Schildklierklachten: signalen bij vrouwen en mannen, en wanneer je je laat testen

De schildklier is een kleine klier in de vorm van een vlinder, aan de voorkant van de hals, net onder de adamsappel. Hij maakt twee hormonen, T4 en T3, die het tempo van bijna alles bepalen: hoe snel je energie verbruikt, je hartslag, lichaamstemperatuur, spijsvertering, menstruatie, stemming en hoe je huid en haar groeien.

De klier wordt aangestuurd door TSH (schildklierstimulerend hormoon) uit de hypofyse in de hersenen. Is er te weinig schildklierhormoon, dan stijgt TSH om de schildklier harder te laten werken. Is er te veel, dan daalt TSH. Daarom is TSH de eerste bloedtest die artsen doen.

Schildklierklachten komen veel voor, en bij vrouwen veel vaker: volgens de American Thyroid Association hebben vrouwen vijf tot acht keer zo vaak een schildklierprobleem als mannen, en krijgt ongeveer één op de acht vrouwen ooit in haar leven een schildklieraandoening. In een onderzoek in acht Indiase steden had ongeveer één op de tien volwassenen een trage schildklier, vaak zonder het te weten.

Als de schildklier te weinig hormoon maakt, gaat het lichaam langzamer werken. De klachten komen meestal zo geleidelijk dat mensen ze wijten aan leeftijd, stress of drukte.

Veelvoorkomende klachten: moeheid, het snel koud hebben, aankomen, verstopping, een droge huid, grof of dunner wordend haar, een opgezwollen gezicht, spierpijn, somberheid, een slecht geheugen, zware menstruaties en een hese stem. Sommige mensen hebben helemaal geen klachten, en het wordt bij toeval gevonden bij bloedonderzoek.

Veelvoorkomende oorzaken:

• De ziekte van Hashimoto, waarbij het afweersysteem de schildklier langzaam beschadigt. Dit is de meest voorkomende oorzaak waar mensen genoeg jodium binnenkrijgen, en het zit vaak in de familie.
• Jodiumtekort, wereldwijd nog steeds de meest voorkomende oorzaak. Door gejodeerd zout is het veel zeldzamer geworden.
• Behandeling of operatie van de schildklier, zoals radioactief jodium voor een te snelle schildklier.
• Sommige medicijnen, waaronder lithium en amiodaron.
• Na een zwangerschap (postpartum thyreoïditis), vaak tijdelijk.

De behandeling is meestal een dagelijkse tablet met schildklierhormoon (levothyroxine). Je arts stelt de dosis in en controleert die met TSH-tests. De meeste mensen voelen zich weer goed zodra de waarde goed is.

Als de schildklier te veel hormoon maakt, draait het lichaam op volle toeren. Het kan voelen alsof je constant opgejaagd bent.

Veelvoorkomende klachten: afvallen ondanks een goede eetlust, een snelle of onregelmatige hartslag, hartkloppingen, het warm hebben en veel zweten, trillende handen, onrust, prikkelbaarheid, slecht slapen, vaak ontlasting, zwakke spieren en lichtere menstruaties. Bij de ziekte van Graves kunnen de ogen branderig aanvoelen, staren of uitpuilen.

Veelvoorkomende oorzaken:

• De ziekte van Graves, een afweerziekte en de meest voorkomende oorzaak.
• Schildklierknobbels (nodules) die zelf extra hormoon maken.
• Thyreoïditis (een ontstoken schildklier), ook na een zwangerschap. Dit kan een korte te snelle fase geven, gevolgd door een trage fase.
• Te veel schildklierhormoon-medicijn innemen.

Een onbehandelde te snelle schildklier belast het hart (onder meer boezemfibrilleren, een onregelmatige hartslag) en maakt de botten op den duur zwakker. Behandeling is dus de moeite waard. De mogelijkheden zijn medicijnen die de schildklier remmen, radioactief jodium of een operatie. Je arts (vaak een internist-endocrinoloog) legt uit wat bij jou past.

Vrouwen hebben veel vaker schildklierproblemen, en sommige klachten zijn makkelijk te missen:

• Menstruatie: zwaardere of vaker menstruaties bij een trage schildklier; lichtere, minder vaak menstruaties bij een te snelle.
• Vruchtbaarheid: beide kunnen het moeilijker maken om zwanger te worden. Artsen prikken vaak TSH bij een onregelmatige cyclus of als zwanger worden lang duurt.
• Zwangerschap: in het begin is de baby afhankelijk van het schildklierhormoon van de moeder. Een onbehandeld schildklierprobleem weegt in de zwangerschap dus zwaarder. Heb je een schildklieraandoening of klachten? Vertel het je arts of verloskundige zodra je zwanger bent of het wilt worden.
• Na de bevalling: postpartum thyreoïditis treft ongeveer 5 tot 10% van de vrouwen in het jaar na de geboorte van een kind. Het wordt vaak verward met de uitputting en somberheid van het jonge ouderschap.
• Overgang: opvliegers, slecht slapen, somberheid en gewichtsverandering lijken op schildklierklachten. Een TSH-test helpt ze uit elkaar te houden.
• PCOS: een onregelmatige cyclus, aankomen en haarveranderingen kunnen van allebei komen, en soms komen ze samen voor.

Een vergrote schildklier heet een struma (krop). Dat kan voorkomen bij een trage, een te snelle of een normaal werkende schildklier, en doet vaak geen pijn. Een schildklierknobbel (nodus) is een knobbeltje in de klier zelf.

Knobbels komen heel vaak voor, vooral op latere leeftijd, en meer dan 90% is goedaardig (geen kanker), volgens de American Thyroid Association. Toch moet elke nieuwe knobbel in de hals worden nagekeken. Meestal begint dat met een TSH-test en een echo van de hals. Bij sommige knobbels volgt daarna een punctie met een dunne naald.

Ga eerder naar een arts als een knobbel snel groeit, hard aanvoelt, of samengaat met een hese stem, moeite met slikken of moeite met ademen.

Klachten wijzen de weg, maar een bloedtest beslist:

• TSH is de eerste test. Die is hoog bij een trage schildklier en laag bij een te snelle. Bij de meeste volwassenen ligt de normaalwaarde rond 0,4 tot 4,0 mIU/L. Lees in onze uitleg over de TSH-test wat elke uitslag betekent.
• Vrij T4 (en soms T3) laat zien hoeveel schildklierhormoon er echt in het bloed zit.
• Schildklierantistoffen (anti-TPO bij Hashimoto, TRAb bij Graves) laten zien of het afweersysteem de oorzaak is.
• Een echo bekijkt de klier als er een zwelling of knobbel is.

Sommige dingen kunnen de uitslag verstoren: supplementen met biotine (vaak in middelen voor haar en nagels) kunnen schildkliertests verkeerd laten uitvallen. Meld het dus aan het lab als je ze gebruikt. Ook een recente ziekte, zwangerschap en sommige medicijnen verschuiven TSH.

• Laat je eerst testen, behandel niet zelf. Begin niet op eigen houtje met schildkliertabletten, jodium, kelp of ‘schildkliersupport’-supplementen. Te veel jodium kan sommige schildklierproblemen erger maken, en supplementen kunnen het echte beeld verbergen.
• Schrijf je klachten op, met wanneer ze begonnen, en neem de lijst (of de checklist hierboven) mee naar je afspraak.
• Word je al behandeld en komen de klachten terug? Vraag dan om je TSH opnieuw te laten prikken; misschien moet de dosis worden aangepast. Vraag je apotheker hoe je schildkliertabletten inneemt rond eten en andere medicijnen.
• Gebruik gejodeerd zout in normale hoeveelheden. Voedsel als kool, broccoli en soja kun je gewoon eten als onderdeel van een normaal eetpatroon.
• Let op hart en botten bij een te snelle schildklier: behandeling beschermt allebei.