Wysoki kwas moczowy i dna moczanowa – objawy, normy i kiedy iść do lekarza

Kwas moczowy to produkt przemiany materii. Organizm wytwarza go, rozkładając puryny – naturalne substancje obecne we własnych komórkach oraz w niektórych pokarmach i napojach. Zwykle rozpuszcza się we krwi, a nerki usuwają go z moczem.

Gromadzi się, gdy organizm wytwarza go za dużo albo nerki usuwają go za mało. Podwyższony poziom nazywa się hiperurykemią. To częste zjawisko i wiele osób z wysokim poziomem nigdy nie ma z tego powodu żadnych problemów.

Gdy jednak poziom długo pozostaje wysoki, kwas moczowy może tworzyć drobne, igiełkowate kryształy w stawach i wokół nich oraz w nerkach. To właśnie kryształy wywołują objawy: dnę moczanową w stawach i kamienie nerkowe.

Jaki poziom jest wysoki? Każde laboratorium podaje na wydruku własny zakres norm, a przed menopauzą kobiety mają zwykle nieco niższe wartości niż mężczyźni. Wartość, od której w brytyjskich wytycznych zależą decyzje lekarzy, to 360 micromol/L (6 mg/dL): przy takim lub wyższym poziomie dna moczanowa jest bardziej prawdopodobna u osoby z objawami, a leczenie dny ma utrzymać poziom poniżej tej wartości. Dla porównania jednostek: 1 mg/dL to około 60 micromol/L.

Często nie ma żadnych. Sam wysoki kwas moczowy zwykle nie daje objawów i często wychodzi przypadkiem w rutynowym badaniu krwi. Niejasne dolegliwości, takie jak zmęczenie czy bóle całego ciała, nie są typowe dla wysokiego kwasu moczowego, więc warto sprawdzić, czy nie mają innej przyczyny.

Napady dny moczanowej to najczęstszy objaw:

• nagły, silny ból jednego stawu, często zaczynający się w nocy i narastający przez kilka godzin
• najczęściej u podstawy dużego palca u nogi, ale też w innych stawach stopy, w kostce, kolanie, nadgarstku, dłoni lub łokciu
• staw jest gorący, obrzęknięty i czerwony lub fioletowy, ze lśniącą skórą, i tak tkliwy, że boli nawet dotyk pościeli
• napad zwykle mija w ciągu 1 do 2 tygodni, nawet bez leczenia, ale napady mają tendencję do nawracania, z czasem coraz częściej

Kamienie nerkowe: ból w boku brzucha lub w dolnej części pleców, który może promieniować do pachwiny i przychodzić falami, z nudnościami, częstym oddawaniem moczu lub mętnym moczem.

Po latach wysokiego kwasu moczowego:

• twarde, kredowe guzki pod skórą (guzki dnawe, tofy) na palcach rąk i stóp, łokciach lub uszach
• stawy, które pozostają sztywne i bolesne między napadami, oraz uszkodzenie stawów

U kobiet: dna moczanowa jest rzadsza, a przed menopauzą występuje rzadko, bo hormon estrogen pomaga nerkom usuwać kwas moczowy. Po menopauzie ryzyko rośnie, a objawy są takie same jak u mężczyzn.

Kwas moczowy rośnie, gdy organizm wytwarza go więcej lub nerki usuwają go mniej. Co go podnosi lub zwiększa ryzyko dny moczanowej:

• Alkohol i słodzone napoje, w tym te z syropem glukozowo-fruktozowym
• Pokarmy bogate w puryny: czerwone mięso, podroby, takie jak wątróbka i nerki, oraz niektóre owoce morza
• Nadwaga, nadciśnienie, wysoki cholesterol, cukrzyca i choroba nerek
• Leki: leki moczopędne, małe dawki kwasu acetylosalicylowego (aspiryny), niektóre leki na nadciśnienie (inhibitory ACE), cyklosporyna i niacyna w dużych dawkach. Nie odstawiaj przepisanego leku na własną rękę: zapytaj lekarza, który go przepisał.
• Geny i wiek: dna moczanowa występuje rodzinnie, częściej u mężczyzn, zwykle zaczyna się w średnim wieku, a u kobiet staje się bardziej prawdopodobna po menopauzie
• Rzadziej niektóre nowotwory krwi i ich leczenie (chemioterapia)

Co wywołuje napad: wypicie dużej ilości alkoholu, bardzo obfity posiłek, picie zbyt małej ilości płynów, choroba z gorączką, uraz lub operacja oraz rozpoczęcie albo zmiana niektórych leków.

Badanie kwasu moczowego we krwi (nazywane też oznaczeniem stężenia moczanów w surowicy) mierzy jego poziom. U osoby z typowymi objawami dny moczanowej poziom 360 micromol/L (6 mg/dL) lub wyższy przemawia za rozpoznaniem. Poziom może spaść w czasie napadu, więc jeśli jest niższy, a dna nadal wydaje się prawdopodobna, badanie powtarza się co najmniej 2 tygodnie po ustąpieniu napadu. Sam wysoki wynik, bez objawów, nie oznacza, że masz dnę moczanową.

Poziom kwasu moczowego	Co zwykle oznacza
360 micromol/L (6 mg/dL) lub więcej	Przemawia za dną moczanową u osoby z typowymi objawami; wiele osób z takim poziomem nigdy nie zachoruje na dnę
Poniżej 360 micromol/L (6 mg/dL)	Zwykły cel leczenia u osób z dną moczanową
Poniżej 300 micromol/L (5 mg/dL)	Niższy cel dla osób z guzkami (tofami), trwałym uszkodzeniem stawów lub ciągle nawracającymi napadami

Badanie płynu stawowego: jeśli rozpoznanie nie jest jasne, lekarz pobiera cienką igłą trochę płynu ze stawu i szuka w nim kryształów pod mikroskopem. To badanie sprawdza też, czy nie ma zakażenia.

Badania obrazowe: RTG, USG lub specjalna tomografia komputerowa (dwuenergetyczna TK, dual-energy CT), jeśli nie da się pobrać płynu.

Inne badania, bo dnie moczanowej często towarzyszą inne choroby: praca nerek (kreatynina i eGFR), cukier we krwi (HbA1c), cholesterol i ciśnienie krwi. Badanie kwasu moczowego w moczu może pomóc, gdy problemem są kamienie nerkowe. Nasz przewodnik po chorobach nerek wyjaśnia, jaką rolę odgrywają tu nerki.

Wysoki kwas moczowy bez objawów: wiele osób nigdy nie ma z tego powodu problemów. Jeśli nie było u ciebie dotąd dny moczanowej ani kamieni nerkowych, zapytaj lekarza, czy trzeba coś robić; często zaleca się raczej zająć się przyczynami, takimi jak waga, alkohol, słodkie napoje i ciśnienie krwi, niż przyjmować leki.

Z dną moczanową jest inaczej. Bez leczenia obniżającego kwas moczowy wciąż tworzą się nowe kryształy i z czasem:

• napady pojawiają się częściej, trwają dłużej i obejmują więcej stawów
• pod skórą tworzą się guzki dnawe (tofy)
• stawy mogą zostać trwale uszkodzone (przewlekłe dnawe zapalenie stawów)
• kamienie nerkowe stają się bardziej prawdopodobne

Dnie moczanowej często towarzyszą też nadciśnienie, choroba nerek, cukrzyca i choroby serca, więc lekarze sprawdzają również je. Przy dobrym leczeniu większość osób z dną moczanową przestaje mieć napady, a guzki się zmniejszają.

W czasie napadu:

• daj stawowi odpocząć i trzymaj go uniesiony, nie przykrywaj go pościelą i chłodź okładem z lodu zawiniętym w ręcznik
• pij dużo płynów
• lekarz może zaproponować przeciwzapalny lek przeciwbólowy (NLPZ), kolchicynę lub krótką kurację sterydami w tabletkach; im wcześniej się je zacznie, tym lepiej działają

Długotrwałe obniżanie kwasu moczowego: lekarze proponują leki obniżające stężenie moczanów, zwykle allopurynol lub febuksostat, osobom z nawracającymi lub uciążliwymi napadami, chorobą nerek, guzkami dnawymi, uszkodzeniem stawów lub przyjmującym leki moczopędne, a rozmawiają o nich z każdym, kto miał napad. Leczenie zwykle zaczyna się 2 do 4 tygodni po ustąpieniu napadu, zwiększa się je stopniowo, kontrolując wyniki badań krwi, aż poziom osiągnie wartość docelową, i prowadzi długo, często do końca życia. W pierwszych miesiącach mogą zdarzać się napady, więc lekarz może dodać lek, który im zapobiega: nie przerywaj przyjmowania leku obniżającego kwas moczowy.

Pomocne nawyki:

• utrzymuj zdrową wagę, a jeśli musisz schudnąć, chudnij powoli
• ograniczaj alkohol i słodkie napoje, miej dni bez alkoholu
• pij wystarczająco dużo wody w ciągu dnia
• ruszaj się w sposób łagodny dla bolących stawów i rzuć palenie

Żadna konkretna „dieta na kwas moczowy” nie ma udowodnionego działania zapobiegającego napadom ani obniżającego kwas moczowy; zaleca się zdrową, zbilansowaną dietę.

O tym, jaki lek i w jakiej dawce, decyduje twój lekarz. Przeciwzapalne leki przeciwbólowe nie są bezpieczne dla każdego, np. przy chorobie nerek, wrzodach żołądka lub niektórych chorobach serca, więc najpierw zapytaj farmaceutę lub lekarza. Uważaj na proszki, herbatki i suplementy „na kwas moczowy” sprzedawane w internecie: zanim ich spróbujesz, zapytaj lekarza lub farmaceutę.