Lipid profili (kolesterol testi): normal kolesterol, HDL, LDL ve trigliserit değerleri

Lipid profili (lipid paneli ya da kısaca kolesterol testi de denir), kanınızdaki kalbiniz ve damarlarınız için önemli olan yağları ölçer:

• Toplam kolesterol: hepsi bir arada
• LDL kolesterol: damar duvarlarının içinde plak olarak biriken “kötü” kolesterol
• HDL kolesterol: fazla kolesterolü karaciğere geri taşıyan “iyi” kolesterol
• Trigliserit: yiyecek ve alkolden gelen, enerji için depolanan yağlar
• Çoğu zaman diğerlerinden hesaplanan VLDL, non-HDL kolesterol ve toplam/HDL oranı

Kolesterol kendi başına kötü değildir: vücudunuzun hücreler ve hormonlar için ona ihtiyacı vardır. Sorun, uzun süre fazla LDL olmasıdır; bu damarları daraltır ve kalp krizi ile inme olasılığını artırır. Bu risk yıllarca sessizce birikir; bu yüzden kendinizi iyi hissetseniz bile test önemlidir.

LDL (“kötü”) kolesterol, doktorların en çok izlediği sayıdır. LDL'niz ne kadar düşükse riskiniz o kadar düşüktür ve çoğu kişi için “fazla düşük” bir düzey yoktur. Zaten kalp hastalığınız, diyabetiniz ya da başka güçlü risk etkenleriniz varsa doktorlar genellikle 70 mg/dL'nin altını (1,8 mmol/L) hedefler; bazı kılavuzlar en yüksek riskli kişilerde 55'in altına kadar iner.

HDL (“iyi”) kolesterol, kolesterolü damarlardan temizlemeye yardım eder. Düşük HDL (erkeklerde 40'ın, kadınlarda 50'nin altı) riski artırır ve çoğu zaman yüksek trigliserit, fazla kilo, sigara ya da hareketsizlikle birlikte görülür. HDL'yi haplarla yükseltmenin kalbi koruduğu gösterilmemiştir; onu yükselten yaşam tarzı değişiklikleri ise işe yarar.

VLDL trigliseritleri taşır. Laboratuvarlar genellikle trigliseridi 5'e bölerek hesaplar (mg/dL olarak); yani yüksek VLDL çoğunlukla yüksek trigliserit demektir.

Non-HDL kolesterol (toplamdan HDL çıkarılınca kalan), damarları tıkayabilecek her tür kolesterolü toplar. Özellikle trigliseritler yüksekse ya da test aç karnına yapılmadıysa işe yarar.

Neredeyse hiç. Yüksek kolesterol ağrı yapmaz ve bir damarı göğüs ağrısı, kalp krizi ya da inmeye yol açacak kadar daraltana kadar genellikle hiçbir belirti vermez. Bu yüzden bilmenin tek yolu kan testidir.

Çoğunlukla kalıtsal olarak çok yüksek kolesterolü olanlarda görülen nadir işaretler: göz kapaklarında (ksantelazma) ya da tendonların üzerinde sarımsı birikintiler ve 45 yaşından önce gözün renkli kısmının çevresinde açık renkli bir halka. Bunları fark ederseniz doktorunuzdan lipid profili isteyin.

Yüksek LDL ya da toplam kolesterol çoğu zaman genler ve yaşam tarzının birleşiminden kaynaklanır: doymuş ve trans yağdan zengin beslenme, fazla kilo, az hareket ve sigara. Az çalışan tiroid, böbrek hastalığı, bazı ilaçlar ve gebelik de yükseltebilir. 190 mg/dL ve üzerindeki LDL, özellikle ailede erken yaşta kalp krizi öyküsü varsa, tedavi gerektiren ve yakın akrabaların da kontrol edilmesi gereken kalıtsal bir durum olan ailesel hiperkolesterolemiyi düşündürür.

Yüksek trigliserit genellikle fazla kilo, tip 2 diyabet ya da yüksek kan şekeri, düzenli alkol, şekerli içecekler ve rafine nişastalar, az çalışan tiroid veya böbrek hastalığıyla birlikte görülür. 500 mg/dL ve üzerindeki çok yüksek trigliserit, pankreasın ağrılı bir iltihabı olan pankreatit riskini artırır ve hızla tedavi edilmelidir.

Doktorlar kolesterolü tek başına değerlendirmez. 10 yıllık riskinizi tahmin etmek için onu yaşınız, tansiyonunuz, kan şekeriniz, sigara kullanımınız ve aile öykünüzle birleştirir ve tedaviye buna göre karar verir.

• Damardan az miktarda kan alınır, bazen de parmaktan bakılır.
• Açlık: birçok kılavuz artık rutin kontroller için tok karnına yapılan testi kabul ediyor. Yine de doktorunuz ya da laboratuvar, özellikle daha önce trigliseritleriniz yüksek çıktıysa veya aynı anda başka açlık testleri yapılacaksa, 9 ile 12 saat aç kalmanızı isteyebilir (su içebilirsiniz).
• 24 saat alkol almayın ve önceki akşam alışılmadık derecede ağır, yağlı bir yemek yemeyin.
• Aksi söylenmedikçe her zamanki ilaçlarınızı alın ve bunları laboratuvara söyleyin.
• Yakın zamanda geçirilen bir hastalık, ameliyat ya da kiloda büyük bir değişiklik sonuçları birkaç hafta değiştirebilir.

• Sağlıklı yetişkinler: yaklaşık 20 yaşından itibaren 4 ile 6 yılda bir; risk etkenleri varsa daha sık.
• Diyabet, yüksek tansiyon, sigara, ailede erken yaşta kalp hastalığı ya da fazla kilo: genellikle yılda bir veya doktorunuzun önerdiği sıklıkta.
• Çocuklar: 9 ile 11 yaş arasında bir kez, 17 ile 21 yaş arasında bir kez daha; ailede yüksek kolesterol varsa daha erken.
• Kolesterol ilacına başladıktan ya da ilaç değiştikten sonra: yaklaşık 4 ile 12 hafta sonra, ardından 3 ile 12 ayda bir.

• Daha çok çözünür lif yiyin: yulaf, arpa, kuru fasulye, mercimek, elma ve psyllium LDL'yi düşürmeye yardım eder.
• Doymuş yağların yerine doymamış yağları koyun: daha az tereyağı, sade yağ, yağlı kırmızı et ve tam yağlı süt ürünü; daha çok zeytinyağı, hardal yağı ya da yer fıstığı yağı, kuruyemiş, tohumlar ve balık.
• Trans yağları ve rafine karbonhidratları azaltın: kızartmalar, unlu mamuller, tatlılar, beyaz ekmek ve şekerli içecekler LDL'yi ve trigliseritleri yükseltir.
• Haftanın çoğu günü hareket edin: haftada yaklaşık 150 dakika tempolu etkinlik trigliseritleri düşürür ve HDL'yi yükseltir.
• Fazla kilonuz varsa biraz verin, sigarayı bırakın ve trigliseritleri yükselten alkolü sınırlayın.
• Kolesterol ilaçlarına doktorunuz karar verir. Statinler ve diğer ilaçlar birçok kişide kalp krizini ve inmeyi önler. Bunları asla kendi başınıza başlatmayın, bırakmayın ya da değiştirmeyin; kas ağrısı ya da başka bir yan etki olursa doktorunuza söyleyin.