آزمایش TSH تیروئید: محدوده نرمال و معنی TSH بالا یا پایین

TSH مخفف هورمون محرک تیروئید است. این هورمون اصلاً در تیروئید ساخته نمی‌شود: از غده هیپوفیز در قاعده مغز می‌آید و کارش این است که به تیروئیدِ گردن بگوید چقدر هورمون تیروئید (T4 و T3) بسازد.

مثل یک ترموستات کار می‌کند. وقتی هورمون تیروئید کم می‌شود، هیپوفیز TSH را بالا می‌برد تا تیروئید بیشتر کار کند. وقتی هورمون زیاد است، TSH را پایین می‌آورد. به همین دلیل جواب آزمایش ممکن است برعکس به نظر برسد: TSH بالا معمولاً یعنی کم‌کاری تیروئید، و TSH پایین معمولاً یعنی پرکاری تیروئید.

چون TSH زودتر از T4 به تغییرهای کوچک واکنش نشان می‌دهد، اولین و حساس‌ترین آزمایش تیروئید است. پروفایل تیروئید معمولاً T4 آزاد و گاهی T3 آزاد را هم دارد، و آنتی‌بادی‌های تیروئید (anti-TPO) نشان می‌دهند که آیا سیستم ایمنی به تیروئید حمله می‌کند یا نه.

TSH بالا بیشتر وقت‌ها یعنی تیروئید به اندازه کافی هورمون نمی‌سازد: کم‌کاری تیروئید (هیپوتیروئیدی). شایع‌ترین علت در دنیا تیروئیدیت هاشیموتو است که در آن سیستم ایمنی کم‌کم به تیروئید آسیب می‌زند. علت‌های دیگر کمبود ید، جراحی قبلی تیروئید یا ید رادیواکتیو، و برخی داروها (مثل لیتیوم و آمیودارون) هستند.

نشانه‌های شایع خستگی، سرمایی بودن، افزایش وزن، یبوست، خشکی پوست، نازک شدن مو، بی‌حوصلگی، کُندی فکر، قاعدگی سنگین و نبض آهسته است. خیلی‌ها هیچ علامتی ندارند، به‌خصوص وقتی TSH فقط کمی بالاست. راهنمای علائم تیروئید ما هر دو حالت را با یک چک‌لیست توضیح می‌دهد.

TSH کمی بالا (حدود 4 تا 10) با T4 آزاد نرمال را کم‌کاری تحت‌بالینی تیروئید می‌گویند. شایع است، ممکن است خودبه‌خود نرمال شود و معمولاً پیش از هر تصمیمی، 6 تا 12 هفته بعد همراه با آنتی‌بادی‌ها دوباره بررسی می‌شود. اگر بالای 10 باشد، یا علامت، بارداری یا قصد بارداری در کار باشد، معمولاً درمان در نظر گرفته می‌شود.

TSH ممکن است بعد از یک بیماری مدتی بالا بماند، و در سالمندان هم بالاتر است.

TSH پایین معمولاً یعنی تیروئید بیش از حد هورمون می‌سازد: پرکاری تیروئید (هیپرتیروئیدی). علت‌های شایع بیماری گریوز (یک بیماری ایمنی)، ندول‌های تیروئید که خودسرانه کار می‌کنند، و التهاب تیروئید (تیروئیدیت) هستند که اغلب موقتی است.

اگر داروی تیروئید مصرف می‌کنید، TSH پایین بیشتر وقت‌ها یعنی دوز دارو بیشتر از نیاز شماست. خودتان آن را تغییر ندهید؛ به پزشکی که دارو را تجویز کرده خبر دهید.

نشانه‌های پرکاری تیروئید شامل کاهش وزن بدون تلاش، ضربان قلب تند یا کوبنده، اضطراب، لرزش دست، احساس گرما و تعریق، شل بودن مدفوع، خواب بد و قاعدگی سبک‌تر است. پرکاری تیروئید می‌تواند روی ریتم قلب و استخوان‌ها اثر بگذارد، پس TSH آشکارا پایین باید زود بررسی شود.

کمتر پیش می‌آید که TSH به دلیل یک بیماری جدی، داروهای استروئیدی، اوایل بارداری (که به‌طور طبیعی کمی پایین می‌آید) یا به‌ندرت مشکل هیپوفیز پایین باشد.

بارداری آزمایش‌های تیروئید را تغییر می‌دهد. TSH در سه‌ماهه اول به‌طور طبیعی پایین می‌آید و جنین در ابتدا به هورمون تیروئید مادر وابسته است، برای همین آزمایشگاه‌ها از محدوده‌های مخصوص هر سه‌ماهه استفاده می‌کنند. وقتی این محدوده‌ها در دسترس نیست، انجمن تیروئید آمریکا پیشنهاد می‌کند در اوایل بارداری حدود 4.0 mIU/L به‌عنوان حد بالا در نظر گرفته شود. اگر باردارید یا قصد بارداری دارید و بیماری تیروئید یا TSH غیرطبیعی دارید، زود به پزشک مراجعه کنید؛ داروی تیروئید اغلب از همان ابتدا نیاز به تنظیم دارد.

سالمندان به‌طور طبیعی TSH بالاتری دارند. عدد 5 تا 7 در بالای 70 سال می‌تواند نرمال باشد و پزشکان در درمان TSH کمی بالا در افراد مسن محتاط‌ترند.

• یک نمونه کوچک خون از رگ گرفته می‌شود. برای TSH ناشتا بودن لازم نیست، هرچند آزمایش‌های دیگری که همان روز انجام می‌دهید شاید ناشتایی بخواهند.
• بیوتین (ویتامین B7 که در بسیاری از مکمل‌های مو، پوست و ناخن هست) را دست‌کم 2 روز قبل قطع کنید، چون می‌تواند جواب تیروئید را به‌اشتباه بالا یا پایین نشان دهد. اگر پزشک آن را تجویز کرده، اول از او بپرسید.
• اگر داروی تیروئید مصرف می‌کنید، خون را پیش از دوز صبح بدهید و هر بار تقریباً در همان ساعت از روز آزمایش بدهید.
• TSH صبح زود کمی بالاتر از بعدازظهر است و در طول یک بیماری یا کمی بعد از آن ممکن است تغییر کند.
• جواب معمولاً همان روز یا روز بعد آماده می‌شود.

• شروع یا تغییر داروی تیروئید: حدود 6 تا 8 هفته بعد، چون TSH این مدت طول می‌کشد تا ثابت شود.
• با دوز ثابت: معمولاً سالی یک بار.
• TSH کمی بالا بدون درمان: 6 تا 12 هفته بعد دوباره، سپس هر 6 تا 12 ماه.
• بارداری همراه با بیماری تیروئید: در نیمه اول بارداری حدوداً هر 4 هفته، طبق نظر پزشک.
• عوامل خطر (دیابت نوع 1، سابقه خانوادگی بیماری تیروئید، بیماری‌های خودایمنی دیگر، پرتودرمانی قبلی گردن، یا داشتن علامت): درباره چک کردن از پزشک بپرسید.

• داروی تیروئید و دوز آن تصمیم پزشک شماست. هرگز خودتان آن را شروع، قطع یا عوض نکنید؛ تغییرهای کوچک اثر بزرگی دارند.
• داروی تیروئید را همان‌طور که پزشک یا داروساز گفته مصرف کنید؛ معمولاً با معده خالی و جدا از کلسیم، آهن و سویا، چون جذب آن را کم می‌کنند.
• از نمک یددار به اندازه معمول استفاده کنید؛ از مکمل‌های ید با دوز بالا یا جلبک دریایی (کِلپ) پرهیز کنید، مگر اینکه پزشک توصیه کرده باشد.
• به بقیه چیزها هم برسید: خواب، تحرک و رژیم غذایی متعادل، جواب تیروئید هرچه باشد، به انرژی و وزن کمک می‌کنند.
• سابقه TSH و T4 آزاد خود را در طول زمان نگه دارید. روند تغییرها اغلب بیشتر از یک عدد تنها حرف دارد.