre sayılır ve ölçülür:

• Alyuvarlar (eritrositler), hemoglobin sayesinde oksijen taşır. Raporda hemoglobin, alyuvar sayısı, hematokrit (HCT) ve alyuvar indeksleri (MCV, MCH, MCHC, RDW) yer alır.
• Akyuvarlar (lökositler), enfeksiyonla savaşır. Toplam sayı (WBC) ve bunu beş türe ayıran lökosit formülü (DLC) verilir.
• Trombositler (kan pulcukları), kanın pıhtılaşmasına yardım eder.

Doktorlar hemogramı rutin kontrollerde, halsizlik, ateş, enfeksiyon, morarma ya da kanama olduğunda, ameliyat öncesinde ve kanı etkileyen hastalık ya da ilaçları takip etmek için ister. Bazı raporlarda sedimantasyon (ESR) da bulunur; hemogramın parçası değildir ama çoğu zaman onunla birlikte yapılır.

Düşük hemoglobin kansızlık (anemi) demektir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) sınırları: erkeklerde 13 g/dL'nin, kadınlarda 12'nin altı; gebelikte ise ilk ve üçüncü üç ayda 11'in, kanın doğal olarak daha çok seyreldiği ikinci üç ayda 10,5'in altı. Kansızlık halsizlik, nefes darlığı, çarpıntı, solukluk, baş dönmesi ve baş ağrısı yapabilir.

MCV (alyuvar büyüklüğü) nedeni gösterir:

• Küçük alyuvarlar (düşük MCV): en sık neden demir eksikliğidir. Yoğun adet kanaması, gebelik, demirden fakir beslenme ya da bağırsaktan yavaş kan kaybı buna yol açar. Güney Asya, Akdeniz ve Orta Doğu'da sık görülen talasemi taşıyıcılığı (Akdeniz anemisi taşıyıcılığı) da küçük alyuvarlara yol açar; alyuvar sayısı çoğu zaman normal ya da yüksektir.
• Büyük alyuvarlar (yüksek MCV): düşük B12 vitamini ya da folat, düzenli alkol, az çalışan tiroid, karaciğer hastalığı ya da bazı ilaçlar.
• Normal büyüklükte alyuvarlar: uzun süreli hastalık, böbrek hastalığı, yakın zamanda kan kaybı ya da birden fazla nedenin bir arada olması.

Yüksek hemoglobin ya da hematokrit genellikle susuzluk, sigara ya da yüksek rakımda yaşamaktan kaynaklanır. Daha seyrek olarak akciğer ya da kalp hastalığı veya bir kemik iliği hastalığı (polisitemi) neden olabilir.

Yüksek akyuvar sayısı (µL başına yaklaşık 11.000'in üstü) genellikle vücudun bir şeyle savaştığını gösterir: bakteriyel enfeksiyon (çoğu zaman nötrofiller yüksektir), iltihap, yaralanma ya da ameliyat, stres veya steroid ilaçlar. Gebelikte ve sigara içenlerde de biraz yükselir. Çok yüksek sayılar ya da raporda olgunlaşmamış hücreler (blastlar) görülmesi hızla değerlendirilmelidir; nadiren lösemi gibi bir kan kanserine işaret edebilir.

Düşük akyuvar sayısı (µL başına yaklaşık 4.000'in altı) viral enfeksiyonlarda kısa süreliğine sık görülür. Bazı ilaçlar (kemoterapi ile bazı antibiyotikler, tiroid ilaçları ve psikiyatrik ilaçlar dahil), düşük B12 ya da folat, otoimmün hastalıklar ve nadiren kemik iliği sorunları da buna yol açabilir. Düşük nötrofil sayısı enfeksiyon riskini artırır; ateşle birlikteyse acil olabilir.

Yüksek eozinofil en sık alerji, astım, egzama ya da birçok ülkede yaygın olan bağırsak kurtlarına işaret eder.

Düşük trombosit (trombositopeni), yani µL başına yaklaşık 150.000'in altı, viral ateşli hastalıklarda, özellikle dang hummasında sıktır. Bazı ilaçlar, aşırı alkol, karaciğer hastalığı, büyümüş dalak, gebelik ve bağışıklık sistemi hastalıkları (ITP) da neden olabilir. Tüpte trombositlerin kümelenmesi sayıyı yanlışlıkla düşük gösterebilir; bu yüzden beklenmedik bir sonuç çoğu zaman tekrarlanır.

Dang hummasında trombositler genellikle ateşin 3. ile 7. günleri arasında, ateş düşerken hızla azalır. Bu kritik dönemdir ve doktorlar uyarı işaretlerini yakından izler: şiddetli karın ağrısı, tekrarlayan kusma, diş eti ya da burun kanaması, kusmukta ya da dışkıda kan, huzursuzluk veya olağandışı uyuklama hali. Tedaviye tek başına sayı karar vermez; hastanın genel durumu daha önemlidir. Dang olabilecek bir ateşte aspirin ya da ibuprofen almayın; neyin güvenli olduğunu doktora ya da eczacıya sorun.

Yüksek trombosit (trombositoz), yani µL başına yaklaşık 450.000'in üstü, genellikle demir eksikliği, enfeksiyon ya da iltihap, ameliyat veya dalağın alınması sonrasında görülür. Nadiren bir kemik iliği hastalığından kaynaklanır; sayı yüksek kalırsa doktor bunu araştırır.

• Koldaki damardan az miktarda kan alınır (bebeklerde topuktan ya da parmaktan). Hemogram için aç olmanız gerekmez; aynı gün yapılan başka testler gerektiriyorsa o başka.
• Sonuçlar genellikle aynı gün, çoğu zaman birkaç saat içinde çıkar.
• Her zamanki gibi su için: susuzluk hemoglobin ve hematokriti olduğundan yüksek gösterebilir.
• Yakın zamanda geçirdiğiniz hastalığı, gebeliği ve kullandığınız ilaçları söyleyin; bunlar değerleri değiştirebilir.
• Bir sorun varsa doktorlar çoğu zaman periferik yayma (hücrelerin mikroskopla incelenmesi) ister ya da testi tekrarlar.

• Tablonun tamamına bakın. Diğer her şey normalken ve hiçbir şikâyetiniz yokken sınırın biraz dışındaki tek bir değer sık görülür ve çoğu zaman bir anlam taşımaz.
• Hastalıktan sonra yeniden kontrol ettirin. Soğuk algınlığı ve diğer enfeksiyonlar akyuvar ve trombositleri birkaç hafta değiştirebilir.
• Kansızlığın nedeni bulunmalıdır, yalnızca tedavi edilmesi yetmez: genellikle sonraki testler demir paneli (ferritin), B12 ve folattır.
• Demir, B12 ve folat takviyelerine doktorunuz karar verir. Test yaptırmadan demir almak bulunması gereken bir nedeni gizleyebilir; fazla demir de zararlıdır.
• Sağlıklı kan için beslenin: C vitaminiyle birlikte demir (mercimek, kuru fasulye ve nohut, yeşil yapraklı sebzeler, et, balık, yumurta, zenginleştirilmiş tahıllar); vejetaryen ya da veganıysanız süt ürünleri, yumurta, balık veya zenginleştirilmiş gıdalardan B12.