ક્રિએટિનિન ટેસ્ટ (Creatinine test): નોર્મલ રેન્જ, વધારે લેવલ અને તમારા રિપોર્ટનો અર્થ

ક્રિએટિનિન એક કચરો (વેસ્ટ) છે જે સ્નાયુઓ શક્તિ વાપરે ત્યારે બને છે. તે લગભગ એકસરખી ઝડપે બને છે, લોહીમાં ફરે છે, અને કિડની તેને ગાળીને પેશાબમાં બહાર કાઢે છે.

શરીર તેને એકસરખું બનાવે છે અને કિડની તેને સાફ કરે છે, તેથી લોહીમાં તેનું લેવલ કિડની કેટલું સારું ગાળે છે તે જાણવાની સારી રોજિંદી રીત છે. ગાળણ ધીમું થાય ત્યારે ક્રિએટિનિન જમા થાય છે અને આંકડો વધે છે.

આ બ્લડ ટેસ્ટને ઘણી વાર સિરમ ક્રિએટિનિન કે S. creatinine કહે છે, અને તે યુરિયા, BUN, સોડિયમ અને પોટેશિયમ સાથે કિડની ફંક્શન ટેસ્ટ (KFT કે RFT) નો ભાગ છે. પેશાબનો ક્રિએટિનિન ટેસ્ટ પણ હોય છે, જે સામાન્ય રીતે પેશાબમાં આલ્બ્યુમિન-ક્રિએટિનિન રેશિયો કાઢવા વપરાય છે, જેનાથી પેશાબમાં પ્રોટીન જાય છે કે નહીં તે જોવાય છે.

એકલું ક્રિએટિનિન તમારા સ્નાયુ, ઉંમર અને જાતિ પર આધાર રાખે છે, તેથી એક જ આંકડો એક વ્યક્તિ માટે નોર્મલ અને બીજા માટે વધારે હોઈ શકે. એટલે જ લેબ તેને eGFR માં ફેરવે છે: કિડની દર મિનિટે કેટલા મિલીલીટર લોહી ગાળે છે તેનો અંદાજ, શરીરના પ્રમાણભૂત કદ મુજબ ગોઠવેલો.

હવે મોટાભાગની લેબ CKD-EPI 2021 સમીકરણ વાપરે છે, જેમાં ક્રિએટિનિન, ઉંમર અને જાતિ વપરાય છે (હવે જાતિ-વંશ નહીં). 90 કે વધુ eGFR નોર્મલ છે; મોટી ઉંમરના વ્યક્તિ માટે 60 થી 89 નોર્મલ હોઈ શકે; ત્રણ મહિના કે વધુ સમય 60 થી ઓછું હોય તો ક્રોનિક કિડની ડિસીઝ છે.

તમારા સ્નાયુ ખૂબ વધારે કે ખૂબ ઓછા હોય, તમે ગર્ભવતી હો, અંગ કપાયેલું હોય, ચુસ્ત શાકાહારી કે ખૂબ વધુ પ્રોટીનવાળો આહાર લેતા હો, કે કિડનીનું કામ ઝડપથી બદલાતું હોય, તો eGFR ઓછું સચોટ હોય છે. ત્યારે ડૉક્ટર સાથે સિસ્ટેટિન C ટેસ્ટ પણ કરાવી શકે.

લેબની રેન્જથી વધારે પરિણામ એવી બાબતોથી પણ આવી શકે જેને કિડનીની બીમારી સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી:

• ડિહાઇડ્રેશન (શરીરમાં પાણીની ઉણપ): પૂરતું પાણી ન પીવું, ગરમી, ઊલટી કે ઝાડા
• વધારે સ્નાયુ, ટેસ્ટના એક-બે દિવસ પહેલાં ભારે કસરત, કે ક્રિએટિન સપ્લિમેન્ટ
• ટેસ્ટના થોડા કલાક પહેલાં રાંધેલા માંસનું ભારે ભોજન
• કેટલીક દવાઓ, જેમ કે કેટલીક દુખાવાની દવાઓ (આઇબુપ્રોફેન જેવી NSAIDs), બ્લડ પ્રેશરની કેટલીક દવાઓ અને કેટલીક એન્ટિબાયોટિક. ડૉક્ટરે લખેલી દવા જાતે ક્યારેય બંધ ન કરો; દવા લખનાર ડૉક્ટરને પૂછો.

તેનો અર્થ એ પણ હોઈ શકે કે કિડની ઓછું ગાળે છે:

• અચાનક કિડનીને ઈજા (એક્યુટ કિડની ઇન્જરી): અચાનક ઘટાડો, ઘણી વાર ડિહાઇડ્રેશન, ગંભીર ચેપ કે અવરોધ સાથે
• ક્રોનિક કિડની ડિસીઝ: ધીમો ઘટાડો, મોટાભાગે લાંબા સમયના ડાયાબિટીસ કે હાઇ બ્લડ પ્રેશરથી
• પેશાબના માર્ગમાં અવરોધ, જેમ કે પ્રોસ્ટેટ મોટી થવી કે પથરી

ડૉક્ટર સામાન્ય રીતે ટેસ્ટ ફરી કરાવે છે, તમારું eGFR જુએ છે અને અગાઉનાં પરિણામો સાથે સરખાવે છે. સ્થિર પરિણામ અને ઝડપથી વધતું પરિણામ બંને ખૂબ અલગ બાબત છે.

ઓછું ક્રિએટિનિન ભાગ્યે જ ચિંતાની વાત છે. સામાન્ય રીતે તે ઓછા સ્નાયુ બતાવે છે: મોટી ઉંમરના લોકોમાં, પાતળા બાંધાના લોકોમાં, લાંબી બીમારી કે વજન ઘટ્યા પછી, કે મોટાભાગે વનસ્પતિ આધારિત આહાર હોય ત્યારે.

ગર્ભાવસ્થામાં તે ઘટે તે પણ નોર્મલ છે, કારણ કે કિડની વધુ ગાળે છે. ખૂબ ઓછું લેવલ નબળું પોષણ, લિવરની ગંભીર બીમારી કે સ્નાયુ સુકાઈ જવાની બીમારી સાથે હોઈ શકે, જે બીજાં ચિહ્નો હોય તો ડૉક્ટર તપાસે છે.

એક ધ્યાન રાખવા જેવી વાત: સ્નાયુ ઓછા હોય ત્યારે ‘નોર્મલ’ દેખાતું ક્રિએટિનિન ઘટેલું કિડની ફંક્શન છુપાવી શકે છે, અને એ એક કારણ છે કે eGFR અને ક્યારેક સિસ્ટેટિન C ટેસ્ટ વપરાય છે.

• નસમાંથી થોડું લોહી લેવામાં આવે છે. એ જ વખતે થતા બીજા ટેસ્ટ માટે જરૂર ન હોય તો સામાન્ય રીતે ભૂખ્યા પેટે જવાની જરૂર નથી.
• ટેસ્ટના આગલા દિવસે ભારે કસરત અને આગલી સાંજે રાંધેલા માંસનું ભારે ભોજન ટાળો, કારણ કે બંને પરિણામ વધારી શકે છે.
• રોજની જેમ પાણી પીઓ. શરીરમાં પાણી ઓછું હોય તો ક્રિએટિનિન વધી શકે છે.
• ક્રિએટિન સપ્લિમેન્ટ, તમે લેતા હો તે દવાઓ, અને ગર્ભવતી હો તો તે વિશે લેબ કે ડૉક્ટરને જણાવો.
• રિપોર્ટ સામાન્ય રીતે એ જ દિવસે મળી જાય છે. ઘણા રિપોર્ટમાં સાથે eGFR, યુરિયા અને BUN પણ હોય છે.

મોટાભાગના રૂટિન ચેક-અપમાં ક્રિએટિનિન હોય છે. આ સ્થિતિમાં તે વધુ નિયમિત તપાસવામાં આવે છે:

• ડાયાબિટીસ કે હાઇ બ્લડ પ્રેશર: પેશાબના આલ્બ્યુમિન ટેસ્ટ સાથે ઓછામાં ઓછું વર્ષમાં એક વાર, કારણ કે કિડનીની બીમારીનાં આ બે સૌથી સામાન્ય કારણો છે
• ક્રોનિક કિડની ડિસીઝ: સ્ટેજ પ્રમાણે વર્ષમાં એક વારથી લઈને દર થોડા મહિને
• કિડની પર અસર કરતી દવાઓ: શરૂ કરતી વખતે અને પછી ડૉક્ટર નક્કી કરે તે અંતરે
• હૃદયની બીમારી, કુટુંબમાં કિડનીની બીમારી, કે ઉંમર 60 થી વધુ હોય

• બ્લડ પ્રેશર અને બ્લડ સુગર તમારા લક્ષ્યની રેન્જમાં રાખો. લાંબા ગાળે કિડનીના સ્વાસ્થ્ય માટે આ બે સૌથી મહત્ત્વનાં છે.
• તમારા હવામાન અને પ્રવૃત્તિ પ્રમાણે પૂરતું પાણી પીઓ, સિવાય કે ડૉક્ટરે પ્રવાહી ઓછું લેવા કહ્યું હોય.
• દુખાવાની દવાઓ ઓછી લો. આઇબુપ્રોફેન જેવી NSAIDs ફક્ત સૂચના મુજબ જ લો, અને વારંવાર લેતા હો તો ફાર્માસિસ્ટને પૂછો.
• મીઠું ઓછું કરો અને ખૂબ ખારા પેકેટ-ફૂડ ઓછા કરો; તેનાથી બ્લડ પ્રેશર અને કિડની બંનેને મદદ મળે છે.
• ધૂમ્રપાન ન કરો, સક્રિય રહો અને વજન સ્વસ્થ રાખો.
• સપ્લિમેન્ટ કે આયુર્વેદિક-હર્બલ દવા લેતાં પહેલાં પૂછો, ખાસ કરીને જો તમારું eGFR ઓછું હોય.
• કિડનીની બીમારીમાં દવાઓ અને આહારના ફેરફાર ડૉક્ટર નક્કી કરે છે. કિડનીનું કામ ઘટ્યું હોય ત્યારે કેટલીક દવાઓનો ડોઝ ઓછો કરવો પડે છે, તેથી કોઈ પણ ડૉક્ટર કે ફાર્માસિસ્ટને તમારું eGFR હંમેશાં જણાવો.