લિપિડ પ્રોફાઇલ ટેસ્ટ: નોર્મલ કોલેસ્ટ્રોલ, HDL, LDL અને ટ્રાયગ્લિસરાઇડ લેવલ

લિપિડ પ્રોફાઇલ (તેને લિપિડ પેનલ કે કોલેસ્ટ્રોલ ટેસ્ટ પણ કહે છે) તમારા લોહીમાંની એવી ચરબી માપે છે જે હૃદય અને લોહીની નળીઓ માટે મહત્વની છે:

• ટોટલ કોલેસ્ટ્રોલ: બધું કોલેસ્ટ્રોલ સાથે
• LDL કોલેસ્ટ્રોલ: “ખરાબ” પ્રકાર, જે ધમનીઓની દીવાલની અંદર પ્લાક (થર) તરીકે જમા થાય છે
• HDL કોલેસ્ટ્રોલ: “સારો” પ્રકાર, જે વધારાનું કોલેસ્ટ્રોલ પાછું લિવરમાં લઈ જાય છે
• ટ્રાયગ્લિસરાઇડ: ખોરાક અને દારૂમાંથી ઊર્જા માટે સંગ્રહાયેલી ચરબી
• ઘણી વાર VLDL, નોન-HDL કોલેસ્ટ્રોલ અને ટોટલ-ટુ-HDL રેશિયો, જે બીજા આંકડા પરથી ગણાય છે

કોલેસ્ટ્રોલ પોતે ખરાબ નથી: તમારા શરીરને કોષો અને હોર્મોન્સ માટે તેની જરૂર છે. તકલીફ લાંબા સમય સુધી વધુ પડતા LDLથી થાય છે, જે ધમનીઓ સાંકડી કરે છે અને **હાર્ટ એટેક અને સ્ટ્રોક (લકવો)**ની શક્યતા વધારે છે. આ જોખમ વર્ષો સુધી ચૂપચાપ વધતું રહે છે, એટલે જ તમે સારું અનુભવતા હો ત્યારે પણ આ ટેસ્ટ મહત્વનો છે.

LDL (“ખરાબ”) કોલેસ્ટ્રોલ એ આંકડો છે જેના પર ડૉક્ટર સૌથી વધુ નજર રાખે છે. LDL જેટલું ઓછું, જોખમ એટલું ઓછું, અને મોટા ભાગના લોકો માટે “ખૂબ ઓછું” કહેવાય તેવું કોઈ લેવલ નથી. જો તમને પહેલેથી હૃદયરોગ, ડાયાબિટીસ કે બીજાં મોટાં જોખમી પરિબળો હોય, તો ડૉક્ટર સામાન્ય રીતે 70 mg/dLથી ઓછું (1.8 mmol/L) રાખવાનો પ્રયત્ન કરે છે, અને સૌથી વધુ જોખમવાળા લોકો માટે કેટલીક ગાઇડલાઇન 55થી ઓછું કહે છે.

HDL (“સારું”) કોલેસ્ટ્રોલ ધમનીઓમાંથી કોલેસ્ટ્રોલ સાફ કરવામાં મદદ કરે છે. ઓછું HDL (પુરુષોમાં 40થી ઓછું, સ્ત્રીઓમાં 50થી ઓછું) જોખમ વધારે છે અને ઘણી વાર વધારે ટ્રાયગ્લિસરાઇડ, વધારે વજન, ધૂમ્રપાન કે બેઠાડુ જીવન સાથે જોવા મળે છે. ગોળીઓથી HDL વધારવાથી હૃદયનું રક્ષણ થાય છે તેવું સાબિત નથી થયું; પણ જીવનશૈલીના જે ફેરફારો તેને વધારે છે તે ખરેખર મદદ કરે છે.

VLDL ટ્રાયગ્લિસરાઇડ લઈ જાય છે. લેબ સામાન્ય રીતે તેને ટ્રાયગ્લિસરાઇડ ભાગ્યા 5 (mg/dLમાં) તરીકે ગણે છે, તેથી VLDL વધારે હોય તો મોટે ભાગે ટ્રાયગ્લિસરાઇડ વધારે છે.

નોન-HDL કોલેસ્ટ્રોલ (ટોટલ બાદ HDL) ધમનીઓ બંધ કરી શકે તેવા દરેક પ્રકારના કોલેસ્ટ્રોલનો સરવાળો છે. ટ્રાયગ્લિસરાઇડ વધારે હોય કે ટેસ્ટ ભૂખ્યા પેટે ન થયો હોય ત્યારે તે ખાસ ઉપયોગી છે.

લગભગ ક્યારેય નહીં. વધારે કોલેસ્ટ્રોલથી દુખાવો નથી થતો, અને સામાન્ય રીતે ધમની એટલી સાંકડી ન થાય કે છાતીમાં દુખાવો, હાર્ટ એટેક કે સ્ટ્રોક થાય ત્યાં સુધી કોઈ નિશાની દેખાતી નથી. એટલે જ લોહીનો ટેસ્ટ જ જાણવાનો એકમાત્ર રસ્તો છે.

ભાગ્યે જ દેખાતી નિશાનીઓ, મોટે ભાગે વારસામાં ખૂબ વધારે કોલેસ્ટ્રોલ ધરાવતા લોકોમાં: પોપચાં પર પીળાશ પડતા ડાઘ (ઝેન્થેલાસ્મા) કે સ્નાયુબંધ (ટેન્ડન) પર ગાંઠ, અને 45 વર્ષની ઉંમર પહેલાં આંખના રંગીન ભાગની આસપાસ ફિક્કી રિંગ. આવું દેખાય તો ડૉક્ટરને લિપિડ પ્રોફાઇલ કરાવવા કહો.

વધારે LDL કે ટોટલ કોલેસ્ટ્રોલ મોટે ભાગે વારસો (જીન્સ) અને જીવનશૈલી બંનેને કારણે હોય છે: સેચ્યુરેટેડ અને ટ્રાન્સ ફેટવાળો ખોરાક, વધારે વજન, ઓછી પ્રવૃત્તિ અને ધૂમ્રપાન. થાઇરોઇડ ઓછો કામ કરતો હોય, કિડનીની બીમારી, કેટલીક દવાઓ અને ગર્ભાવસ્થાથી પણ તે વધી શકે. LDL 190 mg/dL કે તેથી વધુ, ખાસ કરીને કુટુંબમાં નાની ઉંમરે હાર્ટ એટેકનો ઇતિહાસ હોય તો, ફેમિલિયલ હાઇપરકોલેસ્ટ્રોલેમિયા સૂચવે છે, જે વારસાગત સ્થિતિ છે; તેની સારવાર અને નજીકના સગાંની તપાસ જરૂરી છે.

વધારે ટ્રાયગ્લિસરાઇડ સામાન્ય રીતે વધારે વજન, ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ કે હાઇ બ્લડ સુગર, નિયમિત દારૂ, ખાંડવાળાં પીણાં અને રિફાઇન્ડ સ્ટાર્ચ, થાઇરોઇડ ઓછો કામ કરતો હોય કે કિડનીની બીમારી સાથે જોવા મળે છે. ખૂબ વધારે ટ્રાયગ્લિસરાઇડ, 500 mg/dL કે તેથી વધુ, પેન્ક્રિયાટાઇટિસ (સ્વાદુપિંડમાં પીડાદાયક સોજો)નું જોખમ વધારે છે, અને તેની તરત સારવાર જરૂરી છે.

ડૉક્ટર ફક્ત કોલેસ્ટ્રોલ જોઈને નિર્ણય નથી લેતા. તેઓ તેને તમારી ઉંમર, બ્લડ પ્રેશર, બ્લડ સુગર, ધૂમ્રપાન અને કુટુંબના ઇતિહાસ સાથે જોડીને તમારું 10 વર્ષનું જોખમ અંદાજે છે, અને તે પરથી સારવાર નક્કી કરે છે.

• નસમાંથી થોડું લોહી લેવાય છે, કે ક્યારેક આંગળીમાં સોય મારીને ટેસ્ટ થાય છે.
• ફાસ્ટિંગ: હવે ઘણી ગાઇડલાઇન રૂટિન તપાસ માટે ભૂખ્યા પેટે ન હોય તેવો ટેસ્ટ પણ સ્વીકારે છે. છતાં તમારા ડૉક્ટર કે લેબ 9 થી 12 કલાક ભૂખ્યા પેટે રહેવાનું કહી શકે (પાણી પી શકાય), ખાસ કરીને જો પહેલાં ટ્રાયગ્લિસરાઇડ વધારે આવ્યું હોય કે એ જ વખતે બીજા ફાસ્ટિંગ ટેસ્ટ થતા હોય.
• 24 કલાક દારૂ ન પીઓ, અને આગલી રાતે અસામાન્ય રીતે ભારે, તેલવાળું જમવાનું ટાળો.
• બીજું કંઈ કહ્યું ન હોય તો તમારી રોજની દવાઓ લો, અને લેબને તેના વિશે જણાવો.
• હાલની બીમારી, ઓપરેશન કે વજનમાં મોટો ફેરફાર થોડાં અઠવાડિયાં સુધી પરિણામ બદલી શકે.

• સ્વસ્થ પુખ્તો: આશરે 20 વર્ષની ઉંમરથી દર 4 થી 6 વર્ષે, જોખમી પરિબળો હોય તો વધુ વાર.
• ડાયાબિટીસ, હાઇ બ્લડ પ્રેશર, ધૂમ્રપાન, કુટુંબમાં નાની ઉંમરે હૃદયરોગનો ઇતિહાસ, કે વધારે વજન: સામાન્ય રીતે દર વર્ષે કે ડૉક્ટર કહે તેમ.
• બાળકો: 9 થી 11 વર્ષ વચ્ચે એક વાર અને 17 થી 21 વર્ષ વચ્ચે ફરી, કુટુંબમાં વધારે કોલેસ્ટ્રોલ હોય તો વહેલું.
• કોલેસ્ટ્રોલની દવા શરૂ કે બદલ્યા પછી: આશરે 4 થી 12 અઠવાડિયા પછી, પછી દર 3 થી 12 મહિને.

• દ્રાવ્ય ફાઇબર વધુ ખાઓ: ઓટ્સ, જવ, કઠોળ, દાળ, સફરજન અને ઇસબગુલ LDL ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
• સેચ્યુરેટેડ ફેટને બદલે અનસેચ્યુરેટેડ ફેટ લો: ઓછું માખણ, ઘી, ચરબીવાળું લાલ માંસ અને ફુલ-ફેટ દૂધની બનાવટો; વધુ ઓલિવ, સરસવ કે સીંગતેલ, સૂકો મેવો, બીજ અને માછલી.
• ટ્રાન્સ ફેટ અને રિફાઇન્ડ કાર્બ્સ ઘટાડો: તળેલો નાસ્તો, બેકરીની વસ્તુઓ, મીઠાઈ, સફેદ બ્રેડ અને ખાંડવાળાં પીણાં LDL અને ટ્રાયગ્લિસરાઇડ વધારે છે.
• મોટા ભાગના દિવસો હલનચલન કરો: અઠવાડિયે આશરે 150 મિનિટ ઝડપી પ્રવૃત્તિ ટ્રાયગ્લિસરાઇડ ઘટાડે છે અને HDL વધારે છે.
• વજન વધારે હોય તો થોડું ઘટાડો, ધૂમ્રપાન છોડો, અને દારૂ ઓછો કરો, જે ટ્રાયગ્લિસરાઇડ વધારે છે.
• કોલેસ્ટ્રોલની દવાઓ તમારા ડૉક્ટર નક્કી કરે. સ્ટેટિન અને બીજી દવાઓ ઘણા લોકોમાં હાર્ટ એટેક અને સ્ટ્રોક અટકાવે છે. તેને ક્યારેય જાતે શરૂ, બંધ કે બદલશો નહીં, અને સ્નાયુમાં દુખાવો કે બીજી કોઈ આડઅસર થાય તો ડૉક્ટરને જણાવો.