Бөйрөк оорусунун белгилери: бөйрөк бузулушунун белгилери жана аны аныктаган анализдер

Сизде эки бөйрөк бар, ар бири муштумдай чоңдукта, кабыргалардын астында, омуртканын эки тарабында жайгашкан. Алар ар бир мүнөт сайын канды чыпкалап, калдык заттарды жана ашыкча сууну заара катары чыгарышат. Ошондой эле туздар менен минералдардын тең салмактуулугун сакташат, кан басымын башкарууга жардам беришет, эритроциттердин (кызыл кан клеткаларынын) пайда болушуна көмөктөшүшөт жана сөөктөрдү бекем кармашат.

Бөйрөктүн өнөкөт оорусу (CKD) — бөйрөктөр бузулуп, үч ай же андан көп убакыт бою керектүүдөн начар чыпкалашы. Бул көп кездешет, айрыкча жаш өткөн сайын, жана Түштүк Азия же Африка тектүү адамдарда көбүрөөк болот.

Бөйрөктөрдүн запас күчү көп, ошондуктан алар өз ишинин көп бөлүгүн жоготкончо сиз эч нерсе сезбешиңиз мүмкүн. Улуттук бөйрөк фонду (National Kidney Foundation) CKD менен ооруган адамдардын болжол менен 10дун 1и гана оорусун билерин эсептейт. Ошондуктан бөйрөк оорусу көбүнчө белгилер аркылуу эмес, анализдер аркылуу табылат.

Башында: адатта эч нерсе билинбейт. Биринчи белги көбүнчө башка себеп менен тапшырылган кадимки кан же заара анализинде табылат. Айрым адамдар көбүктүү зааранын, көздүн шишигин же түнкүсүн көп заарага турууну байкашат: булар белоктун заарага агып жатканынын же бөйрөктөр заараны начарыраак коюлтуп жатканынын алгачкы белгиси болушу мүмкүн.

Кийинчерээк, бөйрөктүн иши төмөндөгөн сайын:

• Суюктук белгилери: тобуктун, буттун же колдун шишиши, көздүн шишиги, дем жетишпөө
• Заара белгилери: көп заарага чыгуу, айрыкча түнкүсүн, заарада кан, көбүктүү заара
• Калдык заттардын топтолуу белгилери: чарчоо, теринин кычышы же кургашы, табиттин начарлашы жана арыктоо, жүрөк айлануу, булчуң карышуусу, уйкунун бузулушу, көңүл топтой албоо, баш оору
• Эркектерде: эрекция көйгөйлөрү. Аялдарда: оору өтүшүп кеткенде этек кир бир калыпта эмес келип же токтоп калышы мүмкүн.

Бөйрөктөр иштебей калганда (5-баскыч): бул белгилер күчөйт жана диализ же бөйрөк трансплантациясы керек болушу мүмкүн. NHS маалыматы боюнча, бул CKD менен ооруган 100 адамдын 2синде гана болот; көпчүлүк адамдар ооруну дарылар жана үзгүлтүксүз текшерүүлөр менен көзөмөлдөшөт.

Бөйрөктүн курч жабыркашы (AKI) — башка нерсе: ал бир нече саат же күндүн ичинде, көбүнчө башка оорунун учурунда пайда болот. Белгилери: кадимкиден бир топ аз заара бөлүү, катуу суусоо, жүрөк айлануу же кусуу, буттун шишиши, эс-учтун чаташуусу же уйкусуроо жана жатканда дем жетишпөө. AKI болсо, ошол эле күнү дарыгерге кайрылуу керек.

Адатта жок. Бөйрөктүн өнөкөт оорусу дээрлик ар дайым оорутпайт, ошондуктан ал көпкө байкалбай калат.

Бөйрөктөн чыккан ооруу капталда же белде, кабырганын дал астында сезилет жана адатта башка себептен болот:

• Бөйрөк инфекциясы: капталдагы же белдеги ооруу менен кошо ысытма, калтыроо, жүрөк айлануу, көбүнчө заара кылганда ачышуу. Ошол эле күнү дарыгерге кайрылуу керек.
• Бөйрөктөгү таштар: толкун сыяктуу келген катуу, тарткылаган ооруу, белден же капталдан чурайга карай тарайт, кээде заарада кан болот.

Белдин ылдыйкы бөлүгүндөгү оорунун көбү бөйрөктөн эмес, булчуңдардан жана муундардан болот. Ысытма жок жана заарада эч өзгөрүү жок болсо, жалгыз эле бел оорусу сейрек учурда гана бөйрөк көйгөйү болот.

• Кант диабети: кандагы канттын жогору болушу бөйрөктүн майда чыпкаларын бузат. Бул эң көп кездешкен эки себептин бири.
• Жогорку кан басымы: бөйрөктөгү майда кан тамырларына оордук түшүрөт. Бул экинчи эң көп себеп, ал эми бөйрөк оорусу кан басымын андан ары көтөрүшү мүмкүн.
• Жүрөк оорусу жана холестериндин жогорулашы, анткени алар бөйрөктү кан менен камсыз кылган тамырларга таасир этет.
• Бөйрөктүн сезгениши (гломерулонефрит), кайталанган бөйрөк инфекциялары жана бөйрөктүн поликистоздук оорусу сыяктуу тукум куучу оорулар.
• Зааранын агышына тоскоолдуктар, мисалы, кайра-кайра пайда болгон бөйрөк таштары же чоңойгон простата бези.
• Айрым дарыларды узак убакыт колдонуу, мисалы, сезгенүүгө каршы ооруну басуучу дарыларды (ибупрофен же диклофенак сыяктуу NSAID) үзгүлтүксүз ичүү жана литий. Ушундан улам жазылып берилген дарыны токтотпоңуз: бөйрөк анализдери керекпи же жокпу, дарыгериңизден сураңыз.
• Мурун болгон бөйрөктүн курч жабыркашы, ал узакка сакталган зыян калтырышы мүмкүн.

Бөйрөктүн алгачкы оорусу билинбегендиктен, тобокелдиги жогору адамдарга өздөрүн жакшы сезишсе да үзгүлтүксүз анализ тапшыруу сунушталат:

• Кант диабети: бөйрөктү жыл сайын текшертүү
• Жогорку кан басымы же жүрөк оорусу
• Үй-бүлөдө бөйрөк жетишсиздиги же тукум куучу бөйрөк оорусу болгон болсо
• Мурун бөйрөктүн курч жабыркашы болгон болсо, бөйрөк таштары кайра-кайра пайда болсо, простата бези чоңойсо же волчанка болсо
• Бөйрөккө таасир этиши мүмкүн болгон дарыларды узак убакыт ичүү, мисалы, литий же NSAID тобундагы ооруну басуучу дарыларды үзгүлтүксүз ичүү
• 60 жаштан жогору болуу, ошондой эле тобокелдиги жогору Түштүк Азия же Африка тектүү адамдар
• Мурун заарада белок же кан табылып, себеби белгисиз болсо

Канчалык көп текшерилишиңиз керектигин дарыгериңизден сураңыз.

Эки жөнөкөй анализ бөйрөк ооруларынын көбүн, адатта белгилер пайда болгонго чейин эле табат:

• Креатининге кан анализи. Креатинин — бөйрөк тазалаган калдык зат. Лаборатория аны eGFR (СКФ, шумакчалык чыпкалоонун болжолдуу ылдамдыгы) көрсөткүчүнө айлантат, ал бөйрөгүңүз ар бир мүнөттө канча канды чыпкалаарын көрсөтөт. eGFR үч ай же андан көп убакыт 60тан төмөн болсо — бул CKD, ал эми 15тен төмөн болсо — бөйрөк жетишсиздиги. Биздин креатинин боюнча колдонмо көрсөткүчтөрдү жана баскычтарды калькулятор менен түшүндүрөт.
• Альбуминге заара анализи. Альбумин — дени сак бөйрөк канда кармап калган белок. Альбумин менен креатининдин катышы (ACR) анын канчасы заарага агып жатканын көрсөтөт.

Анализ баракчаларында бул эки бирдиктин бири колдонулат, ошондуктан сиздикинде кайсынысы жазылганын караңыз. Жогору чыккан жыйынтык тастыктоо үчүн адатта кайра тапшырылат, анткени көнүгүү, инфекция же этек кир аны убактылуу көтөрүшү мүмкүн.

Дарыгерлер ошондой эле кан жана белок үчүн тест-тилке менен заара анализин, бөйрөктөрдү көрүү үчүн УЗИни жана калий, толук кан анализи (CBC) сыяктуу башка кан анализдерин жасашы мүмкүн, анткени бөйрөк оорусу аз кандуулукка (анемияга) алып келиши мүмкүн.

Бөйрөктүн өнөкөт оорусун толук айыктыруучу дары жок, бирок дарылоо ооруну жайлатып, жүрөктү коргой алат, жана ал канчалык эрте башталса, ошончолук жакшы.

• Кан басымын көзөмөлдөө — эң маанилүү кадам. Дарыгерлер көбүнчө бөйрөктү да коргогон дарыларды колдонушат; кайсынысын жана канча өлчөмдө ичүүнү дарыгериңиз чечет.
• Кант диабети болсо, кандагы кантты көзөмөлдөө. Кант диабетинин айрым дарылары бөйрөктүн узагыраак иштешине да жардам берет.
• Холестеринди түшүрүүчү дарылар жүрөктү коргойт, анткени CKD инфаркт жана инсульт тобокелдигин жогорулатат.
• Ар кандай жаңы дарыны, ооруну басуучу дарыны, кошулманы (БАД) же чөп дарыны, анын ичинде элдик дарыларды да, баштаардан мурун дарыгерден же фармацевттен сураңыз: айрымдары бөйрөккө зыян келтириши мүмкүн, ал эми бөйрөк начар чыпкалаганда көп дарылардын өлчөмүн өзгөртүү керек. eGFR көрсөткүчүңүздү ар бир дарыгерге жана фармацевтке айтыңыз.
• Тамеки чекпеңиз, кыймылдуу болуңуз, салмагыңызды ден соолукка ылайык кармоого аракет кылыңыз жана тузду азыраак жеңиз. Бөйрөк функциясы төмөн болсо, диетолог белок, калий жана фосфат боюнча кеңеш бере алат.
• Заараңыз ачык түстө болгудай суу ичиңиз, эгер дарыгериңиз суюктукту чектөөнү айтпаса.
• Текшерүүлөрдү калтырбаңыз. Кайталанган кан жана заара анализдери дарылоо натыйжа берип жатканын көрсөтөт.

Бөйрөктөр иштебей калса, алардын ишин диализ же бөйрөк трансплантациясы аткарат. Бөйрөк боюнча дарыгерлериңиз бул тууралуу ал керек боло электе эле көп мурун сүйлөшүшөт.