Վիտամին B12-ի պակասի ախտանիշներ՝ նշանները, պատճառները և անալիզները

Վիտամին B12-ը (կոբալամին) անհրաժեշտ է առողջ կարմիր գնդիկներ (էրիթրոցիտներ) ստեղծելու և նյարդերի, գլխուղեղի ու ողնուղեղի աշխատանքը պահպանելու համար։ Օրգանիզմն ինքը չի կարող այն արտադրել․ այն ստանում ենք կենդանական ծագման սննդից՝ կաթ, մածուն, պանիր, ձու, միս և ձուկ, ինչպես նաև B12-ով հարստացված մթերքներից։

B12-ը ներծծելու համար ստամոքսն արտադրում է ներքին գործոն կոչվող սպիտակուց, և այնուհետև B12-ը ներծծվում է բարակ աղիքի վերջնամասում։ Այդ ճանապարհի ցանկացած հատվածում խնդիրը կամ սննդի մեջ B12-ի պակասը կարող է հանգեցնել անբավարարության։

Օրգանիզմը լյարդում պահում է մի քանի տարվա պաշար, ուստի ախտանիշները սովորաբար զարգանում են աննկատ՝ ամիսների կամ տարիների ընթացքում։ Ահա թե ինչու B12-ի պակասը հեշտ է վերագրել տարիքին, սթրեսին կամ զբաղված կյանքին։

• Սնունդ․ քիչ կամ ընդհանրապես կենդանական սնունդ չուտելը։ Ավելի մեծ ռիսկի տակ են բուսակերները, ովքեր քիչ կաթնամթերք են ուտում, և վեգանները, ովքեր չեն օգտագործում հարստացված մթերքներ կամ հավելում։ Հնդկաստանում, որտեղ շատերը բուսակեր են, B12-ի պակասը տարածված է։
• Պերնիցիոզ (չարորակ) սակավարյունություն․ աուտոիմուն հիվանդություն, որի դեպքում օրգանիզմը դադարում է ներքին գործոն արտադրել, և B12-ը սննդից ընդհանրապես չի կարողանում ներծծվել։
• Ստամոքսի և աղիքների հիվանդություններ․ ատրոֆիկ գաստրիտ, ցելիակիա, Կրոնի հիվանդություն, ստամոքսի կամ աղիքի վիրահատություններ, այդ թվում՝ քաշի նվազեցման բազմաթիվ վիրահատություններ։
• Դեղեր․ մետֆորմինի (շաքարային դիաբետի դեղ) և թթվայնությունը նվազեցնող դեղերի, օրինակ՝ պրոտոնային պոմպի արգելակիչների (օմեպրազոլ և նմանատիպ դեղեր) և H2 շրջափակիչների երկարատև ընդունումը, ինչպես նաև որոշ այլ դեղեր, որոնք նշված են NICE-ի ուղեցույցում։ Սրա պատճառով դեղը մի դադարեցրեք․ հարցրեք ձեր բժշկին B12-ի անալիզի մասին։
• Տարիք․ տարիքի հետ ներծծումը նվազում է, ուստի տարեց մարդկանց մոտ պակասն ավելի հաճախ է լինում։
• Ազոտի ենթօքսիդի ժամանցային օգտագործում («ծիծաղեցնող գազ», «փուչիկներ»), որն անգործուն է դարձնում B12-ը և կարող է նյարդերի լուրջ վնասում առաջացնել, նույնիսկ երբ արյան մակարդակը նորմալ է թվում։

Ախտանիշները սովորաբար զարգանում են աստիճանաբար, և ոչ բոլորն են ունենում դրանք բոլորը։

Արյան (սակավարյունության) նշաններ․ հոգնածություն, էներգիայի պակաս, շնչահեղձություն, արագ սրտխփոց, գլխացավեր, գունատ կամ թեթևակի դեղնավուն մաշկ։ Դրանք առաջանում են առողջ կարմիր գնդիկների պակասից։

Նյարդային նշաններ․ ծակծկոց, թմրածություն կամ այրոցի զգացում ձեռքերում և ոտքերում, մկանային թուլություն, շարժումների անճարպկություն, հավասարակշռության խանգարում կամ անկայուն քայլվածք, երբեմն՝ տեսողության խնդիրներ։ Դրանք կարող են ի հայտ գալ նախքան արյան անալիզում սակավարյունություն երևալը։

Միտք և տրամադրություն․ վատ հիշողություն, պարզ մտածելու դժվարություն, դյուրագրգռություն, ընկճված տրամադրություն կամ տագնապ, իսկ ծանր դեպքերում՝ շփոթվածություն։

Բերան․ ցավոտ, կարմիր, հարթ լեզու (գլոսիտ) և բերանի խոցեր։

Կարևորը․ B12-ի պակասից առաջացած սակավարյունությունը բուժման դեպքում սովորաբար ամբողջովին վերականգնվում է, բայց նյարդերի վնասումը կարող է մնայուն դառնալ, եթե բուժումն ուշանա։ Նյարդային ախտանիշները պատճառ են շուտով հետազոտվելու, ոչ թե «մի օր»։

• Բուսակերներ և վեգաններ, հատկապես նրանք, ովքեր քիչ կաթնամթերք կամ ձու են ուտում և չեն օգտագործում հարստացված մթերքներ։
• Տարեց մարդիկ, քանի որ տարիքի հետ ներծծումը նվազում է։
• Մարդիկ, ովքեր երկար ժամանակ ընդունում են մետֆորմին կամ թթվայնությունը նվազեցնող դեղեր։
• Պերնիցիոզ սակավարյունություն կամ այլ աուտոիմուն հիվանդություններ ունեցող մարդիկ (օրինակ՝ վահանաձև գեղձի հիվանդություն կամ 1-ին տիպի շաքարային դիաբետ), ցելիակիա կամ Կրոնի հիվանդություն ունեցողները, կամ նրանք, ովքեր ստամոքսի կամ աղիքի վիրահատություն են տարել։
• Հղիություն և կրծքով կերակրում․ B12-ի պակաս ունեցող մայրը կարող է այդ պակասը փոխանցել երեխային։ B12-ի պակաս ունեցող վեգան կամ բուսակեր մայրերի երեխաները կարող են հիվանդանալ, ուստի B12-ը կարևոր է հղիությունից առաջ և հղիության ընթացքում։
• Մարդիկ, ովքեր ազոտի ենթօքսիդ են օգտագործում ժամանցի նպատակով։

Վերջնական պատասխանը տալիս է արյան անալիզը, որը սովորաբար արվում է արյան ընդհանուր անալիզի (CBC), ֆերիտինի (երկաթի պաշարներ) և ֆոլատի հետ միասին։

Բրիտանական NICE-ի ուղեցույցը (2024) B12-ի առաջին անալիզի համար տալիս է հետևյալ սահմանները՝ նշելով, որ լաբորատորիաները կարող են սահմանել իրենցը․

1 ng/L-ը նույնն է, ինչ 1 pg/mL-ը, որը շատ պատասխանաթերթերում օգտագործվող միավորն է։ Հնարավոր (անորոշ) արդյունքի և ախտանիշների դեպքում բժիշկները կարող են ստուգել մեթիլմալոնաթթուն (MMA), որը բարձրանում է, երբ օրգանիզմում B12-ը պակասում է։

Արյան ընդհանուր անալիզում (CBC) B12-ի պակասը հաճախ ցույց է տալիս խոշոր կարմիր գնդիկներ (բարձր MCV)։ Երկաթի պակասը հակառակն է անում, և երկուսի միաժամանակյա առկայությունը կարող է MCV-ն նորմալ ցույց տալ։ Այդ արդյունքների նշանակությունը տեսեք մեր արյան ընդհանուր անալիզի ուղեցույցում և ֆերիտինի ուղեցույցում։

Վերջերս ընդունված B12-ի դեղահաբերը, ներարկումները կամ հավելումները կարող են փոխել արդյունքը, ուստի տեղեկացրեք բժշկին կամ լաբորատորիային, եթե դրանք ընդունում եք։

• Բուժումը կախված է պատճառից։ Բժիշկները B12 նշանակում են ներարկումներով կամ դեղահաբերով։ Եթե աղիքը չի կարողանում ներծծել B12-ը (ինչպես պերնիցիոզ սակավարյունության դեպքում), սովորաբար անհրաժեշտ են ներարկումներ, հաճախ՝ ողջ կյանքի ընթացքում։ Ձևը և հաճախականությունը որոշում է ձեր բժիշկը։
• Նյարդային ախտանիշները բուժվում են անհապաղ, և որքան շուտ սկսվի բուժումը, այնքան մեծ է լիարժեք վերականգնման հավանականությունը։
• Մի ընդունեք ֆոլաթթու միայնակ սակավարյունության դեպքում՝ առանց B12-ի անալիզի․ այն կարող է բարելավել արյան ցուցանիշները, մինչդեռ B12-ի պակասից նյարդերի վնասումը շարունակվում է։
• Կերեք B12 պարունակող մթերքներ, եթե կարող եք՝ կաթ, մածուն, պանիր, ձու, ձուկ և միս։ Եթե վեգան եք կամ քիչ կաթնամթերք եք ուտում, օգտագործեք հարստացված մթերքներ (որոշ բուսական կաթեր, նախաճաշի փաթիլներ, սննդային խմորիչ) կամ B12-ի հավելում․ դեղագործը կօգնի ընտրել։
• Շարունակեք ընդունել նշանակված դեղերը, օրինակ՝ մետֆորմինը․ փոխարենը հարցրեք ձեր բժշկին B12-ի ստուգման մասին։
• Կրկին ստուգվեք ըստ բժշկի խորհրդի․ բժիշկները սովորաբար կրկնում են արյան անալիզները՝ համոզվելու, որ բուժումն արդյունք է տալիս։