ଫ୍ୟାଟି ଲିଭର ଲକ୍ଷଣ (Fatty Liver Symptoms): ଗ୍ରେଡ୍ 1, 2 ଓ 3 ର ଅର୍ଥ, ନୂଆ ନାମ MASLD, ଏବଂ କ’ଣ ସାହାଯ୍ୟ କରେ

ଫ୍ୟାଟି ଲିଭର ର ଅର୍ଥ ଲିଭର (ଯକୃତ) ଭିତରେ ଚର୍ବି ଜମିଯାଇଛି। ଏହା ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ସାଧାରଣ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଲିଭର ଅବସ୍ଥା, ଯାହା ବିଶ୍ୱରେ 30% ରୁ ଅଧିକ ଲୋକଙ୍କୁ ଏବଂ ଆମେରିକାରେ ପ୍ରାୟ 24% ବୟସ୍କଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ଏହାର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରକାର ଅଛି:

• ଓଜନ, ରକ୍ତ ଶର୍କରା ଓ ରକ୍ତ ଚର୍ବି ସହ ଜଡ଼ିତ ଫ୍ୟାଟି ଲିଭର (ମେଟାବୋଲିକ୍)। ଏହା ସବୁଠାରୁ ସାଧାରଣ ପ୍ରକାର।
• ମଦ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଫ୍ୟାଟି ଲିଭର, ମୁଖ୍ୟତଃ ଅତ୍ୟଧିକ ମଦ ପିଇବା କାରଣରୁ।

ନୂଆ ନାମ। 2023 ଜୁନ୍ ମାସରେ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଲିଭର ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ନାମ ବଦଳାଇଲେ:

• ନନ୍-ଆଲକୋହଲିକ୍ ଫ୍ୟାଟି ଲିଭର ରୋଗ (NAFLD) ହେଲା ମେଟାବୋଲିକ୍ ଡିସଫଙ୍କସନ୍ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଷ୍ଟିଆଟୋଟିକ୍ ଲିଭର ରୋଗ (MASLD)
• ନନ୍-ଆଲକୋହଲିକ୍ ଷ୍ଟିଆଟୋହେପାଟାଇଟିସ୍ (NASH), ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରଦାହଯୁକ୍ତ ରୂପ, ହେଲା ମେଟାବୋଲିକ୍ ଡିସଫଙ୍କସନ୍ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଷ୍ଟିଆଟୋହେପାଟାଇଟିସ୍ (MASH)
• MetALD ସେହି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହାଙ୍କର ମେଟାବୋଲିକ୍ ପ୍ରକାର ଅଛି ଏବଂ ସେମାନେ ଅଧିକ ମଦ ମଧ୍ୟ ପିଅନ୍ତି

ନୂଆ ନାମଗୁଡ଼ିକ ଲୋକମାନେ କ’ଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ ତାହା ବଦଳରେ କାରଣକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, ଏବଂ କିଛି ଲୋକଙ୍କୁ ଅପମାନଜନକ ଲାଗୁଥିବା ଶବ୍ଦ ବାଦ୍ ଦିଏ। ଆପଣଙ୍କ ରିପୋର୍ଟରେ ଯେକୌଣସି ନାମ ଥାଇପାରେ: NAFLD ଓ MASLD ଏକା ଅବସ୍ଥା।

ଅଲଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ ରିପୋର୍ଟରେ ଗ୍ରେଡ୍ ଦର୍ଶାଏ ଲିଭରରେ କେତେ ଚର୍ବି ଦେଖାଯାଉଛି। ଚର୍ବି ଯୋଗୁଁ ସ୍କାନ୍‌ରେ ଲିଭର ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଏ।

ଅଲଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ ଗ୍ରେଡ୍	ସାଧାରଣତଃ ଏହାର ଅର୍ଥ
ଗ୍ରେଡ୍ 1 (ମୃଦୁ, mild)	ଅଳ୍ପ ଚର୍ବି। ବହୁତ ସାଧାରଣ, ଏବଂ ଠିକ୍ କରିବା ସବୁଠାରୁ ସହଜ
ଗ୍ରେଡ୍ 2 (ମଧ୍ୟମ, moderate)	ଅଧିକ ଚର୍ବି; ଲିଭର ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଏ
ଗ୍ରେଡ୍ 3 (ଗୁରୁତର, severe)	ବହୁତ ଚର୍ବି; ସ୍କାନ୍‌ରେ ଲିଭରର ଗଭୀର ଅଂଶ ଦେଖିବା କଷ୍ଟକର

ଗ୍ରେଡ୍ ଆଉ କ୍ଷତି ଏକା କଥା ନୁହେଁ। ଅଲଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ ଚର୍ବି ଦେଖାଏ, ପ୍ରଦାହ ବା ଦାଗ ନୁହେଁ। ଗ୍ରେଡ୍ 1 ଥିବା କାହାର ଦାଗ ଥାଇପାରେ, ଏବଂ ଗ୍ରେଡ୍ 3 ଥିବା କାହାର ଆଦୌ ନଥାଇପାରେ। ତେଣୁ ଗ୍ରେଡ୍ ଯାହା ବି ହେଉ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପ ଏକା: ଦାଗ ଯାଞ୍ଚ ପାଇଁ ଏକ ରକ୍ତ ପରୀକ୍ଷା ସ୍କୋର (FIB-4) ଏବଂ ବେଳେବେଳେ ଏକ ବିଶେଷ ସ୍କାନ୍, ସହିତ ମଧୁମେହ, କୋଲେଷ୍ଟେରଲ୍ ଓ ରକ୍ତଚାପ ଯାଞ୍ଚ।

ଗ୍ରେଡ୍ 1 ଫ୍ୟାଟି ଲିଭର କ’ଣ ବିପଜ୍ଜନକ? ନିଜେ ନିଜେ, ସାଧାରଣତଃ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଏହା ଚାଲିଯାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଏହା ଏକ ସତର୍କ ସଙ୍କେତ: ଯେଉଁ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ଲିଭରରେ ଚର୍ବି ଜମାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଟାଇପ୍ 2 ମଧୁମେହ ଓ ହୃଦ୍‌ରୋଗର ବିପଦ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ାଏ।

ସାଧାରଣତଃ କିଛି ନାହିଁ। ଫ୍ୟାଟି ଲିଭରକୁ ପ୍ରାୟତଃ ଏକ ନୀରବ ରୋଗ କୁହାଯାଏ। ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ସଂଯୋଗବଶତଃ, ଅନ୍ୟ କାରଣରେ କରାଯାଇଥିବା ସ୍କାନ୍ ବା ରକ୍ତ ପରୀକ୍ଷାରୁ ଏହା ଜାଣନ୍ତି।

ଯେତେବେଳେ ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ପଷ୍ଟ:

• ବହୁତ କ୍ଳାନ୍ତ ବା ସାଧାରଣ ଭାବେ ଅସୁସ୍ଥ ଲାଗିବା
• ପେଟର ଉପର ଡାହାଣ ପଟେ, ପଞ୍ଜରା ତଳେ ହାଲୁକା ଯନ୍ତ୍ରଣା ବା ଅସ୍ୱସ୍ତି

ଚାରୋଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟ (ଅଧିକାଂଶ ଲୋକଙ୍କର କେବଳ ପ୍ରଥମଟି ହିଁ ଥାଏ):

1. ଫ୍ୟାଟି ଲିଭର (ଷ୍ଟିଆଟୋସିସ୍): ଲିଭରରେ ଚର୍ବି, କୌଣସି କ୍ଷତି ନାହିଁ
2. MASH (ପୂର୍ବରୁ NASH): ଲିଭରରେ ପ୍ରଦାହ
3. ଫାଇବ୍ରୋସିସ୍: ଦାଗ, କିନ୍ତୁ ଲିଭର ସାଧାରଣତଃ ଏବେ ବି ଭଲ କାମ କରେ
4. ସିରୋସିସ୍: ଗୁରୁତର, ସ୍ଥାୟୀ ଦାଗ

ସିରୋସିସ୍‌ର ସଙ୍କେତ, ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟ:

• ହଳଦିଆ ଚର୍ମ ବା ଆଖିର ଧଳା ଅଂଶ ହଳଦିଆ (ଜଣ୍ଡିସ୍ ବା କାମଳ)
• ପେଟ ଫୁଲିବା, କିମ୍ବା ଗୋଡ଼, ଗୋଇଠି ବା ପାଦ ଫୁଲିବା
• ଚର୍ମ କୁଣ୍ଡେଇ, ସହଜରେ ଚମଡ଼ା ନୀଳ ପଡ଼ିବା ବା ରକ୍ତ ବାହାରିବା
• ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ଓଜନ କମିବା, ବାନ୍ତି ବାନ୍ତି ଲାଗିବା
• ଚର୍ମରେ ଛୋଟ ଲାଲ୍ ବୁଢ଼ିଆଣୀ ଜାଲ ପରି ରକ୍ତନଳୀ, ଲାଲ୍ ଛିଟ ଛିଟ ପାପୁଲି
• ବିଭ୍ରାନ୍ତି, ଧ୍ୟାନ ଦେବାରେ ଅସୁବିଧା ବା କଥା ଜଡ଼ିଯିବା
• ରକ୍ତ ବାନ୍ତି ବା ବହୁତ ଗାଢ଼ ବା କଳା ମଳ, ଯାହା ଏକ ଜରୁରୀକାଳୀନ ଅବସ୍ଥା

ଫ୍ୟାଟି ଲିଭର ଶରୀର ଚିନି ଓ ଚର୍ବିକୁ କିପରି ସମ୍ଭାଳେ ତାହା ସହ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ଏହା ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଧିକ ଯଦି ଆପଣଙ୍କର:

• ଅଧିକ ଓଜନ, ବିଶେଷକରି ଅଣ୍ଟା ଓ ପେଟ ଚାରିପଟେ ବହୁତ ଚର୍ବି
• ଟାଇପ୍ 2 ମଧୁମେହ, ପ୍ରିଡାଇବେଟିସ୍ ବା ଇନସୁଲିନ୍ ରେଜିଷ୍ଟାନ୍ସ
• ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ, କିମ୍ବା ଅଧିକ କୋଲେଷ୍ଟେରଲ୍ ବା ଟ୍ରାଇଗ୍ଲିସରାଇଡ୍
• ମେଟାବୋଲିକ୍ ସିଣ୍ଡ୍ରୋମ୍ (ଏଥିରୁ ଅନେକ ଗୋଟିଏ ସାଙ୍ଗରେ)
• PCOS
• ଅସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକର ଖାଦ୍ୟ ବା କମ୍ ଶାରୀରିକ ପରିଶ୍ରମ
• ବୟସ 50 ରୁ ଅଧିକ

ଆମେରିକାରେ ହିସ୍ପାନିକ୍ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହାର ହାର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ। ପିଲାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏହା ହୋଇପାରେ: ଆମେରିକାରେ 2 ରୁ 19 ବର୍ଷ ବୟସର ପ୍ରାୟ 10% ପିଲାଙ୍କର ଏହା ଅଛି।

ଅଧିକ ଓଜନ ଥିବା ଜରୁରୀ ନୁହେଁ। ସୁସ୍ଥ ଓଜନର ଲୋକଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଫ୍ୟାଟି ଲିଭର ହୋଇପାରେ, ବିଶେଷକରି ମଧୁମେହ ବା ଅଣ୍ଟା ଚାରିପଟେ ଅଧିକ ଚର୍ବି ଥିଲେ।

ମଦ ନିଜର ଏକ ପ୍ରକାର ଫ୍ୟାଟି ଲିଭର ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଏବଂ ମେଟାବୋଲିକ୍ ପ୍ରକାରକୁ ଆହୁରି ଖରାପ କରେ। ଆମର PCOS ଗାଇଡ୍ ଏହା ସହ ଜଡ଼ିତ ଏକ ହରମୋନ୍ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ବୁଝାଏ।

ଫ୍ୟାଟି ଲିଭର ସାଧାରଣତଃ ସଂଯୋଗବଶତଃ ଧରାପଡ଼େ। ତା’ପରେ ଡାକ୍ତରମାନେ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତି ଏହା କେତେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ:

• ଲିଭର ରକ୍ତ ପରୀକ୍ଷା (ALT ଓ AST)। ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ ବଢ଼ିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଫ୍ୟାଟି ଲିଭର ବା ଦାଗ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ହୋଇପାରେ, ତେଣୁ ସ୍ୱାଭାବିକ ରିପୋର୍ଟ ଏହାକୁ ବାଦ୍ ଦିଏ ନାହିଁ।
• ଅଲଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ ସ୍କାନ୍ ଲିଭରରେ ଚର୍ବି ଦେଖାଏ ଏବଂ ଗ୍ରେଡ୍ ଦିଏ। CT ଓ MRI ସ୍କାନ୍ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦେଖାଇପାରେ।
• ଦାଗ ସ୍କୋର (FIB-4), ଆପଣଙ୍କ ବୟସ, ALT, AST ଓ ପ୍ଲେଟଲେଟ୍ ସଂଖ୍ୟାରୁ ହିସାବ କରାଯାଏ। 1.3 ରୁ କମ୍ ସ୍କୋରର ଅର୍ଥ ଗୁରୁତର ଦାଗର ସମ୍ଭାବନା କମ୍; ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରତି 1 ରୁ 2 ବର୍ଷରେ ପୁଣି ଯାଞ୍ଚ କରାଯାଏ। ଅଧିକ ସ୍କୋର ହେଲେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ।
• ଏକ ବିଶେଷ ସ୍କାନ୍ (elastography, ଇଲାଷ୍ଟୋଗ୍ରାଫି), ଯେପରି FibroScan, ଲିଭର କେତେ ଟାଣ ତାହା ମାପେ, କିମ୍ବା ELF ରକ୍ତ ପରୀକ୍ଷା ଦାଗ ଖୋଜେ।
• ଲିଭର ବାୟୋପ୍ସି, ଛୁଞ୍ଚି ଦ୍ୱାରା ନିଆଯାଇଥିବା ଏକ ଛୋଟ ନମୁନା, ହିଁ ଏକମାତ୍ର ପରୀକ୍ଷା ଯାହା MASH ପ୍ରମାଣ କରେ। ଏହା କେବଳ ବେଳେବେଳେ ଦରକାର ହୁଏ।

ଡାକ୍ତରମାନେ ଫ୍ୟାଟି ଲିଭର ସହ ଜଡ଼ିତ ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତି: ରକ୍ତ ଶର୍କରା (HbA1c), କୋଲେଷ୍ଟେରଲ୍ ଓ ଟ୍ରାଇଗ୍ଲିସରାଇଡ୍, ରକ୍ତଚାପ ଓ ଓଜନ, ଏବଂ ମଦ ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି।

ଅଧିକାଂଶ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ନା: ସେମାନଙ୍କର କେବଳ ଲିଭରରେ ଚର୍ବି ଥାଏ, ପ୍ରଦାହ ବା ଦାଗ ବିନା। କିନ୍ତୁ କିଛି ଲୋକଙ୍କଠାରେ ଏହା ଧୀରେ ଧୀରେ ବଢ଼େ:

• MASH (ପ୍ରଦାହ) ଫ୍ୟାଟି ଲିଭର ଥିବା ଅଳ୍ପ କିଛି ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ଆମେରିକାର ପ୍ରାୟ 1.5 ରୁ 6.5% ବୟସ୍କଙ୍କୁ
• ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଫାଇବ୍ରୋସିସ୍ ଏବଂ ତା’ପରେ ସିରୋସିସ୍ ହୋଇପାରେ
• ସିରୋସିସ୍ ଯୋଗୁଁ ଲିଭର ଫେଲ୍, ଭିତରେ ରକ୍ତସ୍ରାବ ଏବଂ ଲିଭର କ୍ୟାନ୍ସର ହୋଇପାରେ

ଆପଣଙ୍କ ଦାଗ ସ୍କୋର ଯେତେ ଅଧିକ, ଫଲୋ-ଅପ୍ ସେତେ ନିକଟରୁ ହୁଏ।

ଅଧିକାଂଶ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ ବିପଦ ହେଉଛି ହୃଦୟ। ଯେଉଁ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ଲିଭରରେ ଚର୍ବି ଜମାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଟାଇପ୍ 2 ମଧୁମେହ, ହାର୍ଟ ଆଟାକ୍ ଓ ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍ ର ବିପଦ ବଢ଼ାଏ। ଓଜନ, ରକ୍ତ ଶର୍କରା, ରକ୍ତଚାପ ଓ କୋଲେଷ୍ଟେରଲ୍‌ର ଚିକିତ୍ସା ଦୁଇଟିକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ।

ହଁ, ବିଶେଷକରି ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ। ମୁଖ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା ହେଉଛି ଜୀବନଶୈଳୀ, ଏବଂ ଏହା କାମ କରେ:

• ଅଧିକ ଓଜନ ଥିଲେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଓଜନ କମାନ୍ତୁ। ଶରୀର ଓଜନର 3 ରୁ 5% କମାଇଲେ ଲିଭରରେ ଚର୍ବି କମିପାରେ; 7 ରୁ 10% କମାଇଲେ ପ୍ରଦାହ ଓ ଦାଗ କମିପାରେ। କ୍ରାଶ୍ ଡାଏଟ୍ (ହଠାତ୍ ବହୁତ କମ୍ ଖାଇବା) ଠାରୁ ଦୂରେଇ ରୁହନ୍ତୁ: ବହୁତ ଶୀଘ୍ର ଓଜନ କମାଇଲେ ଲିଭର ରୋଗ ଆହୁରି ଖରାପ ହୋଇପାରେ।
• ଅଧିକ ଚଳପ୍ରଚଳ କରନ୍ତୁ: ସପ୍ତାହରେ ଅତି କମ୍‌ରେ 150 ମିନିଟ୍ ବ୍ୟାୟାମ, ଯେପରି ଜୋରରେ ଚାଲିବା। ଓଜନ ବେଶି ନ ବଦଳିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାୟାମ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
• ସୁସ୍ଥ, ସନ୍ତୁଳିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଆନ୍ତୁ: ଅଧିକ ପନିପରିବା, ଫଳ, ଗୋଟା ଶସ୍ୟ, ଡାଲି ଓ ମାଛ, ଏବଂ କମ୍ ମିଠା ପାନୀୟ, ମିଠା ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୃତ ଖାଦ୍ୟ।
• ମଦ: ସପ୍ତାହରେ 14 ୟୁନିଟ୍ରୁ ଅଧିକ ନୁହେଁ, ଅନେକ ଦିନରେ ବାଣ୍ଟି। ଯଦି ଆପଣଙ୍କର ଦାଗ ବା ମଦ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଲିଭର ରୋଗ ଅଛି, ଡାକ୍ତର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇପାରନ୍ତି।
• ଧୂମପାନ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ, ଏବଂ ମଧୁମେହ, ରକ୍ତଚାପ ଓ କୋଲେଷ୍ଟେରଲ୍‌ର ଚିକିତ୍ସା କରାନ୍ତୁ।

ଔଷଧ: ସାଧାରଣ ଫ୍ୟାଟି ଲିଭର ପାଇଁ କୌଣସି ଔଷଧ ନାହିଁ। MASH ପାଇଁ, ବିଶେଷଜ୍ଞ କିଛି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ pioglitazone ବା vitamin E ବ୍ୟବହାର କରିପାରନ୍ତି। ଆମେରିକାରେ, resmetirom (2024 ରେ ଅନୁମୋଦିତ) ଓ semaglutide (2025 ରେ ଅନୁମୋଦିତ) ମଧ୍ୟମ ରୁ ଆଡଭାନ୍ସଡ୍ ଦାଗ ଥିବା, କିନ୍ତୁ ସିରୋସିସ୍ ନଥିବା MASH ପାଇଁ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ବ୍ୟାୟାମ ସହିତ ଲେଖାଯାଇପାରେ।

କେଉଁ ଔଷଧ ଓ କେତେ, ତାହା ଆପଣଙ୍କ ଡାକ୍ତରଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି। ନିଜେ ନିଜେ ଅଧିକ ମାତ୍ରାର vitamin E, ଜଡ଼ିବୁଟି ଔଷଧ ବା ‘ଲିଭର ଡିଟକ୍ସ’ ଉତ୍ପାଦ ନିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ: କିଛି ସପ୍ଲିମେଣ୍ଟ ଲିଭରର କ୍ଷତି କରିପାରେ। ପ୍ରଥମେ ଡାକ୍ତର ବା ଫାର୍ମାସିଷ୍ଟଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତୁ।