ଥାଇରଏଡ୍ TSH ପରୀକ୍ଷା (TSH Test): ସାଧାରଣ ମାତ୍ରା, ପୂରା ନାମ ଓ ଅଧିକ ବା କମ୍ TSH ର ଅର୍ଥ

TSH ର ପୂରା ନାମ ଥାଇରଏଡ୍-ଷ୍ଟିମୁଲେଟିଂ ହରମୋନ୍ (thyroid-stimulating hormone)। ଏହା ଥାଇରଏଡ୍ ତିଆରି କରେ ନାହିଁ: ଏହା ମସ୍ତିଷ୍କର ତଳ ଭାଗରେ ଥିବା ପିଟୁଇଟାରୀ ଗ୍ରନ୍ଥିରୁ ଆସେ। ଏହାର କାମ ହେଉଛି ବେକରେ ଥିବା ଥାଇରଏଡ୍‌କୁ କହିବା ଯେ କେତେ ଥାଇରଏଡ୍ ହରମୋନ୍ (T4 ଓ T3) ତିଆରି କରିବ।

ଏହା ଏକ ଥର୍ମୋଷ୍ଟାଟ୍ ପରି କାମ କରେ। ଥାଇରଏଡ୍ ହରମୋନ୍ କମିଗଲେ, ପିଟୁଇଟାରୀ TSH କୁ ବଢ଼ାଇ ଥାଇରଏଡ୍‌କୁ ଅଧିକ ଠେଲେ। ହରମୋନ୍ ବେଶି ହେଲେ, TSH କୁ କମାଇ ଦିଏ। ସେଥିପାଇଁ ଫଳାଫଳ ଓଲଟା ଲାଗେ: TSH ଅଧିକ ହେଲେ ସାଧାରଣତଃ ଥାଇରଏଡ୍ କମ୍ କାମ କରୁଛି, ଆଉ TSH କମ୍ ହେଲେ ସାଧାରଣତଃ ଥାଇରଏଡ୍ ଅଧିକ କାମ କରୁଛି।

T4 ବଦଳିବା ପୂର୍ବରୁ TSH ଛୋଟ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ, ତେଣୁ ଏହା ପ୍ରଥମ ଓ ସବୁଠାରୁ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଥାଇରଏଡ୍ ପରୀକ୍ଷା। ଏକ ଥାଇରଏଡ୍ ପ୍ରୋଫାଇଲ୍ରେ ସାଧାରଣତଃ free T4 ଓ ବେଳେବେଳେ free T3 ଯୋଡ଼ାଯାଏ, ଏବଂ ଥାଇରଏଡ୍ ଆଣ୍ଟିବଡି (anti-TPO) ଦେଖାଏ ଯେ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧ ପ୍ରଣାଳୀ ଥାଇରଏଡ୍ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଛି କି ନାହିଁ।

TSH ଅଧିକ ହେଲେ ପ୍ରାୟତଃ ଥାଇରଏଡ୍ ଯଥେଷ୍ଟ ହରମୋନ୍ ତିଆରି କରୁନାହିଁ: ଏହାକୁ ହାଇପୋଥାଇରଏଡିଜମ୍ କୁହାଯାଏ। ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ଏହାର ସବୁଠାରୁ ସାଧାରଣ କାରଣ ହାସିମୋଟୋ ଥାଇରଏଡାଇଟିସ୍ (Hashimoto's thyroiditis), ଯେଉଁଥିରେ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧ ପ୍ରଣାଳୀ ଧୀରେ ଧୀରେ ଥାଇରଏଡ୍‌କୁ କ୍ଷତି କରେ। ଅନ୍ୟ କାରଣ ହେଲା ଆୟୋଡିନ୍ ଅଭାବ, ପୂର୍ବରୁ ଥାଇରଏଡ୍ ଅପରେସନ୍ ବା ରେଡିଓଆକ୍ଟିଭ୍ ଆୟୋଡିନ୍ ଚିକିତ୍ସା, ଏବଂ କିଛି ଔଷଧ (ଯେପରି lithium ଓ amiodarone)।

ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ହେଲା କ୍ଳାନ୍ତି, ଶୀତ ଲାଗିବା, ଓଜନ ବଢ଼ିବା, କୋଷ୍ଠକାଠିନ୍ୟ, ଶୁଖିଲା ଚର୍ମ, ବାଳ ପତଳା ହେବା, ମନ ଖରାପ ରହିବା, ଧୀରେ ଚିନ୍ତା କରିବା, ଅଧିକ ମାସିକ ଋତୁସ୍ରାବ ଓ ଧୀର ନାଡ଼ି। ଅନେକଙ୍କର କୌଣସି ଲକ୍ଷଣ ନଥାଏ, ବିଶେଷକରି ଯେତେବେଳେ TSH କେବଳ ସାମାନ୍ୟ ଅଧିକ। ଆମର ଥାଇରଏଡ୍ ଲକ୍ଷଣ ଗାଇଡ୍ ଦୁଇ ପଟର ଲକ୍ଷଣ ଏକ ଚେକ୍‌ଲିଷ୍ଟ୍ ସହ ଦେଖାଏ।

ସାଧାରଣ free T4 ସହ ସାମାନ୍ୟ ଅଧିକ TSH (ପ୍ରାୟ 4 ରୁ 10) କୁ subclinical ହାଇପୋଥାଇରଏଡିଜମ୍ କୁହାଯାଏ। ଏହା ସାଧାରଣ, ନିଜେ ନିଜେ ଠିକ୍ ହୋଇପାରେ, ଏବଂ କିଛି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ପୂର୍ବରୁ ସାଧାରଣତଃ 6 ରୁ 12 ସପ୍ତାହ ପରେ ଆଣ୍ଟିବଡି ସହ ପୁଣି ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ। 10 ରୁ ଅଧିକ ହେଲେ, କିମ୍ବା ଲକ୍ଷଣ, ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ବା ଗର୍ଭଧାରଣ ଯୋଜନା ଥିଲେ, ସାଧାରଣତଃ ଚିକିତ୍ସା ବିଷୟରେ ବିଚାର କରାଯାଏ।

କୌଣସି ରୋଗ ପରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ TSH ବଢ଼ିପାରେ, ଏବଂ ବୟସ୍କ ଲୋକଙ୍କଠାରେ ଏହା ଅଧିକ ରହେ।

TSH କମ୍ ହେଲେ ସାଧାରଣତଃ ଥାଇରଏଡ୍ ଅତ୍ୟଧିକ ହରମୋନ୍ ତିଆରି କରୁଛି: ଏହାକୁ ହାଇପରଥାଇରଏଡିଜମ୍ କୁହାଯାଏ। ସାଧାରଣ କାରଣ ହେଲା ଗ୍ରେଭ୍ସ ରୋଗ (Graves' disease) (ଏକ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧ ଜନିତ ସମସ୍ୟା), ନିଜେ ନିଜେ ହରମୋନ୍ ତିଆରି କରୁଥିବା ଥାଇରଏଡ୍ ଗଣ୍ଠି (nodule), ଏବଂ ଥାଇରଏଡ୍ ପ୍ରଦାହ (ଥାଇରଏଡାଇଟିସ୍), ଯାହା ପ୍ରାୟତଃ ଅସ୍ଥାୟୀ।

ଯଦି ଆପଣ ଥାଇରଏଡ୍ ଔଷଧ ଖାଉଛନ୍ତି, TSH କମ୍ ହେବାର ଅର୍ଥ ପ୍ରାୟତଃ ଡୋଜ୍ ଆବଶ୍ୟକତାଠାରୁ ଅଧିକ। ନିଜେ ଡୋଜ୍ ବଦଳାନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ଡାକ୍ତର ଔଷଧ ଲେଖିଛନ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଜଣାନ୍ତୁ।

ଥାଇରଏଡ୍ ଅଧିକ କାମ କରିବାର ଲକ୍ଷଣ ହେଲା ଚେଷ୍ଟା ନକରି ଓଜନ କମିବା, ଦ୍ରୁତ ବା ଜୋରରେ ହୃଦସ୍ପନ୍ଦନ, ଚିନ୍ତା ଓ ଅସ୍ଥିରତା, ହାତ ଥରିବା, ଗରମ ଲାଗିବା ଓ ଝାଳ ବାହାରିବା, ପତଳା ଝାଡ଼ା, ଭଲ ନିଦ ନହେବା ଓ କମ୍ ମାସିକ ଋତୁସ୍ରାବ। ଅଧିକ କାମ କରୁଥିବା ଥାଇରଏଡ୍ ହୃଦସ୍ପନ୍ଦନର ଲୟ ଓ ହାଡ଼ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରେ, ତେଣୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କମ୍ TSH ର ଶୀଘ୍ର ଯାଞ୍ଚ ଦରକାର।

କମ୍ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଗମ୍ଭୀର ରୋଗ, ଷ୍ଟେରଏଡ୍ ଔଷଧ, ଗର୍ଭାବସ୍ଥାର ପ୍ରାରମ୍ଭ (ଯେତେବେଳେ ଏହା ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ କମେ) କିମ୍ବା ବିରଳ ଭାବେ ପିଟୁଇଟାରୀ ସମସ୍ୟା ଯୋଗୁଁ TSH କମ୍ ହୁଏ।

ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ଥାଇରଏଡ୍ ପରୀକ୍ଷାକୁ ବଦଳାଇଦିଏ। ପ୍ରଥମ ତିନି ମାସରେ (first trimester) TSH ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ କମେ, ଏବଂ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଶିଶୁ ମାଆର ଥାଇରଏଡ୍ ହରମୋନ୍ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ତେଣୁ ଲ୍ୟାବ୍ ପ୍ରତି ତ୍ରୈମାସିକ ପାଇଁ ଅଲଗା ମାତ୍ରା (trimester-specific ranges) ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପଲବ୍ଧ ନଥିଲେ, American Thyroid Association ଗର୍ଭାବସ୍ଥାର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ପ୍ରାୟ 4.0 mIU/L କୁ ଉପର ସୀମା ଭାବେ ନେବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଏ। ଯଦି ଆପଣ ଗର୍ଭବତୀ ବା ଗର୍ଭଧାରଣ ଯୋଜନା କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଥାଇରଏଡ୍ ସମସ୍ୟା ବା ଅସାଧାରଣ TSH ଅଛି, ଶୀଘ୍ର ଡାକ୍ତର ଦେଖାନ୍ତୁ; ପ୍ରାୟତଃ ଥାଇରଏଡ୍ ଔଷଧ ପ୍ରାରମ୍ଭରୁ ହିଁ ବଦଳାଇବାକୁ ପଡ଼େ।

ବୟସ୍କ ଲୋକଙ୍କ TSH ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଅଧିକ ରହେ। 70 ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ବୟସରେ 5 ରୁ 7 ସାଧାରଣ ହୋଇପାରେ, ଏବଂ ବୟସ୍କଙ୍କ ସାମାନ୍ୟ ଅଧିକ TSH ର ଚିକିତ୍ସା ବିଷୟରେ ଡାକ୍ତରମାନେ ଅଧିକ ସାବଧାନ ରହନ୍ତି।

• ଶିରାରୁ ଅଳ୍ପ ରକ୍ତ ନିଆଯାଏ। TSH ପାଇଁ ଖାଲି ପେଟ ରହିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେହି ସମୟରେ କରାଯାଉଥିବା ଅନ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଦରକାର ହୋଇପାରେ।
• ପରୀକ୍ଷାର ଅତି କମରେ 2 ଦିନ ପୂର୍ବରୁ ବାୟୋଟିନ୍ (biotin) ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ (vitamin B7, ଅନେକ ବାଳ, ଚର୍ମ ଓ ନଖ ସପ୍ଲିମେଣ୍ଟରେ ଥାଏ), କାରଣ ଏହା ଥାଇରଏଡ୍ ଫଳାଫଳକୁ ଭୁଲ ଭାବେ ଅଧିକ ବା କମ୍ ଦେଖାଇପାରେ। ଯଦି ଡାକ୍ତର ଏହା ଲେଖିଛନ୍ତି, ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତୁ।
• ଯଦି ଆପଣ ଥାଇରଏଡ୍ ଔଷଧ ଖାଉଛନ୍ତି, ସକାଳର ଡୋଜ୍ ପୂର୍ବରୁ ରକ୍ତ ଦିଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ପ୍ରତି ଥର ପ୍ରାୟ ଏକା ସମୟରେ ପରୀକ୍ଷା କରାନ୍ତୁ।
• ଅପରାହ୍ନ ତୁଳନାରେ ଭୋର ସକାଳେ TSH ଟିକିଏ ଅଧିକ ଥାଏ, ଏବଂ ରୋଗ ସମୟରେ ବା ତା ପରେ ବଦଳିପାରେ।
• ଫଳାଫଳ ସାଧାରଣତଃ ସେହି ଦିନ ବା ପରଦିନ ମିଳେ।

• ଥାଇରଏଡ୍ ଔଷଧ ଆରମ୍ଭ କଲେ ବା ବଦଳାଇଲେ: ପ୍ରାୟ 6 ରୁ 8 ସପ୍ତାହ ପରେ, କାରଣ TSH ସ୍ଥିର ହେବାକୁ ସେତିକି ସମୟ ଲାଗେ।
• ସ୍ଥିର ଡୋଜ୍ ରେ: ସାଧାରଣତଃ ବର୍ଷକୁ ଥରେ।
• ଚିକିତ୍ସା ବିନା ସାମାନ୍ୟ ଅଧିକ TSH: 6 ରୁ 12 ସପ୍ତାହ ପରେ ପୁଣି ପରୀକ୍ଷା, ତା ପରେ ପ୍ରତି 6 ରୁ 12 ମାସରେ।
• ଥାଇରଏଡ୍ ସମସ୍ୟା ସହ ଗର୍ଭାବସ୍ଥା: ଗର୍ଭାବସ୍ଥାର ପ୍ରଥମ ଅଧା ଭାଗରେ ପ୍ରାୟ ପ୍ରତି 4 ସପ୍ତାହରେ, ଡାକ୍ତରଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଅନୁସାରେ।
• ଅଧିକ ବିପଦ ଥିଲେ (type 1 ଡାଇବେଟିସ୍, ପରିବାରରେ ଥାଇରଏଡ୍ ରୋଗ, ଅନ୍ୟ ଅଟୋଇମ୍ୟୁନ୍ ରୋଗ, ପୂର୍ବରୁ ବେକରେ ରେଡିଏସନ୍, ବା ଲକ୍ଷଣ): ପରୀକ୍ଷା ବିଷୟରେ ଡାକ୍ତରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତୁ।

• ଥାଇରଏଡ୍ ଔଷଧ ଓ ତାର ଡୋଜ୍ ଆପଣଙ୍କ ଡାକ୍ତରଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି। ନିଜେ କେବେ ଆରମ୍ଭ, ବନ୍ଦ ବା ବଦଳାନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଛୋଟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବି ବଡ଼ ଫରକ ଆଣେ।
• ଡାକ୍ତର ବା ଫାର୍ମାସିଷ୍ଟ ଯେପରି ବୁଝାଇଛନ୍ତି ସେପରି ଥାଇରଏଡ୍ ଔଷଧ ଖାଆନ୍ତୁ, ସାଧାରଣତଃ ଖାଲି ପେଟରେ ଏବଂ କ୍ୟାଲସିୟମ୍, ଆଇରନ୍ ଓ ସୋୟାଠାରୁ ଅଲଗା ସମୟରେ, କାରଣ ଏଗୁଡ଼ିକ ଏହାର ଶୋଷଣରେ ବାଧା ଦିଅନ୍ତି।
• ଆୟୋଡିନ୍ ଯୁକ୍ତ ଲୁଣ ସାଧାରଣ ପରିମାଣରେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ; ଡାକ୍ତର ପରାମର୍ଶ ନଦେଲେ ଅଧିକ ଡୋଜ୍ ଆୟୋଡିନ୍ ବା କେଲ୍ପ (ସମୁଦ୍ର ଶିଉଳି) ସପ୍ଲିମେଣ୍ଟରୁ ଦୂରେଇ ରୁହନ୍ତୁ।
• ବାକି ଦିଗର ଯତ୍ନ ନିଅନ୍ତୁ: ଥାଇରଏଡ୍ ଫଳାଫଳ ଯାହା ବି ହେଉ, ଭଲ ନିଦ, ଶାରୀରିକ ସକ୍ରିୟତା ଓ ସନ୍ତୁଳିତ ଖାଦ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ଓଜନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
• ସମୟ ସହ ଆପଣଙ୍କ TSH ଓ free T4 ର ରେକର୍ଡ ରଖନ୍ତୁ। ଗୋଟିଏ ସଂଖ୍ୟାଠାରୁ ଧାରା (trend) ଅଧିକ କହେ।