علائم کمبود ویتامین B12: نشانه‌ها، علت‌ها و آزمایش‌های لازم

ویتامین B12 (کوبالامین) برای ساختن گلبول‌های قرمز سالم و برای کار درست اعصاب، مغز و نخاع لازم است. بدن نمی‌تواند آن را بسازد: از غذاهای حیوانی مثل شیر، ماست، پنیر، تخم‌مرغ، گوشت و ماهی و از غذاهایی که B12 به آن‌ها اضافه شده (غنی‌شده) به دست می‌آید.

برای جذب B12، معده پروتئینی به نام فاکتور داخلی می‌سازد و بعد B12 در انتهای روده باریک جذب می‌شود. مشکل در هر جای این مسیر، یا B12 خیلی کم در غذا، می‌تواند به کمبود منجر شود.

بدن ذخیره چند سال را در کبد نگه می‌دارد، برای همین علائم معمولاً طی چند ماه یا چند سال آرام‌آرام پیدا می‌شوند. به همین دلیل راحت می‌شود کمبود B12 را به سن، استرس یا شلوغی زندگی نسبت داد.

• رژیم غذایی: خوردن غذای حیوانی خیلی کم یا اصلاً نخوردن آن. گیاه‌خوارانی که لبنیات کمی می‌خورند و وگان‌هایی که از غذاهای غنی‌شده یا مکمل استفاده نمی‌کنند، بیشتر در خطرند. در هند، که بسیاری از مردم گیاه‌خوارند، کمبود B12 شایع است.
• کم‌خونی پرنیشیوز (کم‌خونی بدخیم): یک بیماری خودایمنی که در آن بدن دیگر فاکتور داخلی نمی‌سازد، پس B12 اصلاً از غذا جذب نمی‌شود.
• بیماری‌های معده و روده: گاستریت آتروفیک، بیماری سلیاک، بیماری کرون، و جراحی معده یا روده، از جمله بسیاری از جراحی‌های کاهش وزن.
• داروها: مصرف طولانی‌مدت متفورمین (برای دیابت) و داروهای کاهنده اسید معده مثل مهارکننده‌های پمپ پروتون (امپرازول و مشابه آن) و مسدودکننده‌های H2، و همچنین بعضی داروهای دیگر که در راهنمای NICE نام برده شده‌اند. به این خاطر دارویی را قطع نکنید: درباره آزمایش B12 از پزشکتان بپرسید.
• سن: جذب با بالا رفتن سن کم می‌شود، برای همین سالمندان بیشتر دچار کمبود می‌شوند.
• مصرف تفریحی نیتروس اکسید («گاز خنده»، کپسول‌های گاز خنده)، که B12 را از کار می‌اندازد و حتی وقتی سطح خونی طبیعی به نظر می‌رسد می‌تواند آسیب عصبی جدی ایجاد کند.

علائم معمولاً تدریجی شروع می‌شوند و همه افراد همه آن‌ها را ندارند.

نشانه‌های خونی (کم‌خونی): خستگی، بی‌انرژی بودن، تنگی نفس، تپش قلب، سردرد، پوست رنگ‌پریده یا کمی زرد. این‌ها به‌خاطر کم بودن گلبول‌های قرمز سالم است.

نشانه‌های عصبی: گزگز و مورمور، بی‌حسی یا احساس سوزش در دست‌ها و پاها، ضعف عضلات، دست‌وپاچلفتی شدن، تعادل ضعیف یا راه رفتن ناپایدار، و گاهی مشکلات دید. این‌ها ممکن است قبل از اینکه کم‌خونی در آزمایش خون دیده شود ظاهر شوند.

ذهن و خلق: حافظه ضعیف، سختی در فکر کردن روشن، زودرنجی، افت خلق یا اضطراب، و در موارد شدید گیجی.

دهان: زبان دردناک، قرمز و صاف (گلوسیت) و آفت دهان.

نکته مهم: کم‌خونی ناشی از کمبود B12 معمولاً با درمان کاملاً خوب می‌شود، اما اگر درمان دیر شروع شود، آسیب عصبی ممکن است دائمی شود. علائم عصبی دلیلی است که زود آزمایش بدهید، نه یک روزی.

• گیاه‌خواران و وگان‌ها، به‌خصوص کسانی که لبنیات یا تخم‌مرغ کمی می‌خورند و از غذاهای غنی‌شده استفاده نمی‌کنند.
• سالمندان، چون جذب با بالا رفتن سن کم می‌شود.
• کسانی که مدت طولانی متفورمین یا داروهای کاهنده اسید معده مصرف می‌کنند.
• افراد مبتلا به کم‌خونی پرنیشیوز، بیماری‌های خودایمنی دیگر (مثل بیماری تیروئید یا دیابت نوع 1)، سلیاک یا کرون، یا کسانی که سابقه جراحی معده یا روده دارند.
• بارداری و شیردهی: مادری که B12 پایین دارد می‌تواند این کمبود را به نوزادش منتقل کند. نوزادان مادران وگان یا گیاه‌خواری که B12 پایین دارند ممکن است بیمار شوند، برای همین B12 قبل و در طول بارداری اهمیت دارد.
• کسانی که نیتروس اکسید را به‌صورت تفریحی مصرف می‌کنند.

آزمایش خون تعیین‌کننده است، معمولاً همراه با شمارش کامل خون (CBC)، فریتین (ذخایر آهن) و فولات.

راهنمای NICE بریتانیا (2024) این آستانه‌ها را برای اولین آزمایش B12 ارائه می‌دهد و یادآوری می‌کند که آزمایشگاه‌ها ممکن است محدوده خودشان را داشته باشند:

1 ng/L برابر با 1 pg/mL است، واحدی که در بسیاری از برگه‌های جواب آزمایش آمده. اگر جواب احتمالی (نامشخص) باشد و علائم هم داشته باشید، پزشک ممکن است متیل‌مالونیک اسید (MMA) را آزمایش کند که وقتی بدن کمبود B12 دارد بالا می‌رود.

در CBC، کمبود B12 اغلب گلبول‌های قرمز درشت (MCV بالا) نشان می‌دهد. کمبود آهن برعکس است، و داشتن هر دو ممکن است MCV را طبیعی نشان دهد. برای معنی این نتایج، راهنمای CBC و راهنمای فریتین ما را ببینید.

قرص، آمپول یا مکمل B12 که اخیراً مصرف کرده‌اید می‌تواند جواب را تغییر دهد، پس اگر مصرف می‌کنید به پزشک یا آزمایشگاه بگویید.

• درمان به علت بستگی دارد. پزشکان B12 را به‌صورت آمپول (تزریق) یا قرص می‌دهند؛ اگر روده نتواند B12 را جذب کند (مثل کم‌خونی پرنیشیوز)، معمولاً تزریق لازم است، اغلب برای تمام عمر. شکل دارو و دفعات آن را پزشکتان تعیین می‌کند.
• علائم عصبی سریع درمان می‌شوند، و هرچه درمان زودتر شروع شود، احتمال بهبود کامل بیشتر است.
• اسید فولیک را به‌تنهایی برای کم‌خونی بدون آزمایش B12 مصرف نکنید: ممکن است شمارش خون را بهتر کند در حالی که آسیب عصبی ناشی از کمبود B12 ادامه پیدا می‌کند.
• اگر می‌توانید غذاهای حاوی B12 بخورید: شیر، ماست، پنیر، تخم‌مرغ، ماهی و گوشت. اگر وگان هستید یا لبنیات کمی می‌خورید، از غذاهای غنی‌شده (بعضی شیرهای گیاهی، غلات صبحانه، مخمر تغذیه‌ای) یا مکمل B12 استفاده کنید؛ داروساز می‌تواند در انتخاب کمکتان کند.
• داروهای تجویزشده مثل متفورمین را ادامه بدهید؛ به‌جای قطع، از پزشکتان درباره بررسی B12 بپرسید.
• طبق توصیه دوباره آزمایش بدهید: پزشکان معمولاً آزمایش خون را تکرار می‌کنند تا ببینند درمان جواب می‌دهد.