Symptomau diffyg fitamin B12: yr arwyddion, yr achosion a'r profion

Mae angen fitamin B12 (cobalamin) i wneud celloedd coch y gwaed iach ac i gadw'r nerfau, yr ymennydd a llinyn y cefn i weithio. All y corff ddim ei wneud: mae'n dod o fwydydd anifeiliaid fel llaeth, iogwrt, caws, wyau, cig a physgod, ac o fwydydd sydd â B12 wedi'i ychwanegu atyn nhw (bwydydd cyfnerthedig).

Er mwyn amsugno B12, mae'r stumog yn gwneud protein o'r enw ffactor cynhenid, ac yna mae'r B12 yn cael ei amsugno ar ben draw'r coluddyn bach. Gall problem yn unrhyw le ar hyd y llwybr hwnnw, neu rhy ychydig o B12 yn y deiet, arwain at ddiffyg.

Mae'r corff yn cadw gwerth sawl blwyddyn yn yr afu, felly mae'r symptomau fel arfer yn dod yn araf bach dros fisoedd neu flynyddoedd. Dyna pam mae'n hawdd beio oed, straen neu fywyd prysur am B12 isel.

• Deiet: bwyta ychydig iawn o fwyd anifeiliaid, neu ddim o gwbl. Mae llysieuwyr sy'n bwyta ychydig o gynnyrch llaeth, a figaniaid sydd ddim yn defnyddio bwydydd cyfnerthedig nac atchwanegiad, mewn mwy o berygl. Yn India, lle mae llawer o bobl yn llysieuwyr, mae B12 isel yn gyffredin.
• Anaemia niweidiol (pernicious anaemia): cyflwr awtoimiwn lle mae'r corff yn stopio gwneud ffactor cynhenid, felly all B12 ddim cael ei amsugno o fwyd o gwbl.
• Cyflyrau'r stumog a'r perfedd: gastritis atroffig, clefyd coeliag, clefyd Crohn, a llawdriniaeth ar y stumog neu'r coluddyn, gan gynnwys llawer o lawdriniaethau colli pwysau.
• Meddyginiaethau: defnyddio metformin (ar gyfer diabetes) am amser hir, a meddyginiaethau sy'n lleihau asid fel atalyddion pwmp proton (omeprazole a rhai tebyg) ac atalyddion H2, yn ogystal â rhai eraill sy'n cael eu henwi yng nghanllawiau NICE. Peidiwch â stopio meddyginiaeth oherwydd hyn: gofynnwch i'ch meddyg am brawf B12.
• Oed: mae'r corff yn amsugno llai wrth heneiddio, felly mae oedolion hŷn yn fwy tebygol o fynd yn isel.
• Ocsid nitraidd at ddibenion hamdden ("nwy chwerthin", "whippets"), sy'n anactifadu B12 ac yn gallu achosi niwed difrifol i'r nerfau hyd yn oed pan fydd lefelau'r gwaed yn edrych yn normal.

Mae'r symptomau fel arfer yn dod yn raddol, a dydy pawb ddim yn cael pob un.

Arwyddion yn y gwaed (anaemia): blinder, diffyg egni, diffyg anadl, calon yn rasio, cur pen, croen gwelw neu ychydig yn felyn. Mae'r rhain yn dod o fod â rhy ychydig o gelloedd coch iach yn y gwaed.

Arwyddion y nerfau: pinnau bach, diffyg teimlad neu deimlad llosgi yn y dwylo a'r traed, cyhyrau gwan, bod yn drwsgl, cydbwysedd gwael neu gerdded yn simsan, ac weithiau problemau gyda'r golwg. Gall y rhain ymddangos cyn i unrhyw anaemia ddangos ar brawf gwaed.

Meddwl a hwyliau: cof gwael, anhawster meddwl yn glir, bod yn biwis, hwyliau isel neu orbryder, a dryswch mewn achosion difrifol.

Y geg: tafod poenus, coch a llyfn (glossitis) ac wlserau'r geg.

Y pwynt pwysig: mae anaemia oherwydd B12 isel fel arfer yn gwella'n llwyr gyda thriniaeth, ond gall niwed i'r nerfau ddod yn barhaol os caiff triniaeth ei gohirio. Mae symptomau'r nerfau'n rheswm i gael prawf yn fuan, nid rywbryd.

• Llysieuwyr a figaniaid, yn enwedig y rhai sy'n bwyta ychydig o gynnyrch llaeth neu wyau ac sydd ddim yn defnyddio bwydydd cyfnerthedig.
• Oedolion hŷn, oherwydd bod y corff yn amsugno llai wrth heneiddio.
• Pobl sy'n cymryd metformin, neu feddyginiaethau sy'n lleihau asid, am amser hir.
• Pobl ag anaemia niweidiol, cyflyrau awtoimiwn eraill (fel clefyd thyroid neu ddiabetes math 1), clefyd coeliag neu glefyd Crohn, neu sydd wedi cael llawdriniaeth ar y stumog neu'r coluddyn yn y gorffennol.
• Beichiogrwydd a bwydo o'r fron: gall mam â B12 isel drosglwyddo'r prinder i'w babi. Gall babanod mamau figan neu lysieuol sy'n isel mewn B12 fynd yn sâl, felly mae B12 yn bwysig cyn ac yn ystod beichiogrwydd.
• Pobl sy'n defnyddio ocsid nitraidd at ddibenion hamdden.

Prawf gwaed sy'n penderfynu, fel arfer ochr yn ochr â chyfrif gwaed llawn (CBC), ferritin (storfeydd haearn) a ffolad.

Mae canllaw NICE y DU (2024) yn rhoi'r trothwyon hyn ar gyfer y prawf B12 cyntaf, gan nodi y gall labordai osod eu trothwyon eu hunain:

Mae 1 ng/L yr un fath ag 1 pg/mL, yr uned mae llawer o adroddiadau'n ei defnyddio. Gyda chanlyniad posibl (amhendant) a symptomau, efallai y bydd meddygon yn profi asid methylmalonig (MMA), sy'n codi pan fydd y corff yn brin o B12.

Ar y CBC, mae B12 isel yn aml yn dangos celloedd coch mawr (MCV uchel). Mae haearn isel yn gwneud y gwrthwyneb, a gall cael y ddau wneud i'r MCV edrych yn normal. Gweler ein canllaw CBC a'n canllaw ferritin i weld beth mae'r canlyniadau hynny'n ei olygu.

Gall tabledi B12, pigiadau neu atchwanegiadau rydych chi wedi'u cymryd yn ddiweddar newid y canlyniad, felly dywedwch wrth y meddyg neu'r labordy os ydych chi'n cymryd rhai.

• Mae'r driniaeth yn dibynnu ar yr achos. Mae meddygon yn rhoi B12 fel pigiadau neu dabledi; os na all y perfedd amsugno B12 (fel mewn anaemia niweidiol), fel arfer mae angen pigiadau, yn aml am oes. Eich meddyg sy'n penderfynu ar y ffurf a pha mor aml.
• Mae symptomau'r nerfau'n cael eu trin yn brydlon, a gorau po gyntaf mae'r driniaeth yn dechrau, gorau oll yw'r siawns o wella'n llwyr.
• Peidiwch â chymryd asid ffolig ar ei ben ei hun ar gyfer anaemia heb brawf B12: gall wella'r cyfrif gwaed tra bo niwed i'r nerfau oherwydd B12 isel yn parhau.
• Bwytewch fwydydd sy'n cynnwys B12 os gallwch chi: llaeth, iogwrt, caws, wyau, pysgod a chig. Os ydych chi'n figan neu'n bwyta ychydig o gynnyrch llaeth, defnyddiwch fwydydd cyfnerthedig (rhai llaethau planhigion, grawnfwydydd, burum maethol) neu atchwanegiad B12; gall fferyllydd eich helpu i ddewis.
• Daliwch ati i gymryd meddyginiaethau ar bresgripsiwn fel metformin; gofynnwch i'ch meddyg am wirio'ch B12 yn lle hynny.
• Ail-wiriwch fel y cewch eich cynghori: mae meddygon fel arfer yn ailadrodd profion gwaed i weld bod y driniaeth yn gweithio.