ટાઇફોઇડનાં લક્ષણો: તાવની પેટર્ન, ખતરાનાં લક્ષણો, અને કયા ટેસ્ટ પર ભરોસો કરવો

ટાઇફોઇડ તાવ Salmonella Typhi (સાલ્મોનેલા ટાઇફી) નામના બેક્ટેરિયાથી થતો ચેપ છે. તે આ બેક્ટેરિયાથી દૂષિત ખોરાક કે પાણી દ્વારા ફેલાય છે, સામાન્ય રીતે જેને આ બીમારી હોય કે જે તેના બેક્ટેરિયા શરીરમાં લઈને ફરતું હોય તેવી વ્યક્તિના મળમાંથી. ગળ્યા પછી બેક્ટેરિયા વધે છે અને લોહીમાં ફેલાઈ જાય છે.

જ્યાં ચોખ્ખું પાણી અને સ્વચ્છતાની સુવિધા ઓછી હોય ત્યાં, એશિયા, આફ્રિકા, અને મધ્ય અને દક્ષિણ અમેરિકાના કેટલાક ભાગોમાં તે સામાન્ય છે. અંદાજે દર વર્ષે 9 મિલિયન લોકો ટાઇફોઇડથી બીમાર પડે છે, અને આશરે 1,10,000 લોકોનાં મૃત્યુ થાય છે.

પેરાટાઇફોઇડ તાવ આના જેવી જ બીમારી છે, જે Salmonella Paratyphi (સાલ્મોનેલા પેરાટાઇફી)થી થાય છે, અને તેના ટેસ્ટ અને સારવાર પણ લગભગ આ જ રીતે થાય છે.

કેરિયર (વાહક): કેટલાક લોકોના શરીરમાં લક્ષણો ગયા પછી પણ બેક્ટેરિયા રહી જાય છે, ક્યારેક મહિનાઓ કે વર્ષો સુધી, અને તેઓ પોતે બીમાર ન લાગે છતાં બીજાને ચેપ લગાડી શકે છે.

લક્ષણો સામાન્ય રીતે ચેપ લાગ્યાના 6 થી 30 દિવસ પછી, ઘણી વાર ધીમે ધીમે શરૂ થાય છે:

• તાવ જે રોજ થોડો થોડો વધે, ત્રીજા કે ચોથા દિવસ સુધીમાં 39 થી 40°C (103 થી 104°F) સુધી પહોંચે, અને 3 દિવસથી વધુ રહે
• માથાનો દુખાવો, નબળાઈ અને થાક
• ઠંડી લાગવી અને શરીર દુખવું
• સૂકી ખાંસી
• ભૂખ ન લાગવી, ઊબકા આવવા
• પેટમાં દુખાવો, અને કબજિયાત કે ઝાડા, જે ઘણી વાર બીજાં લક્ષણો પછી આવે છે
• ક્યારેક ચપટા, આછા ગુલાબી (ગુલાબ જેવા રંગના) ડાઘની ફોલ્લીઓ, સામાન્ય રીતે છાતી કે પેટ પર

સારવાર વગર ટાઇફોઇડ એક મહિનો કે તેથી વધુ ચાલી શકે. યોગ્ય એન્ટિબાયોટિક્સથી મોટા ભાગના લોકો સંપૂર્ણ રીતે સાજા થઈ જાય છે.

હોસ્પિટલમાં દાખલ ટાઇફોઇડના આશરે 10 થી 15% દર્દીઓમાં ગંભીર તકલીફો (કોમ્પ્લિકેશન્સ) થાય છે, સામાન્ય રીતે બીમારીનાં 2 થી 3 અઠવાડિયાં પછી:

• આંતરડામાં લોહી નીકળવું
• આંતરડામાં કાણું પડવું (ઇન્ટેસ્ટાઇનલ પર્ફોરેશન), જેનાથી પેટના અંદરના પડમાં ગંભીર ચેપ (પેરિટોનાઇટિસ) થઈ શકે
• મૂંઝવણ કે ઘેન

આમાંથી કંઈ પણ હોય તો હમણાં જ ઇમરજન્સી મદદ લો:

• અચાનક પેટમાં દુખાવો જે વધતો જ જાય
• કાળો કે ઘેરો લાલ મળ
• લોહીની ઊલટી, કે કોફીના ભૂકા જેવી દેખાતી ઊલટી

ફરી ઊથલો (રિલેપ્સ): 10% જેટલા લોકોને ફરીથી લક્ષણો થાય છે, સામાન્ય રીતે સાજા થયાના 1 થી 3 અઠવાડિયાં પછી. સારવાર પૂરી થયા પછી તાવ પાછો આવે તો તમારા ડૉક્ટરને મળો.

કેરિયર (વાહક): સારવાર લીધેલા આશરે 1 થી 4% લોકોમાં એક વર્ષ પછી પણ બેક્ટેરિયા રહે છે. ખોરાક સંભાળવાના કામ પર, આરોગ્ય સેવામાં કે નાનાં બાળકો સાથેના કામ પર પાછા જતાં પહેલાં ડૉક્ટર તમારા મળની તપાસ કરાવી શકે.

• બ્લડ કલ્ચર સૌથી પસંદગીનો ટેસ્ટ છે: લેબમાં લોહીના નમૂનામાંથી બેક્ટેરિયા ઉગાડવામાં આવે છે. એક કલ્ચરથી આશરે 50% કેસમાં બેક્ટેરિયા મળે છે, તેથી ડૉક્ટર ક્યારેક એક કરતાં વધુ નમૂના લે છે, શક્ય હોય તો એન્ટિબાયોટિક્સ શરૂ કરતાં પહેલાં.
• બોન મેરો કલ્ચર (હાડકાંની મજ્જાનું કલ્ચર) આશરે 80% કેસમાં બેક્ટેરિયા શોધે છે, પણ તેમાં શરીરની અંદરથી નમૂનો લેવો પડે છે, તેથી તે ફક્ત ક્યારેક જ કરાય છે.
• સ્ટૂલ કલ્ચર (મળનું કલ્ચર) પહેલા અઠવાડિયામાં સામાન્ય રીતે નેગેટિવ આવે છે.

વિડાલ (Widal) ટેસ્ટ ભરોસાપાત્ર નથી. તે સસ્તો હોવાથી બહુ વપરાય છે, પણ જેમને ટાઇફોઇડ નથી તેમાં (દાખલા તરીકે, પહેલાંના ચેપ કે રસી પછી) તે પોઝિટિવ આવી શકે છે, અને જેમને ટાઇફોઇડ છે તેમાં નેગેટિવ આવી શકે છે. ફક્ત વિડાલ રિપોર્ટના આધારે એ નક્કી ન થવું જોઈએ કે તમને ટાઇફોઇડ છે કે નહીં, કે તમને કઈ એન્ટિબાયોટિક જોઈએ. ઝડપી રેપિડ ટેસ્ટ પણ બહુ સચોટ નથી.

ડૉક્ટર કમ્પ્લીટ બ્લડ કાઉન્ટ (CBC) પણ કરાવે છે, અને જ્યાં મેલેરિયા અને ડેન્ગ્યુ સામાન્ય હોય ત્યાં તેના ટેસ્ટ પણ કરાવે છે. અમારી ડેન્ગ્યુ માર્ગદર્શિકા સમજાવે છે કે તે તાવ કેવી રીતે અલગ છે.

ટાઇફોઇડની સારવાર એન્ટિબાયોટિક્સથી થાય છે, જે બીમારીનો સમય ઘટાડે છે અને ગંભીર તકલીફો અને મૃત્યુનું જોખમ ઓછું કરે છે. કઈ એન્ટિબાયોટિક વપરાશે તે ચેપ ક્યાં લાગ્યો તેના પર આધાર રાખે છે, કારણ કે એન્ટિબાયોટિક્સ સામે પ્રતિકાર (રેઝિસ્ટન્સ) વધી રહ્યો છે, જેમાં મોટા ભાગની દવાઓ સામે પ્રતિકાર ધરાવતો (એક્સટેન્સિવલી ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ) ટાઇફોઇડ પણ સામેલ છે. સાચી દવા પસંદ કરવા તમારા ડૉક્ટર ટેસ્ટ કરાવી શકે.

• એન્ટિબાયોટિક્સ ડૉક્ટરે લખી આપી હોય બરાબર એ જ રીતે લો, અને પૂરો કોર્સ કરો, સારું લાગે તો પણ. વહેલી બંધ કરવાથી બીમારી પાછી આવી શકે છે અને પ્રતિકાર ફેલાવામાં મદદ મળે છે.
• ડૉક્ટરના પ્રિસ્ક્રિપ્શન વગર એન્ટિબાયોટિક્સ ન ખરીદો, કે પહેલાંની બચેલી દવા ન વાપરો: ખોટી એન્ટિબાયોટિકથી યોગ્ય સારવારમાં મોડું થઈ શકે.
• સારવાર શરૂ કર્યા પછી તાવ આશરે 5 દિવસ રહી શકે. ત્યાં સુધીમાં તાવ ઊતરવા ન લાગે, કે તમને વધુ ખરાબ લાગે, તો ફરી તમારા ડૉક્ટરને મળો.
• આરામ કરો, પુષ્કળ પ્રવાહી પીઓ, અને શક્ય હોય ત્યારે થોડું થોડું, સાદું ભોજન લો. તાવ માટે પેરાસિટામોલ મદદ કરી શકે; પેક પરની સૂચના પ્રમાણે લો કે ફાર્માસિસ્ટને પૂછો, અને બાળક માટે કેટલી આપવી તે ડૉક્ટરને પૂછો.
• ગંભીર ટાઇફોઇડની સારવાર હોસ્પિટલમાં થાય છે.

બીજાને બચાવો: સંડાસ ગયા પછી અને ખોરાકને અડતાં પહેલાં સાબુથી સારી રીતે હાથ ધોઓ, અને તમારા ડૉક્ટર સલામત છે એમ ન કહે ત્યાં સુધી બીજા લોકો માટે રસોઈ ન બનાવો. કઈ દવા અને કેટલી, તે તમારા ડૉક્ટરનો નિર્ણય છે.

• સલામત પાણી: બોટલનું, ઉકાળેલું, કે જંતુમુક્ત કરેલું પાણી પીઓ. બરફ સલામત પાણીમાંથી બન્યો હોય તો જ વાપરો.
• સલામત ખોરાક: સારી રીતે રાંધેલો અને હજી ગરમ હોય તેવો ખોરાક ખાઓ. કાચું (ઉકાળ્યા વગરનું) દૂધ ટાળો. ફળો અને શાકભાજી સલામત પાણીમાં ધોઓ, કે તેની છાલ જાતે ઉતારો.
• હાથ ધોઓ સાબુ અને પાણીથી, ખાસ કરીને સંડાસ ગયા પછી અને ખાતાં કે રાંધતાં પહેલાં.
• રસી: WHO (વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા) ભલામણ કરે છે કે જ્યાં ટાઇફોઇડ સામાન્ય હોય તેવા દેશોમાં 6 મહિનાની ઉંમરથી બાળકો અને પુખ્તોને ટાઇફોઇડ કોન્જુગેટ રસી (typhoid conjugate vaccine) આપવી, જે એક જ ઇન્જેક્શન છે. મુસાફરો પણ ટાઇફોઇડની રસી લઈ શકે, શક્ય હોય તો નીકળવાનાં થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં; કઈ રસી અને ક્યારે, તે ડૉક્ટર કે ટ્રાવેલ ક્લિનિકને પૂછો. કોઈ પણ રસી સંપૂર્ણ રક્ષણ આપતી નથી, તેથી ખોરાક અને પાણીની કાળજી હજી પણ જરૂરી છે.