Badanie TSH: norma, rozwinięcie skrótu i co oznacza wysokie lub niskie TSH

TSH to skrót od angielskiej nazwy hormonu tyreotropowego (tyreotropiny). Wbrew pozorom nie wytwarza go tarczyca. Pochodzi z przysadki mózgowej u podstawy mózgu, a jego zadaniem jest mówić tarczycy na szyi, ile hormonów (T4 i T3) ma produkować.

Działa jak termostat. Gdy hormonów tarczycy jest za mało, przysadka podnosi TSH, żeby mocniej pobudzić tarczycę. Gdy jest ich za dużo, obniża TSH. Dlatego wynik może wydawać się odwrotny: wysokie TSH zwykle oznacza niedoczynność tarczycy, a niskie TSH zwykle oznacza nadczynność.

TSH reaguje na małe zmiany wcześniej niż T4, więc to pierwsze i najczulsze badanie tarczycy. Profil tarczycowy zwykle obejmuje też FT4, czasem FT3, a przeciwciała tarczycowe (anty-TPO) pokazują, czy układ odpornościowy atakuje tarczycę.

Wysokie TSH najczęściej oznacza, że tarczyca wytwarza za mało hormonów, czyli niedoczynność tarczycy. Na świecie najczęstszą przyczyną jest choroba Hashimoto, w której układ odpornościowy powoli uszkadza tarczycę. Inne przyczyny to niedobór jodu, przebyta operacja tarczycy lub leczenie jodem promieniotwórczym oraz niektóre leki (np. lit i amiodaron).

Typowe objawy to zmęczenie, marznięcie, przybieranie na wadze, zaparcia, sucha skóra, przerzedzone włosy, obniżony nastrój, spowolnienie myślenia, obfite miesiączki i wolne tętno. Wiele osób nie ma żadnych objawów, zwłaszcza gdy TSH jest tylko lekko podwyższone. Nasz poradnik o objawach chorej tarczycy opisuje obie strony i zawiera listę kontrolną.

Lekko podwyższone TSH (około 4–10) przy prawidłowym FT4 to subkliniczna niedoczynność tarczycy. Zdarza się często, może samo wrócić do normy i zwykle powtarza się badanie po 6–12 tygodniach razem z przeciwciałami, zanim cokolwiek się postanowi. Gdy TSH przekracza 10 albo pojawiają się objawy, ciąża lub plany ciąży, zwykle rozważa się leczenie.

TSH może też być przez jakiś czas podwyższone po przebytej chorobie, a u starszych osób jest naturalnie wyższe.

Niskie TSH zwykle oznacza, że tarczyca wytwarza za dużo hormonów, czyli nadczynność tarczycy. Częste przyczyny to choroba Gravesa-Basedowa (choroba autoimmunologiczna), guzki tarczycy, które pracują samodzielnie, oraz zapalenie tarczycy, często przemijające.

Jeśli przyjmujesz lek na tarczycę, niskie TSH najczęściej oznacza, że dawka jest większa, niż potrzebujesz. Nie zmieniaj jej sam. Powiedz o tym lekarzowi, który ją przepisał.

Objawy nadczynności tarczycy to m.in. utrata masy ciała bez odchudzania, szybkie lub mocne bicie serca, niepokój, drżenie rąk, uczucie gorąca i potliwość, luźne stolce, słaby sen i skąpsze miesiączki. Nadczynność może wpływać na rytm serca i kości, dlatego wyraźnie niskie TSH wymaga szybkiej kontroli.

Rzadziej TSH jest niskie z powodu ciężkiej choroby, leków steroidowych, wczesnej ciąży (gdy naturalnie spada) lub, rzadko, problemu z przysadką.

Ciąża zmienia wyniki badań tarczycy. TSH naturalnie spada w pierwszym trymestrze, a dziecko na początku korzysta z hormonów tarczycy matki, dlatego laboratoria stosują zakresy dla poszczególnych trymestrów. Gdy ich brak, Amerykańskie Towarzystwo Tarczycowe (American Thyroid Association) proponuje przyjąć około 4,0 mIU/L jako górną granicę we wczesnej ciąży. Jeśli jesteś w ciąży lub ją planujesz i masz chorobę tarczycy albo nieprawidłowe TSH, szybko skontaktuj się z lekarzem. Dawkę leku na tarczycę często trzeba dostosować już na początku ciąży.

U osób starszych TSH jest naturalnie wyższe. Po 70. roku życia wynik 5–7 może być prawidłowy, a lekarze ostrożniej podchodzą do leczenia lekko podwyższonego TSH.

• To niewielka próbka krwi z żyły. Do TSH nie trzeba być na czczo, ale inne badania wykonywane przy tej samej wizycie mogą tego wymagać.
• Odstaw biotynę (witaminę B7, obecną w wielu suplementach na włosy, skórę i paznokcie) co najmniej 2 dni przed badaniem, bo może fałszywie zawyżać lub zaniżać wyniki tarczycowe. Jeśli przepisał ją lekarz, najpierw go zapytaj.
• Jeśli przyjmujesz lek na tarczycę, oddaj krew przed poranną dawką i badaj się za każdym razem mniej więcej o tej samej porze.
• Wczesnym rankiem TSH jest nieco wyższe niż po południu i może się zmieniać w trakcie choroby lub tuż po niej.
• Wynik jest zwykle gotowy tego samego lub następnego dnia.

• Po rozpoczęciu lub zmianie leczenia tarczycy: po około 6–8 tygodniach, bo tyle czasu TSH potrzebuje, żeby się ustabilizować.
• Przy stałej dawce: zwykle raz w roku.
• Lekko podwyższone TSH bez leczenia: powtórz po 6–12 tygodniach, potem co 6–12 miesięcy.
• Ciąża z chorobą tarczycy: mniej więcej co 4 tygodnie w pierwszej połowie ciąży, zgodnie z zaleceniem lekarza.
• Czynniki ryzyka (cukrzyca typu 1, choroby tarczycy w rodzinie, inne choroby autoimmunologiczne, napromienianie szyi w przeszłości lub objawy): zapytaj lekarza o badanie.

• O leku na tarczycę i jego dawce decyduje lekarz. Nigdy nie zaczynaj, nie przerywaj i nie zmieniaj go sam. Nawet małe zmiany mają duże znaczenie.
• Przyjmuj lek na tarczycę tak, jak wyjaśnił lekarz lub farmaceuta, zwykle na czczo i z dala od wapnia, żelaza i soi, które utrudniają jego wchłanianie.
• Używaj soli jodowanej w zwykłych ilościach. Unikaj suplementów z dużą dawką jodu lub z wodorostami (kelp), chyba że zaleci je lekarz.
• Zadbaj o resztę: sen, ruch i zbilansowana dieta pomagają w kwestii energii i wagi bez względu na wynik tarczycy.
• Zapisuj wyniki TSH i FT4 w czasie. Trend często mówi więcej niż pojedynczy wynik.