Сімптомы павышанай мачавой кіслаты і падагры: прыкметы, узроўні і калі патрэбны ўрач

Мачавая кіслата — гэта прадукт абмену, ад якога арганізм пазбаўляецца. Яна ўтвараецца, калі арганізм расшчапляе пурыны — натуральныя рэчывы, якія ёсць у вашых уласных клетках і ў некаторых прадуктах і напоях. Звычайна яна раствараецца ў крыві, а ныркі выводзяць яе з мачой.

Яна назапашваецца, калі арганізм утварае яе занадта шмат або ныркі выводзяць яе недастаткова. Павышаны ўзровень называецца гіперурыкеміяй. Гэта частая з'ява, і многія людзі з павышаным узроўнем ніколі не маюць ад яго ніякіх праблем.

Але калі ўзровень доўга застаецца высокім, мачавая кіслата можа ўтвараць дробныя, падобныя на іголкі крышталі ў суставах і вакол іх, а таксама ў нырках. Менавіта гэтыя крышталі выклікаюць сімптомы: падагру ў суставах і камяні ў нырках.

Што лічыцца высокім? Кожная лабараторыя друкуе ў бланку свае нормы, а да менапаўзы ўзровень у жанчын звычайна крыху ніжэйшы, чым у мужчын. Паводле брытанскіх рэкамендацый, урачы арыентуюцца на лічбу 360 micromol/L (6 mg/dL): пры такім узроўні або вышэй падагра больш верагодная ў чалавека з сімптомамі, а лячэнне падагры накіравана на тое, каб утрымліваць узровень ніжэй за гэтую лічбу. Для пераводу адзінак: 1 mg/dL — гэта прыкладна 60 micromol/L.

Часта іх няма зусім. Павышаная мачавая кіслата сама па сабе звычайна не дае сімптомаў, і яе часта выяўляюць выпадкова пры планавым аналізе крыві. Няпэўныя сімптомы, напрыклад стомленасць або боль ва ўсім целе, не тыповыя для павышанай мачавой кіслаты, таму варта праверыць іншыя прычыны.

Прыступы падагры — самы часты сімптом:

• раптоўны моцны боль у адным суставе, які часта пачынаецца ўначы і нарастае за некалькі гадзін
• часцей за ўсё ля асновы вялікага пальца нагі, але таксама ў іншых суставах ступні, у шчыкалатцы, калене, запясці, кісці або локці
• сустаў гарачы, ацёклы, чырвоны або фіялетавы, скура бліскучая, і ён такі адчувальны, што баліць нават ад прасціны
• прыступ звычайна сціхае за 1–2 тыдні, нават без лячэння, але прыступы схільныя вяртацца, з часам усё часцей

Камяні ў нырках: боль у баку жывата або ў паясніцы, які можа аддаваць у пахвіну і накочвацца хвалямі, з млоснасцю, частымі пазывамі памачыцца або каламутнай мачой.

Пасля гадоў павышанай мачавой кіслаты:

• цвёрдыя, падобныя на крэйду вузлы пад скурай (тофусы) на пальцах рук і ног, локцях або вушах
• суставы застаюцца скаванымі і балючымі паміж прыступамі, развіваецца пашкоджанне суставаў

У жанчын: падагра сустракаецца радзей, а да менапаўзы — рэдка, бо гармон эстраген дапамагае ныркам выводзіць мачавую кіслату. Пасля менапаўзы рызыка павышаецца, а сімптомы такія ж, як у мужчын.

Мачавая кіслата павышаецца, калі арганізм утварае яе больш або ныркі выводзяць менш. Што яе павышае або робіць падагру больш верагоднай:

• Алкаголь і напоі з дабаўленым цукрам, у тым ліку з фруктозна-глюкозным (кукурузным) сіропам
• Прадукты, багатыя на пурыны: чырвонае мяса, субпрадукты, напрыклад печань і ныркі, і некаторыя морапрадукты
• Залішняя вага, высокі ціск, высокі халестэрын, дыябет і хвароба нырак
• Лекі: мачагонныя (дыўрэтыкі), аспірын у малой дозе, некаторыя лекі ад ціску (інгібітары АПФ), цыкласпарын і ніяцын у высокіх дозах. Не спыняйце прызначаныя лекі самастойна: спытайце ўрача, які іх прызначыў.
• Гены і ўзрост: падагра перадаецца ў сем'ях, часцей бывае ў мужчын, звычайна пачынаецца ў сярэднім узросце і становіцца больш верагоднай у жанчын пасля менапаўзы
• Радзей — некаторыя віды раку крыві і іх лячэнне (хіміятэрапія)

Што можа справакаваць прыступ: шмат выпітага алкаголю, вельмі багатая ежа, недастатковае піццё вадкасці, хвароба з тэмпературай, траўма або аперацыя, а таксама пачатак прыёму або змена некаторых лекаў.

Аналіз крыві на мачавую кіслату (яго таксама называюць аналізам на ўраты ў сыроватцы) вымярае ўзровень. У чалавека з тыповымі сімптомамі падагры ўзровень 360 micromol/L (6 mg/dL) або вышэй падтрымлівае дыягназ. Падчас прыступу ўзровень можа знізіцца, таму калі ён ніжэйшы, а падагра ўсё ж верагодная, аналіз паўтараюць не раней чым праз 2 тыдні пасля таго, як прыступ сціхне. Павышаны вынік сам па сабе, без сімптомаў, не азначае, што ў вас падагра.

Узровень мачавой кіслаты	Што звычайна азначае
360 micromol/L (6 mg/dL) або вышэй	Падтрымлівае дыягназ падагры ў чалавека з тыповымі сімптомамі; многія людзі з такім узроўнем ніколі не захворваюць на падагру
Ніжэй за 360 micromol/L (6 mg/dL)	Звычайная мэта лячэння для людзей з падагрой
Ніжэй за 300 micromol/L (5 mg/dL)	Больш нізкая мэта для людзей з вузламі (тофусамі), стойкім пашкоджаннем суставаў або прыступамі, якія ўвесь час вяртаюцца

Аналіз сустаўнай вадкасці: калі дыягназ не ясны, урач тонкай іголкай бярэ трохі вадкасці з сустава і шукае крышталі пад мікраскопам. Гэты аналіз таксама правярае, ці няма інфекцыі.

Візуалізацыя: рэнтген, УГД або спецыяльная КТ (двухэнергетычная КТ, dual-energy CT), калі ўзяць вадкасць не атрымліваецца.

Іншыя праверкі, бо падагра часта спалучаецца з іншымі захворваннямі: функцыя нырак (крэатынін і eGFR), цукар у крыві (HbA1c), халестэрын і ціск. Аналіз мачы на мачавую кіслату можа дапамагчы, калі праблема ў камянях у нырках. Наш даведнік па хваробе нырак тлумачыць, якую ролю тут адыгрываюць ныркі.

Павышаная мачавая кіслата без сімптомаў: у многіх людзей праблем так і не ўзнікае. Калі ў вас ніколі не было падагры або камянёў у нырках, спытайце ўрача, ці трэба нешта рабіць; часта раяць папрацаваць над прычынамі — вагой, алкаголем, салодкімі напоямі і ціскам, — а не прымаць лекі.

З падагрой усё інакш. Без лячэння, якое зніжае мачавую кіслату, утвараюцца ўсё новыя крышталі, і з часам:

• прыступы здараюцца часцей, доўжацца даўжэй і закранаюць больш суставаў
• пад скурай утвараюцца тофусы
• суставы могуць быць незваротна пашкоджаныя (хранічны падагрычны артрыт)
• камяні ў нырках становяцца больш верагоднымі

Падагра таксама часта спалучаецца з высокім ціскам, хваробай нырак, дыябетам і хваробамі сэрца, таму ўрачы правяраюць і іх. Пры добрым лячэнні ў большасці людзей з падагрой прыступы спыняюцца, а вузлы памяншаюцца.

Падчас прыступу:

• дайце суставу спакой і трымайце яго ўзнятым, не дазваляйце прасціне датыкацца да яго і ахалоджвайце яго пакетам з лёдам, загорнутым у ручнік
• піце дастаткова вадкасці
• урач можа прапанаваць супрацьзапаленчае абязбольвальнае (нестэроідны супрацьзапаленчы сродак, NSAID), калхіцын або кароткі курс стэроідаў у таблетках; чым раней пачаць, тым лепш яны дзейнічаюць

Зніжэнне мачавой кіслаты на доўгі тэрмін: урачы прапануюць лекі, якія зніжаюць узровень уратаў, звычайна алапурынол або фебуксастат, людзям з паўторнымі або цяжкімі прыступамі, хваробай нырак, тофусамі, пашкоджаннем суставаў або тым, хто прымае мачагонныя, і абмяркоўваюць такое лячэнне з кожным, у каго быў прыступ. Звычайна яго пачынаюць праз 2–4 тыдні пасля таго, як прыступ сціх, павялічваюць паступова пад кантролем аналізаў крыві, пакуль узровень не дасягне мэты, і прымаюць доўга, часта ўсё жыццё. У першыя месяцы могуць здарацца прыступы, таму ўрач можа дадаць лекі для іх прафілактыкі: працягвайце прымаць лекі, якія зніжаюць мачавую кіслату.

Звычкі, якія дапамагаюць:

• падтрымлівайце здаровую вагу, а калі трэба схуднець, рабіце гэта паступова
• памяншайце алкаголь і салодкія напоі і рабіце дні без алкаголю
• піце дастаткова вады на працягу дня
• заставайцеся актыўнымі так, каб берагчы хворыя суставы, і кіньце паліць

Ніводная асобная «дыета пры мачавой кіслаце» не даказала, што прадухіляе прыступы або зніжае мачавую кіслату; раяць здаровае, збалансаванае харчаванне.

Якія лекі і ў якой дозе — вырашае ваш урач. Супрацьзапаленчыя абязбольвальныя бяспечныя не для ўсіх, напрыклад пры хваробе нырак, язве страўніка або некаторых хваробах сэрца, таму спачатку параіцеся з фармацэўтам або ўрачом. Асцярожна ставіцеся да парашкоў, гарбат і дабавак, якія прадаюць у інтэрнэце як «лекі ад мачавой кіслаты»: перш чым паспрабаваць іх, спытайце ўрача або фармацэўта.