Einkenni gulu: gul augu og gul húð hjá fullorðnum og börnum, orsakirnar og hvenær það má ekki bíða

Gulleit augnhvíta, gul húð, dökkt þvag? Gula er einkenni, ekki sjúkdómur. Hér sérðu hvað hún þýðir hjá fullorðnum og nýburum og hve fljótt á að leita hjálpar.

Uppfært · Heimildir

Stutt svar

Hver eru einkenni gulu?

Gula gerir augnhvítuna og húðina gula. Hún getur líka valdið kláða í húð, dekkra þvagi og ljósari hægðum en venjulega. Á brúnni eða svartri húð sést guli liturinn best í augnhvítunni. Hjá fullorðnum þarf alltaf að fá bráðatíma hjá heimilislækni; hjá nýburum er gula algeng og yfirleitt meinlaus, en sum merki eru neyðartilvik.

Heilsufarsupplýsingar, ekki læknisráð. Læknirinn þinn þekkir heildarmyndina; spurðu hann um niðurstöðuna þína.

Hlið við hlið

Gula hjá fullorðnum og nýburum

Sami guli liturinn þýðir mjög ólíka hluti eftir aldri. Hjá fullorðnum er hann viðvörunarmerki sem alltaf þarf að láta athuga; hjá nýburum er hann algengur og hverfur yfirleitt af sjálfu sér. Þetta er sá munur sem algengastur er.

Hvað þú tekur eftirFullorðnirNýburar
Hve algengEkki algeng; þarf alltaf lækniAlgeng og yfirleitt meinlaus
Algengasta orsökLifrarvandamál eins og lifrarbólga eða áfengi, gallsteinar, brisið eða blóðsjúkdómarLifur barnsins starfar ekki enn til fulls
Hvenær hún kemur framHvenær sem er, stundum eftir nokkurra daga vanlíðanMest áberandi um 3 daga aldur; yfirleitt horfin eftir um 2 vikur
Hvar á að lítaÁ augnhvítuna, síðan húðinaFyrst andlit og höfuð, síðan líkamann; undir tunguna og innan á kinnarnar
Önnur merkiKláði í húð, dökkt þvag, ljósar hægðirDökkgult eða brúnt þvag, ljósar, kremlitaðar hægðir, óvenju mikill svefnhöfgi, drekkur illa
Hvað á að geraFáðu bráðatíma hjá heimilislækni eða læknisráðgjöf í dagLáttu ljósmóðurina eða lækninn vita; sum merki kalla á bráðahjálp
MeðferðMeðferð við orsökinniOft engin; stundum ljósameðferð (phototherapy)

Erfiðara getur verið að sjá gulan lit á brúnni eða svartri húð. Hjá fullorðnum skaltu skoða augnhvítuna í dagsbirtu; hjá börnum skaltu þrýsta létt á nefið eða ennið í góðri birtu og líta undir tunguna.

Gátlisti yfir einkenni gulu (fullorðnir)

Merktu við það sem á við um þann fullorðna sem þú hefur áhyggjur af. Spjaldið sýnir hvort merkingarnar hallast frekar að merkjum um gulu sjálfa eða að vísbendingum um orsök hennar. Ef um nýbura er að ræða skaltu skoða kaflann um börn hér fyrir neðan. Ekkert er vistað eða sent neitt.

Gátlisti yfir einkenni gulu (fullorðnir)

0 af 12 atriðum merkt

Merki um gulu0/5
Vísbendingar um orsök0/7

Merktu við það sem á við um þann fullorðna sem þú hefur áhyggjur af.

Þessi gátlisti flokkar einkenni í mynstur fyrir lækninn. Hann getur ekki greint orsök gulu: til þess þarf blóðprufur og stundum myndgreiningu. Gula hjá fullorðnum þarf alltaf lækni.

Hvað er gula og hvað veldur henni?

Gula (á læknamáli icterus) er þegar húðin eða augnhvítan verður gul. Hún kemur fram þegar gult efni sem kallast bilirúbín (gallrauði) safnast fyrir í líkamanum.

Bilirúbín myndast þegar líkaminn brýtur niður gömul rauð blóðkorn. Lifrin skilar því venjulega út í gallið, sem rennur um gallgangana niður í þarmana. Gula þýðir að eitthvað á þessari leið virkar ekki:

  • Rauð blóðkorn brotna niður of hratt, til dæmis í rauðalosblóðleysi (haemolytic anaemia) eða sigðkornablóðleysi (sickle cell disease)
  • Lifrin: lifrarbólga (veirusýkingar eins og lifrarbólga A, B, C eða E), áfengistengdur lifrarsjúkdómur og sum lyf
  • Stíflaðir gallgangar: gallsteinar, og vandamál í brisinu eins og brisbólga (pancreatitis)

Gula er einkenni, ekki sjúkdómur út af fyrir sig, og hjá fullorðnum getur hún verið merki um eitthvað alvarlegt, svo hún þarf alltaf lækni. Hjá nýburum er hún algeng og yfirleitt meinlaus (sjá hér fyrir neðan).

Hver eru einkenni gulu?

  • gulleit augnhvíta
  • gul húð
  • kláði í húð
  • dekkra þvag og ljósari hægðir en venjulega

Á brúnni eða svartri húð getur verið erfitt að sjá gula húð, en augnhvítan verður gulleit. Skoðaðu hana í dagsbirtu.

Önnur einkenni fara eftir orsökinni:

  • lifrarbólga: hiti, þreyta, lítil matarlyst, ógleði og óþægindi í kvið, oft dagana áður en gulan kemur fram
  • gallsteinar: verkur hægra megin ofarlega í kviðnum, stundum með háum hita
  • langvinnur lifrarsjúkdómur: þreyta, bólginn kviður eða bólgnir fætur, marblettir af litlu tilefni

Leiðarvísirinn okkar um fitulifur útskýrir merki um langvarandi lifrarskemmdir.

Lifrarbólga A og E: algengar orsakir gulu

Lifrarbólga A og lifrarbólga E eru veirusýkingar í lifur sem smitast aðallega með mat eða vatni sem er mengað af hægðum smitaðs einstaklings. Þær eru algengar þar sem aðgangur að hreinu vatni og hreinlætisaðstöðu er takmarkaður.

  • Lifrarbólga A: einkennin byrja yfirleitt 14 til 28 dögum eftir smit, með hita, þreytu, lítilli matarlyst, niðurgangi, ógleði, óþægindum í kvið, dökku þvagi og gulu. Ung börn fá oft engin einkenni. Nær allir ná sér að fullu, þó að það geti tekið vikur eða mánuði.
  • Lifrarbólga E: einkennin byrja 2 til 10 vikum eftir smit og ganga yfirleitt yfir á 2 til 6 vikum.
  • Meðganga: lifrarbólga E er mun hættulegri á meðgöngu, sérstaklega á öðrum og þriðja þriðjungi meðgöngunnar, þegar hún getur valdið lifrarbilun. Barnshafandi kona með gulu þarf bráðaþjónustu samdægurs.

Ekkert sérstakt lyf er til við hvorri þeirra; hvíld, vökvi og að forðast áfengi hjálpa lifrinni að ná sér. Spurðu lækni áður en þú tekur nokkurt lyf, þar á meðal parasetamól, eða jurtalyf á meðan þú ert með lifrarbólgu.

Forvarnir: öruggt drykkjarvatn (forðastu vatn og klaka af óvissum uppruna), handþvottur með sápu fyrir mat og eftir salernisferðir, og hreinlæti við matargerð. Bóluefni gegn lifrarbólgu A er öruggt og áhrifaríkt, frá 1 árs aldri. Bóluefni gegn lifrarbólgu E hefur aðeins verið samþykkt á fáeinum stöðum.

Gula hjá nýburum: hvað er eðlilegt og hvenær á að leita hjálpar

Gula er algeng hjá nýburum og yfirleitt meinlaus. Lifur nýbura starfar ekki enn til fulls, svo bilirúbín safnast fyrir um tíma. Guli liturinn er yfirleitt mest áberandi þegar barnið er um 3 daga gamalt og það tekur hann yfirleitt um 2 vikur að hverfa.

Hvar á að líta: guli liturinn byrjar yfirleitt í andliti og á höfði og getur breiðst út á líkamann. Skoðaðu augnhvítuna, undir tunguna og innan á kinnarnar. Á brúnni eða svartri húð skaltu þrýsta létt á nef eða enni barnsins í góðri birtu og skoða litinn um leið og þú lyftir fingrinum.

Hvað þú tekur eftirHvað á að gera
Gul húð eða gul augu hjá barni sem er yngra en 24 klukkustundaBráðahjálp strax
Mjög syfjað eða erfitt að vekja, drekkur ekki, slappt eða stíft, kippist til, engar blautar bleyjur, eða öndunarerfiðleikarBráðahjálp strax
Líkamshiti 38°C eða hærri, eða 36°C eða lægriBráðahjálp strax
Þú heldur að barnið þitt sé með gulu, eða greind gula lagast ekkiHafðu samband við ljósmóðurina eða lækninn í dag
Dökkgult eða brúnt þvag, eða ljósar, kremlitaðar hægðirHafðu samband við ljósmóðurina eða lækninn í dag og geymdu hægðasýni

Að gefa að drekka: gefðu barninu oft að drekka, um 8 til 12 sinnum á dag, og vektu syfjað barn til að drekka. Meðferð, þegar hennar er þörf, er yfirleitt ljósameðferð (phototherapy), oft í um 48 klukkustundir; í sjaldgæfum tilvikum þarf blóðgjöf eða lyf í æð. Fylgst er með börnunum vegna þess að mjög hátt bilirúbín getur, í sjaldgæfum tilvikum, skaðað heilann.

Hvaða próf eru gerð vegna gulu?

  • Bilirúbín í blóði: mælir heildarbilirúbín og oft „beint“ (samtengt, conjugated) og „óbeint“ (ósamtengt, unconjugated) bilirúbín, sem hjálpar til við að sýna hvar vandinn liggur. Viðmiðunarmörk eru breytileg milli rannsóknarstofa, svo berðu niðurstöðuna saman við mörkin á svarinu þínu. Hjá nýburum er bilirúbín stundum fyrst mælt með ljósmæli á húðinni.
  • Önnur lifrarpróf í blóði, eins og ALT, AST og alkalískur fosfatasi (alkaline phosphatase).
  • Blóðhagur (CBC), til að leita að merkjum um að rauð blóðkorn brotni niður of hratt.
  • Próf fyrir lifrarbólgu A, B, C og E.
  • Ómskoðun af lifur, gallblöðru og gallgöngum, til að leita að gallsteinum eða stíflu.

Gilberts-heilkenni (Gilbert's syndrome) er algengt og meinlaust arfgengt ástand þar sem bilirúbín hækkar örlítið, oft í veikindum eða við föstu, og veldur vægum gulum lit í augunum. Læknir getur staðfest það með blóðprufum.

Hvernig er gula meðhöndluð?

Gula er meðhöndluð með því að meðhöndla orsökina:

  • veirulifrarbólga A eða E lagast yfirleitt af sjálfu sér með hvíld og vökva, og blóðprufur sýna hvort lifrin er að ná sér
  • gallsteinar eða önnur stífla geta kallað á inngrip eða skurðaðgerð til að opna gallgangana
  • áfengistengdur lifrarsjúkdómur krefst þess að hætt sé að drekka áfengi, með stuðningi heilbrigðisstarfsfólks
  • lyf sem veldur gulunni gæti þurft að stöðva, en aðeins að ráði læknis
  • nýburagula þarf oft enga meðferð, eða ljósameðferð

Á meðan þú ert með gulu:

  • forðastu áfengi algjörlega
  • spurðu lækni eða lyfjafræðing áður en þú tekur nokkurt lyf, þar á meðal parasetamól, og áður en þú notar jurtalyf eða hefðbundin náttúruúrræði, því sum geta skaðað lifrina
  • drekktu nóg af vökva og borðaðu léttar máltíðir þegar þú getur

Ekkert heimaráð læknar gulu sjálfa. Hvaða lyf og hve mikið er ákvörðun læknisins.

Hvenær á að fara til læknis

Pantaðu tíma

  • Gul húð eða gulleit augnhvíta hjá fullorðnum: fáðu bráðatíma hjá heimilislækni eða læknisráðgjöf í dag.
  • Þú ert barnshafandi og húðin eða augun verða gul: leitaðu bráðaþjónustu í dag.
  • Nýburi sem er eldri en 24 klukkustunda og virðist gulur, eða greind gula sem lagast ekki: hafðu samband við ljósmóðurina eða lækninn í dag.
  • Barn með dökkgult eða brúnt þvag, eða ljósar, kremlitaðar hægðir: hafðu samband við ljósmóðurina eða lækninn í dag og geymdu hægðasýni.
  • Þú ert að ná þér eftir lifrarbólgu: farðu aftur í blóðprufur eins oft og læknirinn ráðleggur og forðastu áfengi.

Fáðu bráðahjálp strax (hringdu í neyðarnúmerið þar sem þú ert) ef:

  • einhver með gulu er ruglaður eða sljór, eða erfitt er að vekja hann
  • einhver með gulu kastar upp blóði eða er með svartar eða tjörukenndar hægðir
  • einhver með gulu er með mikla kviðverki og háan hita eða kuldahroll
  • barn yngra en 24 klukkustunda virðist gult, eða barn með gulu er mjög syfjað, drekkur ekki, er slappt eða stíft, er ekki með blautar bleyjur, eða er með líkamshita 38°C eða hærri, eða 36°C eða lægri

Gula hjá nýburum er yfirleitt meinlaus, en hjá fullorðnum þarf hún alltaf lækni samdægurs. Þessi merki þola enga bið. Ekki keyra sjálf(ur).

Gul augu, eða bilirúbínniðurstaða sem þú skilur ekki? Ræddu það.

Saluvo hlustar á einkennin þín með þínum eigin orðum og á þínu tungumáli, athugar fyrst hvort hættumerki séu til staðar og segir þér hvaða lækni þú átt að hitta og hve fljótt. Ertu þegar með lifrarpróf í blóði? Saluvo útskýrir hvert gildi, líka bilirúbín.

Spyrja um einkennin mín

Ókeypis að byrja. Lýstu því sem þú finnur með þínum eigin orðum og á þínu tungumáli.

Algengar spurningar

  • Yfirleitt gulnar augnhvítan fyrst, síðan húðin. Kláði í húð, dekkra þvag og ljósari hægðir geta fylgt. Við lifrarbólgu koma hiti, þreyta, lítil matarlyst og ógleði oft nokkrum dögum áður en gulan kemur fram. Á brúnni eða svartri húð skaltu skoða augnhvítuna í dagsbirtu.

  • Hjá fullorðnum getur hún verið það: gula er merki um að eitthvað hafi áhrif á lifrina, gallgangana eða blóðið, og sumar orsakir eru alvarlegar. Fáðu alltaf bráðatíma hjá heimilislækni samdægurs. Hjá nýburum er gula algeng og yfirleitt meinlaus, en sum merki kalla á bráðahjálp.

  • Algengar orsakir eru veirulifrarbólga (A, B, C eða E), áfengistengdur lifrarsjúkdómur, gallsteinar sem stífla gallgangana, brisbólga, sum lyf og sjúkdómar þar sem rauð blóðkorn brotna niður of hratt, eins og sigðkornablóðleysi. Gilberts-heilkenni veldur meinlausri, vægri gulnun. Blóðprufur og myndgreining finna orsökina.

  • Gula sjálf er ekki smitandi, en sumar orsakir hennar eru það. Lifrarbólga A og E smitast með mat eða vatni sem er mengað af hægðum smitaðs einstaklings, svo þvoðu hendurnar vel með sápu eftir salernisferðir og áður en þú borðar eða eldar, og drekktu öruggt vatn.

  • Já, hún er algeng og yfirleitt meinlaus, því lifur nýbura starfar ekki enn til fulls. Hún er yfirleitt mest áberandi þegar barnið er um 3 daga gamalt og hverfur á um 2 vikum. Láttu ljósmóðurina eða lækninn vita ef þú heldur að barnið þitt sé með gulu, og fáðu bráðahjálp ef hættumerkin koma fram.

  • Það tekur hana yfirleitt um 2 vikur að hverfa. Hafðu samband við ljósmóðurina eða lækninn ef hún lagast ekki eða versnar, eða ef þvag barnsins er dökkgult eða brúnt eða hægðirnar eru ljósar og kremlitaðar. Það hjálpar að gefa barninu oft að drekka, um 8 til 12 sinnum á dag.

  • Fáðu bráðahjálp strax ef barn yngra en 24 klukkustunda virðist gult, eða ef barn með gulu er mjög syfjað eða erfitt að vekja, drekkur ekki, er slappt eða stíft, kippist til, er ekki með blautar bleyjur, á erfitt með andardrátt, eða er með líkamshita 38°C eða hærri, eða 36°C eða lægri.

  • Viðmiðunarmörk eru breytileg milli rannsóknarstofa, svo berðu niðurstöðuna saman við mörkin sem prentuð eru á svarinu þínu. Læknar skoða heildarbilirúbín og oft beint og óbeint bilirúbín, ásamt öðrum lifrarprófum og blóðhag, til að finna orsökina. Hækkuð niðurstaða þarf útskýringu frá lækni.

  • Það er ekkert sérstakt mataræði við gulu. Drekktu nóg af vökva, borðaðu léttar, nýeldaðar máltíðir þegar þú getur, gættu þess að vatnið sé öruggt og forðastu áfengi algjörlega. Spurðu lækni áður en þú tekur nokkurt lyf eða jurtalyf, því sum geta skaðað lifrina.

  • Augnhvítan sýnir oft gulan lit fyrst, og á brúnni eða svartri húð getur hún verið eini staðurinn þar sem auðvelt er að sjá hann. Væg gulnun í augum getur líka fylgt Gilberts-heilkenni, algengu og meinlausu ástandi. Hvort heldur sem er þarf fullorðinn einstaklingur með gul augu bráðatíma hjá heimilislækni til að finna orsökina.

  • Hún getur verið það. Lifrarbólga E er mun hættulegri á meðgöngu, sérstaklega á öðrum og þriðja þriðjungi meðgöngunnar, og önnur lifrarvandamál tengd meðgöngu geta líka valdið gulu. Ef þú ert barnshafandi og húðin eða augun verða gul skaltu leita bráðaþjónustu samdægurs.

  • Það fer eftir orsökinni. Lifrarbólga A veitir ævilangt ónæmi eftir að maður nær sér. Gallsteinar geta valdið endurteknum köstum þar til þeir eru meðhöndlaðir. Gilberts-heilkenni getur valdið vægri gulnun aftur við veikindi, streitu eða föstu. Viðvarandi lifrarsjúkdómur getur valdið gulu aftur ef hann versnar.

  • Ekkert bóluefni er til gegn gulu sjálfri, en hægt er að láta bólusetja sig gegn sumum orsökum hennar. Öruggt og áhrifaríkt bóluefni gegn lifrarbólgu A er í boði frá 1 árs aldri. Bóluefni gegn lifrarbólgu E hefur aðeins verið samþykkt á fáeinum stöðum. Öruggt vatn, handþvottur og hreinlæti við matargerð verja gegn hvoru tveggja.

Gagnleg próf

Blogg

Heimildir

  1. NHS: Jaundice
  2. NHS: Jaundice in babies
  3. MedlinePlus: Bilirubin blood test
  4. WHO fact sheet: Hepatitis A
  5. WHO fact sheet: Hepatitis E

Uppfært . Heilsufarsupplýsingar, ekki læknisráð. Læknirinn þinn þekkir heildarmyndina; spurðu hann um niðurstöðuna þína.