TSH-test: normaalwaarden en wat een hoge of lage TSH betekent

TSH staat voor schildklierstimulerend hormoon (thyroïdstimulerend hormoon). Het wordt helemaal niet door de schildklier gemaakt: het komt uit de hypofyse, een klier onder in de hersenen. TSH vertelt de schildklier in je hals hoeveel schildklierhormoon (T4 en T3) hij moet maken.

Het werkt als een thermostaat. Is er te weinig schildklierhormoon, dan zet de hypofyse de TSH omhoog om de schildklier harder aan te sporen. Is er te veel, dan gaat de TSH omlaag. Daarom voelt de uitslag soms omgekeerd: een hoge TSH betekent meestal een trage schildklier, en een lage TSH meestal een te snel werkende schildklier.

TSH reageert al op kleine veranderingen voordat T4 dat doet. Daarom is het de eerste en gevoeligste schildkliertest. Bij schildklier klachten meet het lab vaak ook vrij T4 en soms vrij T3. Schildklierantistoffen (anti-TPO) laten zien of het afweersysteem de schildklier aanvalt.

Een hoge TSH betekent meestal dat de schildklier te weinig hormoon maakt: een trage schildklier (hypothyreoïdie). De meest voorkomende oorzaak wereldwijd is de ziekte van Hashimoto, waarbij het afweersysteem de schildklier langzaam beschadigt. Andere oorzaken zijn jodiumtekort, een eerdere schildklieroperatie of behandeling met radioactief jodium, en sommige medicijnen (zoals lithium en amiodaron).

Veel voorkomende klachten zijn moeheid, het snel koud hebben, aankomen, verstopping, een droge huid, dunner haar, somberheid, traag denken, hevige menstruaties en een trage hartslag. Veel mensen hebben helemaal geen klachten, vooral als de TSH maar licht verhoogd is. In onze gids over schildklier klachten staan beide kanten op een rij, met een checklist.

Een licht verhoogde TSH (ongeveer 4 tot 10) met een normale vrij T4 heet subklinische hypothyreoïdie. Dat komt vaak voor, kan vanzelf weer normaal worden en wordt meestal na 6 tot 12 weken opnieuw gemeten, samen met antistoffen, voordat er iets besloten wordt. Boven 10, of bij klachten, zwangerschap of een kinderwens, wordt behandeling meestal overwogen.

TSH kan ook een tijdje verhoogd zijn na een ziekte, en is bij ouderen van nature hoger.

Een lage TSH betekent meestal dat de schildklier te veel hormoon maakt: een te snel werkende schildklier (hyperthyreoïdie). Veel voorkomende oorzaken zijn de ziekte van Graves (een afweerziekte), schildklierknobbels die zelfstandig hormoon maken, en een ontsteking van de schildklier (thyreoïditis), die vaak tijdelijk is.

Gebruik je schildkliermedicijnen, dan betekent een lage TSH meestal dat de dosis hoger is dan je nodig hebt. Pas die niet zelf aan; laat het weten aan de arts die het voorschrijft.

Kenmerken van een te snel werkende schildklier zijn onder meer afvallen zonder het te willen, een snelle of bonkende hartslag, onrust of angst, trillende handen, het warm hebben en zweten, dunne ontlasting, slecht slapen en lichtere menstruaties. Een te snel werkende schildklier kan het hartritme en de botten aantasten. Een duidelijk lage TSH moet daarom snel worden nagekeken.

Minder vaak is de TSH laag door een ernstige ziekte, prednison-achtige medicijnen (corticosteroïden), een vroege zwangerschap (dan daalt hij vanzelf) of, zelden, een probleem met de hypofyse.

Zwangerschap verandert de schildkliertests. TSH daalt vanzelf in het eerste trimester, en de baby is in het begin afhankelijk van het schildklierhormoon van de moeder. Labs gebruiken daarom grenzen per trimester. Zijn die er niet, dan raadt de American Thyroid Association aan om in de vroege zwangerschap ongeveer 4,0 mIU/L als bovengrens te nemen. Ben je zwanger of wil je zwanger worden, en heb je een schildklieraandoening of een afwijkende TSH? Ga dan snel naar je arts; schildkliermedicijnen moeten vaak vroeg worden aangepast.

Ouderen hebben van nature een hogere TSH. Een waarde van 5 tot 7 kan normaal zijn boven de 70, en artsen zijn voorzichtiger met het behandelen van een licht verhoogde TSH bij ouderen.

• Er wordt een beetje bloed uit een ader afgenomen. Voor TSH hoef je niet nuchter te zijn, al kan dat voor andere tests bij dezelfde afname wel nodig zijn.
• Stop met biotine (vitamine B7, zit in veel supplementen voor haar, huid en nagels) minstens 2 dagen vooraf. Het kan schildklieruitslagen ten onrechte te hoog of te laag laten lijken. Is het voorgeschreven, overleg dan eerst met je arts.
• Gebruik je schildkliermedicijnen, laat het bloed dan afnemen vóór je ochtenddosis, en laat je elke keer rond hetzelfde tijdstip prikken.
• TSH is vroeg in de ochtend iets hoger dan in de middag, en kan verschuiven tijdens of vlak na een ziekte.
• De uitslag is meestal dezelfde dag of de dag erna bekend.

• Starten met of veranderen van schildkliermedicijnen: na ongeveer 6 tot 8 weken, omdat TSH zo lang nodig heeft om te stabiliseren.
• Bij een vaste dosis: meestal één keer per jaar.
• Licht verhoogde TSH zonder behandeling: opnieuw meten na 6 tot 12 weken, daarna elke 6 tot 12 maanden.
• Zwangerschap met een schildklieraandoening: ongeveer elke 4 weken in de eerste helft van de zwangerschap, zoals je arts adviseert.
• Risicofactoren (diabetes type 1, schildklierziekte in de familie, andere auto-immuunziekten, eerdere bestraling van de hals, of klachten): vraag je arts of meten zinvol is.

• Schildkliermedicijnen en de dosis zijn de beslissing van je arts. Begin er nooit zelf mee, stop nooit zelf en verander de dosis nooit zelf; kleine veranderingen maken veel verschil.
• Neem schildkliermedicijnen in zoals je arts of apotheker heeft uitgelegd, meestal op een lege maag en apart van calcium, ijzer en soja, die de opname blokkeren.
• Gebruik gejodeerd zout in normale hoeveelheden; vermijd supplementen met veel jodium of kelp, tenzij je arts ze aanraadt.
• Zorg ook voor de rest: slaap, beweging en gevarieerd eten helpen je energie en gewicht, wat je schildklieruitslag ook is.
• Houd je TSH en vrij T4 bij door de tijd heen. Het verloop zegt vaak meer dan één losse waarde.