Lipidogram: normy cholesterolu, HDL, LDL i triglicerydów

Lipidogram (inaczej profil lipidowy albo po prostu badanie cholesterolu) mierzy tłuszcze we krwi, które mają znaczenie dla serca i naczyń krwionośnych:

• Cholesterol całkowity: cały cholesterol razem
• Cholesterol LDL: „zły” cholesterol, który odkłada się w ścianach tętnic jako blaszka miażdżycowa
• Cholesterol HDL: „dobry” cholesterol, który odprowadza nadmiar cholesterolu z powrotem do wątroby
• Triglicerydy: tłuszcze z jedzenia i alkoholu magazynowane jako zapas energii
• Często także VLDL, cholesterol nie-HDL i stosunek cholesterolu całkowitego do HDL, wyliczane z pozostałych wyników

Cholesterol sam w sobie nie jest zły: organizm potrzebuje go do budowy komórek i hormonów. Problemem jest za dużo LDL przez zbyt długi czas, co zwęża tętnice i zwiększa ryzyko zawału serca i udaru mózgu. To ryzyko narasta po cichu przez lata, dlatego badanie ma sens nawet wtedy, gdy czujesz się dobrze.

Cholesterol LDL („zły”) to wynik, który lekarze obserwują najuważniej. Im niższy LDL, tym mniejsze ryzyko, a dla większości osób nie ma poziomu, który byłby „za niski”. Jeśli masz już chorobę serca, cukrzycę lub inne silne czynniki ryzyka, lekarze zwykle dążą do wartości poniżej 70 mg/dL (1,8 mmol/L), a niektóre wytyczne przy najwyższym ryzyku – poniżej 55.

Cholesterol HDL („dobry”) pomaga usuwać cholesterol z tętnic. Niski HDL (poniżej 40 u mężczyzn, poniżej 50 u kobiet) zwiększa ryzyko i często idzie w parze z wysokimi triglicerydami, nadwagą, paleniem lub brakiem ruchu. Nie wykazano, by podnoszenie HDL tabletkami chroniło serce; pomagają natomiast zmiany stylu życia, które go podnoszą.

VLDL przenosi triglicerydy. Laboratoria zwykle wyliczają go jako triglicerydy podzielone przez 5 (w mg/dL), więc wysoki VLDL oznacza głównie wysokie triglicerydy.

Cholesterol nie-HDL (całkowity minus HDL) sumuje wszystkie rodzaje cholesterolu, które mogą zatykać tętnice. Jest szczególnie przydatny, gdy triglicerydy są wysokie albo badanie nie było robione na czczo.

Prawie nigdy. Wysoki cholesterol nie boli i zwykle nie daje żadnych objawów, dopóki nie zwęzi tętnicy na tyle, by wywołać ból w klatce piersiowej, zawał serca lub udar. Dlatego jedynym sposobem, by się o nim dowiedzieć, jest badanie krwi.

Rzadkie widoczne objawy, głównie u osób z bardzo wysokim, dziedzicznym cholesterolem, to żółtawe złogi na powiekach (kępki żółte) lub nad ścięgnami oraz jasny pierścień wokół tęczówki przed 45. rokiem życia. Jeśli je zauważysz, poproś lekarza o lipidogram.

Wysoki LDL lub cholesterol całkowity wynika najczęściej z połączenia genów i stylu życia: diety bogatej w tłuszcze nasycone i tłuszcze trans, nadwagi, zbyt małej aktywności i palenia. Mogą go też podnosić niedoczynność tarczycy, choroba nerek, niektóre leki i ciąża. LDL 190 mg/dL lub więcej, zwłaszcza gdy w rodzinie zdarzały się wczesne zawały, sugeruje hipercholesterolemię rodzinną – chorobę dziedziczną, która wymaga leczenia i zbadania bliskich krewnych.

Wysokie triglicerydy zwykle idą w parze z nadwagą, cukrzycą typu 2 lub wysokim cukrem, regularnym piciem alkoholu, słodkimi napojami i rafinowanymi węglowodanami, niedoczynnością tarczycy lub chorobą nerek. Bardzo wysokie triglicerydy, 500 mg/dL lub więcej, zwiększają ryzyko zapalenia trzustki – bolesnego stanu zapalnego tego narządu – i wymagają szybkiego leczenia.

Lekarze nie oceniają cholesterolu w oderwaniu od reszty. Łączą go z twoim wiekiem, ciśnieniem, poziomem cukru, paleniem i historią chorób w rodzinie, by oszacować 10-letnie ryzyko, i na tej podstawie decydują o leczeniu.

• Pobiera się niewielką próbkę krwi z żyły, czasem robi się test z palca.
• Na czczo: wiele wytycznych dopuszcza dziś badanie nie na czczo przy rutynowej kontroli. Lekarz lub laboratorium mogą jednak poprosić o 9–12 godzin bez jedzenia (wodę można pić), zwłaszcza jeśli wcześniej triglicerydy były wysokie albo w tym samym czasie robisz inne badania na czczo.
• Nie pij alkoholu przez 24 godziny przed badaniem i unikaj wyjątkowo obfitego, tłustego posiłku poprzedniego wieczoru.
• Bierz swoje zwykłe leki, chyba że lekarz zaleci inaczej, i powiedz o nich w laboratorium.
• Niedawna choroba, operacja lub duża zmiana masy ciała mogą zmieniać wyniki przez kilka tygodni.

• Zdrowi dorośli: co 4–6 lat od około 20. roku życia, częściej przy czynnikach ryzyka.
• Cukrzyca, nadciśnienie, palenie, wczesna choroba serca w rodzinie lub nadwaga: zwykle co roku albo według zaleceń lekarza.
• Dzieci: raz między 9. a 11. rokiem życia i ponownie między 17. a 21., wcześniej, jeśli wysoki cholesterol występuje w rodzinie.
• Po rozpoczęciu lub zmianie leków na cholesterol: po około 4–12 tygodniach, potem co 3–12 miesięcy.

• Jedz więcej rozpuszczalnego błonnika: owies, jęczmień, fasola, soczewica, jabłka i babka płesznik pomagają obniżyć LDL.
• Zamień tłuszcze nasycone na nienasycone: mniej masła, masła klarowanego, tłustego czerwonego mięsa i pełnotłustego nabiału; więcej oliwy, oleju rzepakowego lub arachidowego, orzechów, nasion i ryb.
• Ogranicz tłuszcze trans i rafinowane węglowodany: smażone przekąski, wyroby cukiernicze, słodycze, biały chleb i słodkie napoje podnoszą LDL i triglicerydy.
• Ruszaj się przez większość dni: około 150 minut tygodniowo żwawej aktywności obniża triglicerydy i podnosi HDL.
• Schudnij trochę, jeśli masz nadwagę, rzuć palenie i ogranicz alkohol, który podnosi triglicerydy.
• O lekach na cholesterol decyduje lekarz. Statyny i inne leki u wielu osób zapobiegają zawałom i udarom. Nigdy nie zaczynaj, nie odstawiaj ani nie zmieniaj ich na własną rękę i mów lekarzowi o bólach mięśni lub innych działaniach niepożądanych.