Cholesterol: normaalwaarden voor totaal, HDL, LDL en triglyceriden

Een lipidenprofiel (ook wel cholesteroltest of lipidenspectrum genoemd) meet de vetten in je bloed die belangrijk zijn voor je hart en bloedvaten:

• Totaal cholesterol: alles bij elkaar
• LDL-cholesterol: het slechte cholesterol dat zich als plaque ophoopt in de vaatwanden
• HDL-cholesterol: het goede cholesterol dat het teveel aan cholesterol terugbrengt naar de lever
• Triglyceriden: vetten uit eten en alcohol, opgeslagen als energie
• Vaak ook VLDL, non-HDL-cholesterol en de ratio totaal/HDL, berekend uit de andere waarden

Cholesterol is op zich niet slecht: je lichaam heeft het nodig voor cellen en hormonen. Het probleem is te veel LDL, te lang. Dat vernauwt de bloedvaten en vergroot de kans op een hartaanval en beroerte. Dat risico bouwt zich jarenlang ongemerkt op. Daarom is de test belangrijk, ook als je je goed voelt.

LDL-cholesterol (het slechte) is de waarde waar artsen het meest op letten. Hoe lager je LDL, hoe lager je risico, en voor de meeste mensen bestaat er geen waarde die te laag is. Heb je al een hartziekte, diabetes of andere sterke risicofactoren, dan streven artsen meestal naar lager dan 70 mg/dL (1,8 mmol/L), en sommige richtlijnen gaan naar lager dan 55 bij het hoogste risico.

HDL-cholesterol (het goede) helpt cholesterol uit de bloedvaten op te ruimen. Een laag HDL (lager dan 40 bij mannen, lager dan 50 bij vrouwen) verhoogt het risico en gaat vaak samen met hoge triglyceriden, overgewicht, roken of weinig bewegen. Er is niet aangetoond dat HDL verhogen met tabletten het hart beschermt; leefstijlveranderingen die HDL verhogen, helpen wel.

VLDL vervoert triglyceriden. Labs berekenen het meestal als triglyceriden gedeeld door 5 (in mg/dL). Een hoog VLDL betekent dus vooral hoge triglyceriden.

Non-HDL-cholesterol (totaal min HDL) telt elk soort cholesterol op dat de vaten kan dichtslibben. Het is vooral nuttig als de triglyceriden hoog zijn of als je niet nuchter was.

Bijna nooit. Een hoog cholesterol doet geen pijn en geeft meestal helemaal geen signalen, totdat een bloedvat zo vernauwd is dat het pijn op de borst, een hartaanval of een beroerte veroorzaakt. Daarom is een bloedtest de enige manier om het te weten.

Zeldzame zichtbare tekenen, vooral bij mensen met een zeer hoog erfelijk cholesterol, zijn gelige vetafzettingen op de oogleden (xanthelasma) of over pezen, en een lichte ring rond het gekleurde deel van het oog voor je 45e. Zie je deze, vraag je arts dan om een cholesteroltest.

Een hoog LDL of totaal cholesterol komt meestal door een mix van aanleg en leefstijl: eten met veel verzadigd vet en transvet, overgewicht, te weinig bewegen en roken. Het kan ook stijgen door een te traag werkende schildklier, nierziekte, sommige medicijnen en zwangerschap. Een LDL van 190 mg/dL of meer, zeker als in de familie hartaanvallen op jonge leeftijd voorkomen, wijst op familiaire hypercholesterolemie: een erfelijke aandoening die behandeling nodig heeft, en waarbij naaste familieleden ook getest moeten worden.

Hoge triglyceriden gaan meestal samen met overgewicht, diabetes type 2 of een hoge bloedsuiker, regelmatig alcoholgebruik, suikerhoudende dranken en snelle koolhydraten, een te traag werkende schildklier of nierziekte. Zeer hoge triglyceriden, 500 mg/dL of meer, verhogen de kans op pancreatitis, een pijnlijke ontsteking van de alvleesklier, en moeten snel behandeld worden.

Artsen beoordelen cholesterol nooit los. Ze combineren het met je leeftijd, bloeddruk, bloedsuiker, roken en familiegeschiedenis om je risico voor de komende 10 jaar in te schatten, en besluiten op basis daarvan over behandeling.

• Er wordt een klein beetje bloed afgenomen uit een ader, of soms met een vingerprik.
• Nuchter zijn: veel richtlijnen accepteren nu een niet-nuchtere test voor een routinecontrole. Je arts of lab kan je toch vragen 9 tot 12 uur nuchter te zijn (water mag), vooral als je triglyceriden eerder hoog waren of als er tegelijk andere nuchtere tests worden gedaan.
• Drink 24 uur geen alcohol en eet de avond ervoor geen ongewoon zware, vette maaltijd.
• Neem je gewone medicijnen in, tenzij je iets anders is gezegd, en vertel het lab welke je gebruikt.
• Een recente ziekte, operatie of grote verandering in gewicht kan de uitslag een paar weken beïnvloeden.

• Gezonde volwassenen: elke 4 tot 6 jaar vanaf ongeveer 20 jaar, vaker bij risicofactoren.
• Diabetes, hoge bloeddruk, roken, hartziekte op jonge leeftijd in de familie, of overgewicht: meestal elk jaar of zoals je arts adviseert.
• Kinderen: één keer tussen 9 en 11 jaar en opnieuw tussen 17 en 21 jaar, eerder als een hoog cholesterol in de familie voorkomt.
• Na het starten of veranderen van cholesterolverlagende medicijnen: ongeveer 4 tot 12 weken later, daarna elke 3 tot 12 maanden.

• Eet meer oplosbare vezels: havermout, gerst, bonen, linzen, appels en psylliumvezels helpen je LDL te verlagen.
• Vervang verzadigde vetten door onverzadigde: minder boter, ghee, vet rood vlees en volle zuivel; meer olijf-, mosterd- of pindaolie, noten, zaden en vis.
• Beperk transvetten en snelle koolhydraten: gefrituurde snacks, gebak, snoep, witbrood en suikerhoudende dranken verhogen je LDL en triglyceriden.
• Beweeg op de meeste dagen: ongeveer 150 minuten per week stevig bewegen verlaagt je triglyceriden en verhoogt je HDL.
• Val een beetje af als je overgewicht hebt, stop met roken en drink minder alcohol, want alcohol verhoogt je triglyceriden.
• Over cholesterolverlagende medicijnen beslist je arts. Statines en andere medicijnen voorkomen bij veel mensen hartaanvallen en beroertes. Begin, stop of verander ze nooit zelf, en vertel je arts over spierpijn of andere bijwerkingen.