ଥାଇରଏଡ୍ ଲକ୍ଷଣ (Thyroid Symptoms): ମହିଳା ଓ ପୁରୁଷଙ୍କ ସଙ୍କେତ, ଏବଂ କେବେ ପରୀକ୍ଷା କରାଇବେ

ଥାଇରଏଡ୍ (thyroid) ବେକର ଆଗ ପଟେ, କଣ୍ଠମଣି (Adam's apple) ତଳେ ଥିବା ଏକ ଛୋଟ, ପ୍ରଜାପତି ଆକାରର ଗ୍ରନ୍ଥି। ଏହା ଦୁଇଟି ହରମୋନ୍ ତିଆରି କରେ, T4 ଓ T3, ଯାହା ପ୍ରାୟ ସବୁକିଛିର ଗତି ସ୍ଥିର କରେ: ଆପଣ କେତେ ଶୀଘ୍ର ଶକ୍ତି ଖର୍ଚ୍ଚ କରନ୍ତି, ହୃଦସ୍ପନ୍ଦନ, ଶରୀରର ତାପମାତ୍ରା, ହଜମ, ମାସିକ, ମନୋଭାବ ଏବଂ ଚର୍ମ ଓ କେଶ କିପରି ବଢ଼େ।

ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ମସ୍ତିଷ୍କର ପିଟୁଇଟାରି ଗ୍ରନ୍ଥିରୁ ଆସୁଥିବା TSH (ଥାଇରଏଡ୍-ଷ୍ଟିମୁଲେଟିଂ ହରମୋନ୍) ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଥାଇରଏଡ୍ ହରମୋନ୍ କମିଗଲେ, ଥାଇରଏଡ୍‌କୁ ଅଧିକ କାମ କରାଇବା ପାଇଁ TSH ବଢ଼େ; ହରମୋନ୍ ବଢ଼ିଗଲେ, TSH କମେ। ସେଥିପାଇଁ ଡାକ୍ତରମାନେ ପ୍ରଥମେ TSH ରକ୍ତ ପରୀକ୍ଷା କରାନ୍ତି।

ଥାଇରଏଡ୍ ସମସ୍ୟା ସାଧାରଣ, ଏବଂ ମହିଳାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବହୁତ ଅଧିକ: ଆମେରିକୀୟ ଥାଇରଏଡ୍ ଆସୋସିଏସନ୍ ଅନୁସାରେ ପୁରୁଷଙ୍କ ତୁଳନାରେ ମହିଳାଙ୍କର ଥାଇରଏଡ୍ ସମସ୍ୟା ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ପାଞ୍ଚରୁ ଆଠ ଗୁଣ ଅଧିକ, ଏବଂ ପ୍ରାୟ ଆଠ ଜଣ ମହିଳାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଜୀବନକାଳରେ ଥାଇରଏଡ୍ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି। ଭାରତର ଆଠଟି ସହରରେ ହୋଇଥିବା ଏକ ଅଧ୍ୟୟନରେ, ପ୍ରାୟ ଦଶ ଜଣ ବୟସ୍କଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣଙ୍କର କମ୍ ସକ୍ରିୟ ଥାଇରଏଡ୍ ଥିଲା, ଅନେକେ ଏହା ଜାଣି ନ ଥିଲେ।

ଥାଇରଏଡ୍ ଯେତେବେଳେ ବହୁତ କମ୍ ହରମୋନ୍ ତିଆରି କରେ, ଶରୀର ଧୀର ହୋଇଯାଏ। ଲକ୍ଷଣ ସାଧାରଣତଃ ଏତେ ଧୀରେ ଆସେ ଯେ ଲୋକେ ଏହାକୁ ବୟସ, ଚାପ ବା ବ୍ୟସ୍ତ ଜୀବନର ଫଳ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି।

ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ: କ୍ଳାନ୍ତି, ଥଣ୍ଡା ଲାଗିବା, ଓଜନ ବଢ଼ିବା, କୋଷ୍ଠକାଠିନ୍ୟ, ଶୁଖିଲା ଚର୍ମ, ରୁକ୍ଷ ବା ପତଳା କେଶ, ଫୁଲା ମୁହଁ, ମାଂସପେଶୀ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ମନ ଖରାପ, ସ୍ମୃତି କମ୍, ଅଧିକ ମାସିକ ସ୍ରାବ ଓ ସ୍ୱର ଭାରି। କିଛି ଲୋକଙ୍କର କୌଣସି ଲକ୍ଷଣ ନ ଥାଏ, ଏବଂ ସାଧାରଣ ରକ୍ତ ପରୀକ୍ଷାରେ ଏହା ଧରାପଡ଼େ।

ସାଧାରଣ କାରଣ:

• ହାସିମୋଟୋ ଥାଇରଏଡାଇଟିସ୍ (Hashimoto's), ଯେଉଁଥିରେ ଶରୀରର ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ଧୀରେ ଧୀରେ ଥାଇରଏଡ୍‌କୁ କ୍ଷତି କରେ। ଯେଉଁଠି ଖାଦ୍ୟରେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଆୟୋଡିନ୍ ଥାଏ, ସେଠାରେ ଏହା ସବୁଠାରୁ ସାଧାରଣ କାରଣ, ଏବଂ ଏହା ପରିବାରରେ ଚାଲେ।
• ଆୟୋଡିନ୍ ଅଭାବ, ଯାହା ଏବେ ବି ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ସବୁଠାରୁ ସାଧାରଣ କାରଣ। ଆୟୋଡିନ୍ ଯୁକ୍ତ ଲୁଣ ଏହାକୁ ବହୁତ କମାଇଦେଇଛି।
• ଥାଇରଏଡ୍ ଚିକିତ୍ସା ବା ଅପରେସନ୍, ଯେପରି ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ଥାଇରଏଡ୍ ପାଇଁ ରେଡିଓଆକ୍ଟିଭ୍ ଆୟୋଡିନ୍।
• କିଛି ଔଷଧ, ଯେପରି ଲିଥିୟମ୍ ଓ ଆମିଓଡାରୋନ୍।
• ପ୍ରସବ ପରେ (ପୋଷ୍ଟପାର୍ଟମ୍ ଥାଇରଏଡାଇଟିସ୍), ଯାହା ପ୍ରାୟତଃ ଅସ୍ଥାୟୀ।

ଚିକିତ୍ସା ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରତିଦିନ ଏକ ଥାଇରଏଡ୍ ହରମୋନ୍ ଟାବଲେଟ୍ (ଲେଭୋଥାଇରକ୍ସିନ୍), ଯାହାର ଡୋଜ୍ ଆପଣଙ୍କ ଡାକ୍ତର TSH ପରୀକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର କରନ୍ତି ଓ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତି। ସ୍ତର ଠିକ୍ ହେବା ପରେ ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ପୁଣି ଭଲ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।

ଥାଇରଏଡ୍ ଯେତେବେଳେ ବହୁତ ଅଧିକ ହରମୋନ୍ ତିଆରି କରେ, ଶରୀର ଦ୍ରୁତ ଚାଲେ। ମନେହୁଏ ଯେପରି ସବୁବେଳେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି।

ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ: ଭଲ ଭୋକ ସତ୍ତ୍ୱେ ଓଜନ କମିବା, ଦ୍ରୁତ ବା ଅନିୟମିତ ହୃଦସ୍ପନ୍ଦନ, ଛାତି ଧଡ଼ଧଡ଼ ହେବା, ଗରମ ଲାଗିବା ଓ ଝାଳ ବାହାରିବା, ହାତ ଥରିବା, ଚିନ୍ତା, ଚିଡ଼ଚିଡ଼ା ସ୍ୱଭାବ, ଭଲ ନିଦ ନ ହେବା, ବାରମ୍ବାର ଝାଡ଼ା, ମାଂସପେଶୀ ଦୁର୍ବଳତା ଓ କମ୍ ମାସିକ ସ୍ରାବ। **ଗ୍ରେଭସ୍ ରୋଗ (Graves' disease)**ରେ ଆଖିରେ ବାଲି ପଡ଼ିଲା ପରି ଲାଗିପାରେ, ଆଖି ଚାହିଁ ରହିଲା ପରି ଦେଖାଯାଇପାରେ ବା ବାହାରକୁ ଉଠିପାରେ।

ସାଧାରଣ କାରଣ:

• ଗ୍ରେଭସ୍ ରୋଗ, ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ଅବସ୍ଥା ଓ ସବୁଠାରୁ ସାଧାରଣ କାରଣ।
• ଥାଇରଏଡ୍ ଗଣ୍ଠି (nodule), ଯାହା ନିଜେ ଅତିରିକ୍ତ ହରମୋନ୍ ତିଆରି କରେ।
• ଥାଇରଏଡାଇଟିସ୍ (ଥାଇରଏଡ୍‌ରେ ପ୍ରଦାହ), ପ୍ରସବ ପରେ ହେଉଥିବା ସମେତ, ଯାହା କିଛି ସମୟ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ଅବସ୍ଥା ଓ ତା’ପରେ କମ୍ ସକ୍ରିୟ ଅବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।
• ଥାଇରଏଡ୍ ହରମୋନ୍ ଔଷଧ ଅଧିକ ଖାଇବା।

ଚିକିତ୍ସା ନ ହେଲେ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ଥାଇରଏଡ୍ ହୃଦୟ ଉପରେ ଚାପ ପକାଏ (ଏଟ୍ରିଆଲ୍ ଫିବ୍ରିଲେସନ୍ ବା ଅନିୟମିତ ହୃଦସ୍ପନ୍ଦନ ସମେତ) ଏବଂ ସମୟକ୍ରମେ ହାଡ଼କୁ ଦୁର୍ବଳ କରେ, ତେଣୁ ଚିକିତ୍ସା କରାଇବା ଜରୁରୀ। ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ହେଲା ଥାଇରଏଡ୍‌କୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିବା ଔଷଧ, ରେଡିଓଆକ୍ଟିଭ୍ ଆୟୋଡିନ୍ ବା ଅପରେସନ୍; ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁଟି ଠିକ୍, ଆପଣଙ୍କ ଡାକ୍ତର (ପ୍ରାୟତଃ ଏଣ୍ଡୋକ୍ରିନୋଲୋଜିଷ୍ଟ ବା ହରମୋନ୍ ବିଶେଷଜ୍ଞ) ବୁଝାଇବେ।

ମହିଳାଙ୍କର ଥାଇରଏଡ୍ ସମସ୍ୟା ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ବହୁତ ଅଧିକ, ଏବଂ କିଛି ଲକ୍ଷଣ ଏପରି ଭାବେ ଦେଖାଦିଏ ଯାହା ସହଜରେ ଅଣଦେଖା ହୋଇଯାଏ:

• ମାସିକ (ପିରିଅଡ୍): କମ୍ ସକ୍ରିୟ ଥାଇରଏଡ୍‌ରେ ଅଧିକ ସ୍ରାବ ବା ବାରମ୍ବାର ମାସିକ; ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ଥାଇରଏଡ୍‌ରେ କମ୍ ସ୍ରାବ ବା କମ୍ ଥର ମାସିକ।
• ଗର୍ଭଧାରଣ କ୍ଷମତା: ଉଭୟ ଅବସ୍ଥା ଗର୍ଭବତୀ ହେବାକୁ କଷ୍ଟକର କରିପାରେ। ମାସିକ ଅନିୟମିତ ହେଲେ ବା ଗର୍ଭଧାରଣରେ ଡେରି ହେଲେ ଡାକ୍ତରମାନେ ପ୍ରାୟତଃ TSH ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତି।
• ଗର୍ଭାବସ୍ଥା: ପ୍ରଥମ ଆଡ଼କୁ ଶିଶୁ ମା’ଙ୍କ ଥାଇରଏଡ୍ ହରମୋନ୍ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ତେଣୁ ଗର୍ଭାବସ୍ଥାରେ ଚିକିତ୍ସା ହୋଇନଥିବା ଥାଇରଏଡ୍ ସମସ୍ୟା ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଯଦି ଆପଣଙ୍କର ଥାଇରଏଡ୍ ସମସ୍ୟା ବା ଲକ୍ଷଣ ଅଛି, ଗର୍ଭବତୀ ହେବା ମାତ୍ରେ ବା ଯୋଜନା କରୁଥିଲେ, ଆପଣଙ୍କ ଡାକ୍ତର ବା ଧାତ୍ରୀ (ମିଡୱାଇଫ୍)ଙ୍କୁ ଜଣାନ୍ତୁ।
• ପ୍ରସବ ପରେ: ଶିଶୁ ଜନ୍ମର ପ୍ରଥମ ବର୍ଷରେ ପ୍ରାୟ 5 ରୁ 10% ମହିଳାଙ୍କର ପୋଷ୍ଟପାର୍ଟମ୍ ଥାଇରଏଡାଇଟିସ୍ ହୁଏ। ଏହାକୁ ପ୍ରାୟତଃ ନୂଆ ମା’ ହେବାର କ୍ଳାନ୍ତି ଓ ମନ ଖରାପ ବୋଲି ଭୁଲ ବୁଝାଯାଏ।
• ମେନୋପଜ୍ (ରଜୋନିବୃତ୍ତି): ହଠାତ୍ ଗରମ ଲାଗିବା, ଭଲ ନିଦ ନ ହେବା, ମନ ଖରାପ ଓ ଓଜନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଥାଇରଏଡ୍ ଲକ୍ଷଣ ସହ ମିଶିଯାଏ, ତେଣୁ TSH ପରୀକ୍ଷା ଦୁଇଟିକୁ ଅଲଗା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
• PCOS: ଅନିୟମିତ ମାସିକ, ଓଜନ ବଢ଼ିବା ଓ କେଶ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯେକୌଣସିଟିରୁ ହୋଇପାରେ, ଏବଂ ବେଳେବେଳେ ଦୁଇଟି ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଥାଏ।

ବଡ଼ ହୋଇଯାଇଥିବା ଥାଇରଏଡ୍‌କୁ ଗଳଗଣ୍ଡ (goitre) କୁହାଯାଏ। ଏହା କମ୍ ସକ୍ରିୟ, ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ବା ସାଧାରଣ ଭାବେ କାମ କରୁଥିବା ଥାଇରଏଡ୍‌ରେ ବି ହୋଇପାରେ, ଏବଂ ପ୍ରାୟତଃ ଯନ୍ତ୍ରଣାହୀନ। ଥାଇରଏଡ୍ ନୋଡ୍ୟୁଲ୍ ହେଉଛି ଗ୍ରନ୍ଥି ଭିତରେ ଏକ ଗଣ୍ଠି।

ଆମେରିକୀୟ ଥାଇରଏଡ୍ ଆସୋସିଏସନ୍ ଅନୁସାରେ, ନୋଡ୍ୟୁଲ୍ ବହୁତ ସାଧାରଣ, ବିଶେଷକରି ବୟସ ବଢ଼ିବା ସହ, ଏବଂ 90% ରୁ ଅଧିକ ବିନାଇନ୍ (କର୍କଟ ନୁହେଁ)। ତଥାପି, ବେକରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନୂଆ ଗଣ୍ଠି ଯାଞ୍ଚ କରାଇବା ଉଚିତ। ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ ହେଲା TSH ପରୀକ୍ଷା ଓ ବେକର ଅଲଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ; କିଛି ନୋଡ୍ୟୁଲ୍ ପାଇଁ ପରେ ସରୁ ଛୁଞ୍ଚିରେ ନମୁନା ନେବା ଦରକାର ହୁଏ।

ଗଣ୍ଠି ଯଦି ଶୀଘ୍ର ବଢ଼ୁଛି, ଟାଣ ଲାଗୁଛି, କିମ୍ବା ସାଙ୍ଗରେ ସ୍ୱର ଭାରି, ଗିଳିବାରେ ଅସୁବିଧା ବା ନିଶ୍ୱାସ ନେବାରେ ଅସୁବିଧା ଅଛି, ତେବେ ଆହୁରି ଶୀଘ୍ର ଡାକ୍ତର ଦେଖାନ୍ତୁ।

ଲକ୍ଷଣ ବାଟ ଦେଖାଏ, କିନ୍ତୁ ରକ୍ତ ପରୀକ୍ଷା ହିଁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରେ:

• TSH ପ୍ରଥମ ପରୀକ୍ଷା। ଥାଇରଏଡ୍ କମ୍ ସକ୍ରିୟ ଥିଲେ ଏହା ଅଧିକ ଥାଏ, ଏବଂ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ଥିଲେ କମ୍ ଥାଏ। ଅଧିକାଂଶ ବୟସ୍କଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ରେଞ୍ଜ ପ୍ରାୟ 0.4 ରୁ 4.0 mIU/L। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଫଳର ଅର୍ଥ ପାଇଁ ଆମର TSH ପରୀକ୍ଷା ଗାଇଡ୍ ଦେଖନ୍ତୁ।
• ଫ୍ରି T4 (ଏବଂ ବେଳେବେଳେ T3) ରକ୍ତରେ ପ୍ରକୃତରେ କେତେ ଥାଇରଏଡ୍ ହରମୋନ୍ ଅଛି ତାହା ଦେଖାଏ।
• ଥାଇରଏଡ୍ ଆଣ୍ଟିବଡି (ହାସିମୋଟୋ ପାଇଁ anti-TPO, ଗ୍ରେଭସ୍ ପାଇଁ TRAb) ଦେଖାଏ ଯେ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି କାରଣ କି ନାହିଁ।
• ଫୁଲା ବା ଗଣ୍ଠି ଥିଲେ ଅଲଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ଦେଖେ।

କିଛି କଥା ଫଳକୁ ଭୁଲ କରିପାରେ: ବାୟୋଟିନ୍ (biotin) ସପ୍ଲିମେଣ୍ଟ (ପ୍ରାୟତଃ କେଶ ଓ ନଖ ଉତ୍ପାଦରେ ଥାଏ) ଥାଇରଏଡ୍ ପରୀକ୍ଷାକୁ ଭୁଲ ଦେଖାଇପାରେ, ତେଣୁ ଆପଣ ଏହା ନେଉଥିଲେ ଲ୍ୟାବ୍‌କୁ ଜଣାନ୍ତୁ। ନିକଟରେ ହୋଇଥିବା ରୋଗ, ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ଓ କିଛି ଔଷଧ ମଧ୍ୟ TSH ବଦଳାଇଦିଏ।

• ଚିକିତ୍ସା ପୂର୍ବରୁ ପରୀକ୍ଷା କରାନ୍ତୁ। ନିଜେ ନିଜେ ଥାଇରଏଡ୍ ଟାବଲେଟ୍, ଆୟୋଡିନ୍, କେଲ୍ପ (ସମୁଦ୍ର ଶିଉଳି) ବା “ଥାଇରଏଡ୍ ସପୋର୍ଟ” ସପ୍ଲିମେଣ୍ଟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଅତ୍ୟଧିକ ଆୟୋଡିନ୍ କିଛି ଥାଇରଏଡ୍ ସମସ୍ୟାକୁ ବଢ଼ାଇପାରେ, ଏବଂ ସପ୍ଲିମେଣ୍ଟ ପ୍ରକୃତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଲୁଚାଇଦେଇପାରେ।
• ଆପଣଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଲେଖି ରଖନ୍ତୁ, କେବେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ସହିତ, ଏବଂ ସେହି ତାଲିକା (ବା ଉପରର ଚେକଲିଷ୍ଟ) ଡାକ୍ତରଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯାଆନ୍ତୁ।
• ଯଦି ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ଚିକିତ୍ସାରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଲକ୍ଷଣ ପୁଣି ଫେରିଆସୁଛି, ତେବେ TSH ପୁଣି ଯାଞ୍ଚ କରିବାକୁ କୁହନ୍ତୁ; ଡୋଜ୍ ବଦଳାଇବା ଦରକାର ହୋଇପାରେ। ଥାଇରଏଡ୍ ଟାବଲେଟ୍ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଔଷଧ ସହ କିପରି ନେବେ, ଆପଣଙ୍କ ଫାର୍ମାସିଷ୍ଟଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତୁ।
• ଆୟୋଡିନ୍ ଯୁକ୍ତ ଲୁଣ ସାଧାରଣ ପରିମାଣରେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ। ବନ୍ଧାକୋବି, ବ୍ରୋକୋଲି ଓ ସୋୟା ପରି ଖାଦ୍ୟ ସାଧାରଣ ଖାଦ୍ୟରେ ଖାଇବା ଠିକ୍।
• ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ଥାଇରଏଡ୍ ଥିଲେ ହୃଦୟ ଓ ହାଡ଼ ଉପରେ ନଜର ରଖନ୍ତୁ: ଚିକିତ୍ସା ଉଭୟକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ।