Sintomas ng typhoid: ang takbo ng lagnat, ang mga babala, at kung aling test ang mapagkakatiwalaan

Ang typhoid fever (tipus) ay impeksyon sa bacteria na Salmonella Typhi. Kumakalat ito sa pamamagitan ng pagkain o tubig na kontaminado ng bacteria, kadalasan mula sa dumi ng taong may sakit nito o nagdadala nito. Kapag nalunok, dumarami ang bacteria at kumakalat sa dugo.

Karaniwan ito sa mga lugar na kulang ang malinis na tubig at maayos na sanitasyon, sa ilang bahagi ng Asia, Africa, at Central at South America. Tinatayang 9 milyon na tao ang nagkakasakit ng typhoid bawat taon, at mga 110,000 ang namamatay.

Ang paratyphoid fever ay kahawig na sakit na dulot ng Salmonella Paratyphi, at halos pareho ang paraan ng pag-test at gamutan dito.

Mga carrier (tagadala): may ilang taong nananatiling may bacteria sa katawan kahit wala na ang sintomas, kung minsan nang ilang buwan o taon, at puwede nilang maihawa ito kahit hindi sila nakakaramdam ng sakit.

Kadalasang nagsisimula ang sintomas 6 hanggang 30 araw pagkatapos mahawa, madalas nang dahan-dahan:

• lagnat na tumataas nang kaunti araw-araw, umaabot sa 39 hanggang 40°C (103 hanggang 104°F) pagsapit ng ikatlo o ikaapat na araw, at tumatagal nang higit sa 3 araw
• sakit ng ulo, panghihina at pagod
• panginginig at pananakit ng katawan
• tuyong ubo
• kawalan ng gana kumain, pagkaduwal
• sakit ng tiyan, at pagtitibi o pagtatae, na madalas dumarating pagkatapos ng ibang sintomas
• kung minsan, rashes na mga patag at mapusyaw na kulay-rosas na batik (rose spots), kadalasan sa dibdib o tiyan

Kapag hindi nagamot, puwedeng tumagal ang typhoid nang isang buwan o higit pa. Sa tamang antibiotics, lubos na gumagaling ang karamihan.

Nagkakaroon ng malubhang komplikasyon ang mga 10 hanggang 15% ng mga taong naka-ospital dahil sa typhoid, kadalasan pagkalipas ng 2 hanggang 3 linggo ng sakit:

• pagdurugo sa bituka
• butas sa bituka (intestinal perforation), na puwedeng magdulot ng malubhang impeksyon sa lining ng tiyan (peritonitis)
• pagkalito o sobrang antok

Humingi agad ng emergency na tulong kung may:

• biglang sakit ng tiyan na palala nang palala
• itim o madilim na pulang dumi
• pagsusuka ng dugo, o suka na mukhang giniling na kape (coffee grounds)

Pagbabalik ng sakit (relapse): hanggang 10% ng mga tao ang nagkakasintomas ulit, kadalasan 1 hanggang 3 linggo pagkatapos gumaling. Magpatingin sa doktor mo kung bumalik ang lagnat pagkatapos mong matapos ang gamutan.

Mga carrier (tagadala): mga 1 hanggang 4% ng mga nagamot ang nagdadala pa rin ng bacteria pagkalipas ng isang taon. Puwedeng ipasuri ng doktor ang dumi mo bago ka bumalik sa trabahong may hawak na pagkain, sa healthcare o kasama ang maliliit na bata.

• Blood culture ang pinipiling test: pinapalaki ng lab ang bacteria mula sa sample ng dugo. Nakikita ito ng isang culture sa mga 50% ng kaso, kaya kung minsan ay higit sa isa ang kinukuha ng doktor, mas mainam kung bago simulan ang antibiotics.
• Nakikita ng bone marrow culture ang mga 80%, pero invasive na test ito na ginagamit lang paminsan-minsan.
• Kadalasang negative ang stool culture sa unang linggo.

Hindi maaasahan ang Widal test. Malawak itong ginagamit dahil mura, pero puwede itong mag-positive sa mga taong walang typhoid (halimbawa pagkatapos ng dating impeksyon o bakuna) at mag-negative sa mga taong mayroon nito. Ang resulta ng Widal nang mag-isa ay hindi dapat magpasya kung may typhoid ka o kung anong antibiotic ang kailangan mo. Hindi rin gaanong tumpak ang mga mabilisang rapid test.

Sinusuri rin ng doktor ang complete blood count (CBC) at, kung karaniwan ang mga ito sa lugar, nagte-test para sa malaria at dengue. Ipinapaliwanag ng aming gabay sa dengue kung paano naiiba ang lagnat na iyon.

Ginagamot ang typhoid gamit ang antibiotics, na nagpapaikli ng sakit at nagpapababa ng panganib ng komplikasyon at kamatayan. Nakadepende kung aling antibiotic ang gagamitin sa kung saan nakuha ang impeksyon, dahil dumarami ang resistensya sa antibiotics, kasama ang extensively drug-resistant na typhoid. Puwedeng magpa-test ang doktor mo para mapili ang tama.

• Inumin ang antibiotics nang eksakto ayon sa reseta, at tapusin ang buong kurso, kahit gumaan na ang pakiramdam mo. Ang maagang pagtigil ay puwedeng magpabalik ng sakit at nakakatulong sa pagkalat ng resistensya.
• Huwag bumili ng antibiotics nang walang reseta o gumamit ng natirang antibiotics: puwedeng maantala ng maling antibiotic ang tamang gamutan.
• Puwedeng tumagal ang lagnat nang mga 5 araw pagkatapos simulan ang gamutan. Kung hindi pa ito humuhupa pagsapit noon, o lumalala ang pakiramdam mo, bumalik sa doktor mo.
• Magpahinga, uminom ng maraming likido, at kumain ng kaunti at simpleng pagkain kapag kaya mo. Makakatulong ang paracetamol sa lagnat; sundin ang nakasulat sa pakete o magtanong sa pharmacist, at sa doktor magtanong kung para sa bata.
• Sa ospital ginagamot ang malubhang typhoid.

Protektahan ang iba: maghugas nang mabuti ng kamay gamit ang sabon pagkatapos gumamit ng banyo at bago humawak ng pagkain, at huwag maghanda ng pagkain para sa ibang tao hangga't hindi sinasabi ng doktor mo na ligtas na. Ang doktor mo ang magpapasya kung anong gamot, at gaano karami.

• Ligtas na tubig: uminom ng bottled o pinakuluang tubig, o tubig na na-disinfect. Iwasan ang yelo maliban kung gawa ito sa ligtas na tubig.
• Ligtas na pagkain: kumain ng pagkaing lutong-luto at mainit pa. Iwasan ang hilaw na gatas. Hugasan ang prutas at gulay sa ligtas na tubig, o ikaw mismo ang magbalat.
• Maghugas ng kamay gamit ang sabon at tubig, lalo na pagkatapos gumamit ng banyo at bago kumain o magluto.
• Bakuna: inirerekomenda ng WHO ang typhoid conjugate vaccine, isang iniksyon lang, para sa mga batang edad 6 na buwan pataas at mga adult sa mga bansang karaniwan ang typhoid. Puwede ring magpabakuna laban sa typhoid ang mga biyahero, mas mainam ilang linggo bago umalis; tanungin ang doktor o travel clinic kung alin at kailan. Walang bakunang lubos na nagpoprotekta, kaya mahalaga pa rin ang pag-iingat sa pagkain at tubig.