TSH ટેસ્ટ (થાઇરોઇડ ટેસ્ટ): નોર્મલ રેન્જ, ફુલ ફોર્મ અને હાઇ કે લો TSH નો અર્થ

TSH નું ફુલ ફોર્મ છે થાઇરોઇડ-સ્ટિમ્યુલેટિંગ હોર્મોન. તે થાઇરોઇડ બનાવતું જ નથી: તે મગજના નીચેના ભાગમાં આવેલી પિટ્યુટરી ગ્રંથિ માંથી આવે છે, અને તેનું કામ ગળામાં આવેલા થાઇરોઇડને કહેવાનું છે કે કેટલું થાઇરોઇડ હોર્મોન (T4 અને T3) બનાવવું.

તે થર્મોસ્ટેટ જેવું કામ કરે છે. થાઇરોઇડ હોર્મોન ઓછું થાય ત્યારે પિટ્યુટરી TSH વધારે છે, જેથી થાઇરોઇડ વધુ મહેનત કરે. હોર્મોન વધારે હોય ત્યારે TSH ઘટાડે છે. એટલે જ પરિણામ ઊંધું લાગે છે: TSH વધારે હોય તો સામાન્ય રીતે થાઇરોઇડ ઓછું કામ કરે છે, અને TSH ઓછું હોય તો સામાન્ય રીતે થાઇરોઇડ વધારે કામ કરે છે.

T4 બદલાય તે પહેલાં જ TSH નાના ફેરફાર પકડી લે છે, તેથી તે થાઇરોઇડની પહેલી અને સૌથી સંવેદનશીલ તપાસ છે. થાઇરોઇડ પ્રોફાઇલ માં સામાન્ય રીતે ફ્રી T4 અને ક્યારેક ફ્રી T3 પણ હોય છે, અને થાઇરોઇડ એન્ટિબોડી (anti-TPO) બતાવે છે કે રોગપ્રતિકારક તંત્ર થાઇરોઇડ પર હુમલો કરે છે કે નહીં.

TSH વધારે હોય તો મોટાભાગે થાઇરોઇડ પૂરતું હોર્મોન બનાવતું નથી: હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ. દુનિયાભરમાં સૌથી સામાન્ય કારણ છે હાશિમોટો થાઇરોઇડાઇટિસ, જેમાં રોગપ્રતિકારક તંત્ર ધીમે ધીમે થાઇરોઇડને નુકસાન કરે છે; બીજાં કારણોમાં આયોડિનની ઉણપ, અગાઉ થયેલું થાઇરોઇડનું ઓપરેશન કે રેડિયોએક્ટિવ આયોડિન, અને કેટલીક દવાઓ (જેમ કે લિથિયમ અને એમિઓડેરોન) છે.

સામાન્ય લક્ષણો છે થાક, ઠંડી લાગવી, વજન વધવું, કબજિયાત, સૂકી ચામડી, વાળ પાતળા થવા, ઉદાસી, વિચારવામાં ધીમાશ, માસિકમાં વધારે રક્તસ્રાવ અને ધીમી નાડી. ઘણા લોકોને કોઈ લક્ષણ હોતું જ નથી, ખાસ કરીને જ્યારે TSH થોડું જ વધારે હોય. અમારી થાઇરોઇડ લક્ષણોની માર્ગદર્શિકા માં બંને બાજુ ચેકલિસ્ટ સાથે સમજાવી છે.

TSH થોડું વધારે (લગભગ 4 થી 10) અને ફ્રી T4 નોર્મલ હોય તેને સબક્લિનિકલ હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ કહે છે. તે સામાન્ય છે, જાતે જ નોર્મલ થઈ શકે છે, અને કોઈ નિર્ણય પહેલાં સામાન્ય રીતે 6 થી 12 અઠવાડિયામાં એન્ટિબોડી સાથે ફરી તપાસ થાય છે. 10 થી વધારે હોય, અથવા લક્ષણો હોય, ગર્ભાવસ્થા હોય કે ગર્ભધારણનું આયોજન હોય, તો સામાન્ય રીતે સારવાર વિચારવામાં આવે છે.

બીમારી પછી થોડા સમય માટે પણ TSH વધી શકે છે, અને મોટી ઉંમરના લોકોમાં તે થોડું વધારે રહે છે.

TSH ઓછું હોય તો સામાન્ય રીતે થાઇરોઇડ વધારે હોર્મોન બનાવે છે: હાઇપરથાઇરોઇડિઝમ. સામાન્ય કારણો છે ગ્રેવ્સ ડિસીઝ (રોગપ્રતિકારક તંત્રની બીમારી), જાતે કામ કરતી થાઇરોઇડની ગાંઠો (નોડ્યુલ), અને થાઇરોઇડનો સોજો (થાઇરોઇડાઇટિસ), જે ઘણી વાર થોડા સમય માટે જ હોય છે.

જો તમે થાઇરોઇડની દવા લો છો, તો TSH ઓછું હોવાનો મોટાભાગે અર્થ છે કે ડોઝ જરૂર કરતાં વધારે છે. દવા જાતે ન બદલો; દવા લખનાર ડૉક્ટરને જણાવો.

થાઇરોઇડ વધારે કામ કરતું હોય તેનાં લક્ષણોમાં કોશિશ વગર વજન ઘટવું, ઝડપી કે ધબકતું હૃદય, ગભરામણ, હાથ ધ્રૂજવા, ગરમી લાગવી અને પરસેવો, પાતળા ઝાડા, ઊંઘ ન આવવી અને માસિક ઓછું આવવું સામેલ છે. વધારે કામ કરતું થાઇરોઇડ હૃદયના ધબકારા અને હાડકાં પર અસર કરી શકે છે, તેથી સ્પષ્ટ રીતે ઓછું TSH હોય તો જલદી તપાસ જરૂરી છે.

ક્યારેક TSH ઓછું થવાનું કારણ ગંભીર બીમારી, સ્ટીરોઇડ દવાઓ, શરૂઆતની ગર્ભાવસ્થા (જ્યારે તે કુદરતી રીતે ઘટે છે) અથવા, ભાગ્યે જ, પિટ્યુટરીની તકલીફ હોય છે.

ગર્ભાવસ્થા થાઇરોઇડના ટેસ્ટ બદલી નાખે છે. પહેલા ત્રિમાસિકમાં TSH કુદરતી રીતે ઘટે છે, અને શરૂઆતમાં બાળક માતાના થાઇરોઇડ હોર્મોન પર આધાર રાખે છે, તેથી લેબ દરેક ત્રિમાસિક માટે અલગ રેન્જ વાપરે છે. એ ન મળે ત્યારે અમેરિકન થાઇરોઇડ એસોસિએશન શરૂઆતની ગર્ભાવસ્થામાં લગભગ 4.0 mIU/L ને ઉપરની મર્યાદા માનવાનું સૂચવે છે. જો તમે ગર્ભવતી હો કે આયોજન કરતા હો અને તમને થાઇરોઇડની તકલીફ હોય કે TSH અસામાન્ય હોય, તો જલદી ડૉક્ટરને મળો; થાઇરોઇડની દવામાં ઘણી વાર શરૂઆતમાં જ ફેરફાર કરવો પડે છે.

મોટી ઉંમરના લોકોમાં TSH કુદરતી રીતે વધારે રહે છે. 70 વર્ષથી વધુ ઉંમરે 5 થી 7 નોર્મલ હોઈ શકે, અને વૃદ્ધોમાં થોડા વધારે TSH ની સારવાર કરવામાં ડૉક્ટર વધુ સાવધ રહે છે.

• નસમાંથી થોડું લોહી લેવામાં આવે છે. TSH માટે ભૂખ્યા પેટે જવાની જરૂર નથી, જોકે એ જ વખતે થતા બીજા ટેસ્ટ માટે જરૂર પડી શકે.
• ટેસ્ટના ઓછામાં ઓછા 2 દિવસ પહેલાં બાયોટિન બંધ કરો (વિટામિન B7, વાળ, ચામડી અને નખના ઘણા સપ્લિમેન્ટમાં હોય છે), કારણ કે તે થાઇરોઇડના પરિણામને ખોટી રીતે વધારે કે ઓછું બતાવી શકે છે. જો ડૉક્ટરે લખી આપ્યું હોય તો પહેલાં ડૉક્ટરને પૂછો.
• જો તમે થાઇરોઇડની દવા લો છો, તો સવારનો ડોઝ લેતાં પહેલાં લોહી આપો, અને દર વખતે લગભગ એક જ સમયે ટેસ્ટ કરાવો.
• વહેલી સવારે TSH બપોર કરતાં થોડું વધારે હોય છે, અને બીમારી દરમિયાન કે તરત પછી બદલાઈ શકે છે.
• રિપોર્ટ સામાન્ય રીતે એ જ દિવસે કે બીજા દિવસે મળી જાય છે.

• થાઇરોઇડની દવા શરૂ કરી હોય કે ડોઝ બદલ્યો હોય: લગભગ 6 થી 8 અઠવાડિયા પછી, કારણ કે TSH ને સ્થિર થતાં એટલો સમય લાગે છે.
• એક જ ડોઝ પર સ્થિર હો: સામાન્ય રીતે વર્ષમાં એક વાર.
• TSH થોડું વધારે હોય અને સારવાર ન ચાલતી હોય: 6 થી 12 અઠવાડિયામાં ફરી તપાસ, પછી દર 6 થી 12 મહિને.
• થાઇરોઇડની તકલીફ સાથે ગર્ભાવસ્થા: ગર્ભાવસ્થાના પહેલા અડધા ભાગમાં લગભગ દર 4 અઠવાડિયે, ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ.
• જોખમ હોય તો (ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસ, કુટુંબમાં થાઇરોઇડની બીમારી, બીજી ઓટોઇમ્યુન બીમારી, અગાઉ ગળા પર રેડિયેશન, અથવા લક્ષણો): તપાસ વિશે ડૉક્ટરને પૂછો.

• થાઇરોઇડની દવા અને તેનો ડોઝ ડૉક્ટર નક્કી કરે છે. જાતે ક્યારેય દવા શરૂ, બંધ કે બદલશો નહીં; નાનો ફેરફાર પણ મોટો ફરક પાડે છે.
• થાઇરોઇડની દવા ડૉક્ટર કે ફાર્માસિસ્ટે સમજાવ્યું હોય તે રીતે લો, સામાન્ય રીતે ખાલી પેટે, અને કેલ્શિયમ, આયર્ન અને સોયાથી અલગ સમયે, કારણ કે તે દવાનું શોષણ રોકે છે.
• આયોડિનયુક્ત મીઠું સામાન્ય માત્રામાં વાપરો; ડૉક્ટર ન કહે ત્યાં સુધી વધુ આયોડિન કે કેલ્પના સપ્લિમેન્ટ ન લો.
• બાકીનું પણ ધ્યાન રાખો: થાઇરોઇડનું પરિણામ ગમે તે હોય, ઊંઘ, હલનચલન અને સંતુલિત આહાર શક્તિ અને વજનમાં મદદ કરે છે.
• સમય સાથે તમારા TSH અને ફ્રી T4 નો રેકોર્ડ રાખો. એક આંકડા કરતાં તેનું વલણ ઘણી વાર વધુ કહે છે.