Chore nerki – objawy uszkodzenia nerek i badania, które je wykrywają

Masz dwie nerki, każda wielkości mniej więcej pięści, położone poniżej żeber po obu stronach kręgosłupa. Każdej minuty filtrują krew i usuwają zbędne produkty przemiany materii oraz nadmiar wody w postaci moczu. Utrzymują też w równowadze sole i minerały, pomagają regulować ciśnienie krwi, pomagają wytwarzać czerwone krwinki i dbają o mocne kości.

Przewlekła choroba nerek (PChN) oznacza, że nerki są uszkodzone i filtrują słabiej, niż powinny, przez trzy miesiące lub dłużej. To częsta choroba, zwłaszcza z wiekiem, i częściej występuje u osób pochodzenia południowoazjatyckiego lub afrykańskiego.

Nerki mają duży zapas możliwości, więc mogą stracić znaczną część swojej pracy, zanim cokolwiek poczujesz. Według szacunków amerykańskiej National Kidney Foundation tylko około 1 na 10 osób z PChN wie o swojej chorobie. Dlatego chorobę nerek zwykle wykrywają badania, a nie objawy.

Na początku: zwykle nic. Pierwszą wskazówką jest często rutynowe badanie krwi lub moczu zrobione z innego powodu. Niektórzy zauważają pienisty mocz, opuchnięte powieki lub częstsze oddawanie moczu w nocy, co może być wczesnym znakiem, że białko przecieka do moczu albo że nerki słabiej zagęszczają mocz.

Później, gdy praca nerek słabnie:

• Objawy dotyczące płynów: obrzęk kostek, stóp lub dłoni, opuchnięte powieki, duszność
• Objawy dotyczące moczu: częstsze oddawanie moczu, zwłaszcza w nocy, krew w moczu, pienisty mocz
• Objawy gromadzenia się toksyn: zmęczenie, swędząca lub sucha skóra, brak apetytu i chudnięcie, nudności, kurcze mięśni, problemy ze snem, słaba koncentracja, bóle głowy
• U mężczyzn: problemy z erekcją. U kobiet: w zaawansowanej chorobie miesiączki mogą stać się nieregularne lub ustać.

Gdy nerki przestają pracować (stadium 5): objawy się nasilają i może być potrzebna dializa lub przeszczep. Według danych brytyjskiej NHS dzieje się tak tylko u około 2 na 100 osób z PChN; większość radzi sobie dzięki lekom i regularnym kontrolom.

Ostre uszkodzenie nerek (AKI) to coś innego: rozwija się w ciągu godzin lub dni, często w trakcie innej choroby. Objawy to m.in. oddawanie znacznie mniejszej ilości moczu niż zwykle, silne pragnienie, nudności lub wymioty, obrzęk nóg, splątanie lub senność oraz duszność na leżąco. AKI wymaga wizyty u lekarza tego samego dnia.

Zwykle nie. Przewlekła choroba nerek prawie zawsze przebiega bez bólu i to jeden z powodów, dla których długo pozostaje niezauważona.

Ból pochodzący z nerek odczuwa się w boku lub w plecach, tuż poniżej żeber, i zwykle ma on inną przyczynę:

• Infekcja nerek (odmiedniczkowe zapalenie nerek): ból w boku lub plecach z gorączką, dreszczami, nudnościami, często z pieczeniem przy oddawaniu moczu. Wymaga wizyty u lekarza tego samego dnia.
• Kamienie nerkowe (kolka nerkowa): silny, kurczowy ból przychodzący falami, promieniujący od pleców lub boku w stronę pachwiny, czasem z krwią w moczu.

Większość bólów dolnej części pleców pochodzi od mięśni i stawów, a nie od nerek. Sam ból pleców, bez gorączki i bez zmian w moczu, rzadko oznacza problem z nerkami.

• Cukrzyca: wysoki cukier we krwi uszkadza maleńkie filtry w nerkach. To jedna z dwóch najczęstszych przyczyn.
• Nadciśnienie: obciąża małe naczynia krwionośne w nerkach. To druga najczęstsza przyczyna, a choroba nerek może jeszcze bardziej podnieść ciśnienie.
• Choroby serca i wysoki cholesterol, które wpływają na naczynia krwionośne zaopatrujące nerki.
• Zapalenie nerek (kłębuszkowe zapalenie nerek), nawracające infekcje nerek i choroby dziedziczne, np. wielotorbielowatość nerek.
• Przeszkody w odpływie moczu, np. nawracające kamienie nerkowe lub powiększona prostata.
• Długotrwałe przyjmowanie niektórych leków, np. regularne stosowanie przeciwzapalnych leków przeciwbólowych (NLPZ, takich jak ibuprofen czy diklofenak) oraz litu. Nie odstawiaj z tego powodu przepisanego leku: zapytaj lekarza, czy potrzebujesz badań nerek.
• Przebyte ostre uszkodzenie nerek, które może pozostawić trwałe uszkodzenie.

Ponieważ wczesna choroba nerek nie daje objawów, osobom z grupy podwyższonego ryzyka zaleca się regularne badania, nawet gdy czują się dobrze:

• Cukrzyca: kontrola nerek co roku
• Nadciśnienie lub choroba serca
• Niewydolność nerek lub dziedziczna choroba nerek w rodzinie
• Przebyte ostre uszkodzenie nerek, nawracające kamienie nerkowe, powiększona prostata lub toczeń
• Długotrwałe przyjmowanie leków, które mogą wpływać na nerki, np. litu lub regularnie NLPZ
• Wiek powyżej 60 lat, a także pochodzenie południowoazjatyckie lub afrykańskie, które wiąże się z wyższym ryzykiem
• Białko lub krew w moczu wykryte wcześniej bez znanej przyczyny

Zapytaj lekarza, jak często powinno się cię badać.

Dwa proste badania wykrywają większość chorób nerek, zwykle długo przed pojawieniem się objawów:

• Badanie kreatyniny we krwi: kreatynina to produkt przemiany materii usuwany przez nerki. Laboratorium przelicza ją na eGFR (szacowany współczynnik przesączania kłębuszkowego), który pokazuje, ile krwi nerki filtrują w ciągu minuty. eGFR poniżej 60 przez trzy miesiące lub dłużej oznacza PChN, a poniżej 15 niewydolność nerek. Nasz przewodnik po kreatyninie wyjaśnia wyniki i stadia, a do tego ma kalkulator.
• Badanie albuminy w moczu: albumina to białko, które zdrowe nerki zatrzymują we krwi. Stosunek albuminy do kreatyniny (ACR) pokazuje, ile jej przecieka do moczu.

Wyniki podaje się w jednej z tych jednostek, więc sprawdź, którą ma twój wydruk. Podwyższony wynik zwykle się powtarza, by go potwierdzić, bo wysiłek, infekcja lub miesiączka mogą go na jakiś czas podnieść.

Lekarz może też zlecić badanie ogólne moczu (test paskowy na krew i białko), USG nerek i inne badania krwi, np. potas i morfologię krwi, bo choroba nerek może powodować anemię.

Przewlekłej choroby nerek nie da się wyleczyć, ale leczenie może ją spowolnić i chronić serce, a im wcześniej się zacznie, tym lepiej.

• Kontrola ciśnienia to najważniejszy krok. Lekarze często stosują leki, które przy okazji chronią nerki; o tym, jaki lek i w jakiej dawce, decyduje twój lekarz.
• Kontrola cukru we krwi, jeśli masz cukrzycę. Niektóre leki na cukrzycę pomagają też nerkom dłużej pracować.
• Leki obniżające cholesterol i chroniące serce, bo PChN zwiększa ryzyko zawału serca i udaru mózgu.
• Przed każdym nowym lekiem, lekiem przeciwbólowym, suplementem lub preparatem ziołowym zapytaj lekarza lub farmaceutę, także w przypadku tradycyjnych środków: niektóre mogą szkodzić nerkom, a wiele leków wymaga innej dawki, gdy nerki filtrują słabiej. Podawaj swoje eGFR każdemu lekarzowi i farmaceucie.
• Nie pal, ruszaj się, dbaj o zdrową wagę i jedz mniej soli. Dietetyk doradzi w sprawie białka, potasu i fosforanów, jeśli nerki pracują słabo.
• Pij tyle, by mocz był jasny, chyba że lekarz zalecił ograniczenie płynów.
• Chodź na wizyty kontrolne. Powtarzane badania krwi i moczu pokazują, czy leczenie działa.

Jeśli nerki przestaną pracować, ich zadanie przejmuje dializa lub przeszczep nerki. Zespół nefrologiczny porozmawia z tobą o tym długo przed tym, zanim będzie to potrzebne.