Buyrak kasalligi belgilari: buyrak shikastlanishi alomatlari va uni aniqlaydigan tahlillar

Sizda ikkita buyrak bor, har biri taxminan musht kattaligida, qovurgʻalar ostida, umurtqa pogʻonasining ikki tomonida joylashgan. Ular har daqiqada qoningizni filtrlab, chiqindilar va ortiqcha suvni siydik sifatida chiqaradi. Shuningdek, ular tuzlar va minerallar muvozanatini saqlaydi, qon bosimini boshqarishga va qizil qon hujayralari (eritrotsitlar) hosil boʻlishiga yordam beradi hamda suyaklarni mustahkam saqlaydi.

Surunkali buyrak kasalligi (SBK) buyraklar shikastlangani va uch oy yoki undan uzoq vaqt davomida kerakligidan yomonroq filtrlashini bildiradi. U keng tarqalgan, ayniqsa yosh oʻtgan sari, va Janubiy Osiyo yoki qora tanli kelib chiqishga ega odamlarda koʻproq uchraydi.

Buyraklarning zaxira quvvati katta, shuning uchun ular siz biror narsa sezishingizdan oldin faoliyatining katta qismini yoʻqotishi mumkin. Milliy buyrak jamgʻarmasi (National Kidney Foundation) hisobiga koʻra, SBK bor odamlarning 10 kishidan atigi 1 nafari bu kasalligini biladi. Shuning uchun buyrak kasalligi odatda belgilar orqali emas, tahlillar orqali aniqlanadi.

Boshida: odatda hech narsa sezilmaydi. Birinchi ishora koʻpincha boshqa sabab bilan topshirilgan oddiy qon yoki siydik tahlili boʻladi. Baʼzi odamlar koʻpikli siydikni, koʻz atrofi shishishini yoki kechasi koʻproq siyishni sezadi; bular oqsil chiqib ketayotgani yoki buyraklar siydikni yomonroq quyuqlashtirayotganining erta belgilari boʻlishi mumkin.

Keyinroq, buyrak faoliyati pasaygan sari:

• Suyuqlik belgilari: oyoq toʻpiqlari, panjalari yoki qoʻllarning shishishi, koʻz atrofi shishishi, hansirash
• Siydik belgilari: koʻproq siyish, ayniqsa kechasi, siydikda qon, koʻpikli siydik
• Chiqindilar toʻplanishi belgilari: charchoq, teri qichishi yoki qurishi, ishtaha pasayishi va vazn kamayishi, koʻngil aynishi, mushak tortishishi, uyqu buzilishi, diqqatni jamlash qiyinligi, bosh ogʻrigʻi
• Erkaklarda: erektsiya muammolari. Ayollarda: ogʻir bosqichda hayz notekis boʻlishi yoki toʻxtashi mumkin.

Buyraklar ishdan chiqqanda (5-bosqich): bu belgilar kuchayadi va dializ yoki buyrak koʻchirib oʻtkazish kerak boʻlishi mumkin. NHS (Buyuk Britaniya sogʻliqni saqlash xizmati) maʼlumotlariga koʻra, bu SBK bor odamlarning faqat taxminan 100 kishidan 2 nafarida yuz beradi; koʻpchilik kasallikni dorilar va muntazam koʻriklar bilan nazorat qiladi.

Oʻtkir buyrak shikastlanishi (OBSh) boshqacha: u soatlar yoki kunlar ichida, koʻpincha boshqa kasallik paytida boshlanadi. Belgilari: odatdagidan ancha kam siyish, kuchli chanqoq, koʻngil aynishi yoki qusish, oyoqlar shishishi, chalkashlik yoki uyquchanlik va yotganda hansirash. OBSh boʻlsa, oʻsha kunning oʻzida shifokorga borish kerak.

Odatda yoʻq. Surunkali buyrak kasalligi deyarli har doim ogʻriqsiz kechadi va shu sababli koʻpincha sezilmay qoladi.

Buyraklardan keladigan ogʻriq biqinda yoki belda, qovurgʻalarning sal pastida seziladi va odatda boshqa sababga ega boʻladi:

• Buyrak infeksiyasi (pielonefrit): biqin yoki beldagi ogʻriq isitma, titroq, koʻngil aynishi bilan, koʻpincha siyganda achishish ham boʻladi. Bunda oʻsha kunning oʻzida shifokorga borish kerak.
• Buyrak toshlari: beldan yoki biqindan chov tomonga tarqaladigan, toʻlqinsimon keladigan kuchli, sanchiqli ogʻriq, baʼzan siydikda qon bilan.

Bel ogʻrigʻining koʻpchiligi buyraklardan emas, mushak va boʻgʻimlardan keladi. Isitma ham, siydikda oʻzgarish ham boʻlmagan yolgʻiz bel ogʻrigʻi kamdan-kam buyrak muammosi boʻladi.

• Qandli diabet: qondagi yuqori qand buyraklarning mayda filtrlarini shikastlaydi. Bu ikki eng koʻp uchraydigan sababdan biri.
• Yuqori qon bosimi: buyraklardagi mayda qon tomirlariga zoʻr keltiradi. Bu ikkinchi eng koʻp uchraydigan sabab, buyrak kasalligi esa qon bosimini yanada oshirishi mumkin.
• Yurak kasalligi va yuqori xolesterin: ular buyraklarni qon bilan taʼminlaydigan tomirlarga taʼsir qiladi.
• Buyrak yalligʻlanishi (glomerulonefrit), takroriy buyrak infeksiyalari va polikistoz buyrak kasalligi kabi irsiy kasalliklar.
• Siydik oqimidagi toʻsiqlar, masalan, qayta-qayta paydo boʻladigan buyrak toshlari yoki prostata kattalashishi.
• Baʼzi dorilarni uzoq muddat qabul qilish, masalan, yalligʻlanishga qarshi ogʻriq qoldiruvchilarni muntazam ichish (ibuprofen yoki diklofenak kabi NSAIDlar) va litiy. Shu sababli buyurilgan dorini toʻxtatmang: buyrak tahlillari kerakmi yoki yoʻqmi, shifokoringizdan soʻrang.
• Ilgari boʻlgan oʻtkir buyrak shikastlanishi: u doimiy shikast qoldirishi mumkin.

Erta bosqichdagi buyrak kasalligi belgi bermagani uchun xavfi yuqori odamlarga oʻzini yaxshi his qilganda ham muntazam tahlil topshirish tavsiya etiladi:

• Qandli diabet: buyraklarni har yili tekshirish
• Yuqori qon bosimi yoki yurak kasalligi
• Oilada buyrak yetishmovchiligi yoki irsiy buyrak kasalligi boʻlgani
• Ilgari oʻtkir buyrak shikastlanishi boʻlgani, qayta-qayta paydo boʻladigan buyrak toshlari, prostata kattalashishi yoki qizil yuguruk (lyupus)
• Buyraklarga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan uzoq muddatli dorilar, masalan, litiy yoki NSAID ogʻriq qoldiruvchilarni muntazam ichish
• 60 yoshdan katta boʻlish, shuningdek xavfi yuqoriroq boʻlgan Janubiy Osiyo yoki qora tanli kelib chiqishga ega odamlar
• Ilgari sababi nomaʼlum holda siydikda oqsil yoki qon topilgan boʻlsa

Qanchalik tez-tez tahlil topshirishingiz kerakligini shifokoringizdan soʻrang.

Ikki oddiy tahlil buyrak kasalligining koʻp holatlarini, odatda belgilar paydo boʻlishidan ancha oldin aniqlaydi:

• Kreatinin uchun qon tahlili: kreatinin buyraklaringiz tozalaydigan chiqindi modda. Laboratoriya uni eGFR ga (koptokchalar filtratsiyasining taxminiy tezligi) aylantiradi; u buyraklaringiz har daqiqada qancha qonni filtrlashini koʻrsatadi. Uch oy yoki undan uzoq 60 dan past eGFR SBK ni, 15 dan past eGFR esa buyrak yetishmovchiligini bildiradi. Kreatinin boʻyicha qoʻllanmamiz raqamlar va bosqichlarni kalkulyator bilan tushuntiradi.
• Albumin uchun siydik tahlili: albumin sogʻlom buyraklar qonda ushlab qoladigan oqsil. Albumin va kreatinin nisbati (ACR) qancha oqsil chiqib ketayotganini koʻrsatadi.

Hisobotlarda shu ikki birlikdan biri ishlatiladi, shuning uchun sizning hisobotingizda qaysi biri yozilganini tekshiring. Oshgan natija tasdiqlash uchun odatda takrorlanadi, chunki jismoniy mashq, infeksiya yoki hayz uni vaqtincha oshirishi mumkin.

Shifokorlar, shuningdek, qon va oqsilga test-poloska bilan siydik tahlili, buyraklarni koʻrish uchun ultratovush tekshiruvi (UTT) hamda kaliy va umumiy qon tahlili (CBC) kabi boshqa qon tahlillarini buyurishi mumkin, chunki buyrak kasalligi kamqonlikka olib kelishi mumkin.

Surunkali buyrak kasalligini butunlay davolab boʻlmaydi, lekin davolash uni sekinlashtirishi va yurakni himoya qilishi mumkin; qanchalik erta boshlansa, shunchalik yaxshi.

• Qon bosimini nazorat qilish eng muhim qadam. Shifokorlar koʻpincha buyraklarni ham himoya qiladigan dorilardan foydalanadi; qaysi dorini va qancha miqdorda ichishni shifokoringiz hal qiladi.
• Qandli diabet boʻlsa, qondagi qandni nazorat qilish. Baʼzi diabet dorilari buyraklarning uzoqroq ishlashiga ham yordam beradi.
• Xolesterinni pasaytiradigan va yurakni himoya qiladigan dorilar, chunki SBK yurak xuruji va insult xavfini oshiradi.
• Har qanday yangi dori, ogʻriq qoldiruvchi, biologik faol qoʻshimcha yoki dorivor oʻtni boshlashdan oldin shifokor yoki farmatsevt bilan maslahatlashing, xalq tabobati vositalarini ham: baʼzilari buyraklarga zarar yetkazishi mumkin, buyraklar kamroq filtrlaganda esa koʻp dorilarning dozasini oʻzgartirish kerak boʻladi. Har bir shifokor va farmatsevtga eGFR natijangizni ayting.
• Chekmang, harakatda boʻling, sogʻlom vaznga intiling va tuzni kamroq isteʼmol qiling. Buyrak faoliyatingiz past boʻlsa, dietolog oqsil, kaliy va fosfat boʻyicha maslahat berishi mumkin.
• Shifokoringiz suyuqlikni cheklashni aytmagan boʻlsa, siydigingiz och rangda boʻladigan darajada yetarli suyuqlik iching.
• Muntazam koʻriklarni oʻtkazib yubormang. Takroriy qon va siydik tahlillari davolash yordam berayotganini koʻrsatadi.

Buyraklar ishdan chiqsa, ularning ishini dializ yoki buyrak koʻchirib oʻtkazish bajaradi. Buyrak boʻyicha shifokorlaringiz bu haqda sizga kerak boʻlishidan ancha oldin gaplashadi.