Blóðfitumæling: eðlilegt kólesteról, HDL, LDL og þríglýseríð

Blóðfitumæling (líka kölluð blóðfitur, kólesterólmæling eða á ensku lipid profile) mælir fituna í blóðinu sem skiptir máli fyrir hjartað og æðarnar:

• Heildarkólesteról: allt saman
• LDL-kólesteról: „slæma“ tegundin sem safnast fyrir innan í æðaveggjum sem æðaskellur
• HDL-kólesteról: „góða“ tegundin sem flytur umframkólesteról aftur til lifrarinnar
• Þríglýseríð: fita úr mat og áfengi sem er geymd sem orka
• Oft líka VLDL, non-HDL-kólesteról og hlutfall heildarkólesteróls og HDL, reiknuð út frá hinum gildunum

Kólesteról er ekki slæmt í sjálfu sér: líkaminn þarf það fyrir frumur og hormón. Vandinn er of mikið LDL of lengi, sem þrengir æðarnar og eykur líkur á hjartaáfalli og heilablóðfalli. Sú hætta byggist upp í hljóði árum saman, og þess vegna skiptir mælingin máli jafnvel þótt þér líði vel.

LDL-kólesteról („slæma“) er talan sem læknar fylgjast mest með. Því lægra sem LDL er, því minni er hættan, og hjá flestum er ekkert gildi „of lágt“. Ef þú ert þegar með hjartasjúkdóm, sykursýki eða aðra sterka áhættuþætti stefna læknar yfirleitt á undir 70 mg/dL (1,8 mmol/L), og sumar leiðbeiningar fara undir 55 hjá þeim sem eru í mestri hættu.

HDL-kólesteról („góða“) hjálpar til við að hreinsa kólesteról úr æðunum. Lágt HDL (undir 40 hjá körlum, undir 50 hjá konum) eykur hættuna og fylgir oft háum þríglýseríðum, yfirþyngd, reykingum eða hreyfingarleysi. Ekki hefur verið sýnt fram á að það verndi hjartað að hækka HDL með töflum; lífsstílsbreytingar sem hækka það hjálpa hins vegar.

VLDL flytur þríglýseríð. Rannsóknarstofur reikna það yfirleitt sem þríglýseríð deilt með 5 (í mg/dL), svo hátt VLDL þýðir aðallega há þríglýseríð.

Non-HDL-kólesteról (heildarkólesteról mínus HDL) leggur saman allar tegundir kólesteróls sem geta stíflað æðar. Það er sérstaklega gagnlegt þegar þríglýseríð eru há eða mælingin var ekki fastandi.

Nánast aldrei. Hátt kólesteról er ekki sársaukafullt og veldur yfirleitt engum merkjum fyrr en það hefur þrengt æð nóg til að valda brjóstverk, hjartaáfalli eða heilablóðfalli. Þess vegna er blóðprufa eina leiðin til að vita.

Sjaldgæf sýnileg merki, aðallega hjá fólki með mjög hátt arfgengt kólesteról, eru gulleitar útfellingar á augnlokum (xanthelasma) eða yfir sinum, og ljós hringur kringum litaða hluta augans fyrir 45 ára aldur. Ef þú tekur eftir þessu skaltu biðja lækninn um blóðfitumælingu.

Hátt LDL eða heildarkólesteról stafar oftast af blöndu af erfðum og lífsstíl: mat sem er ríkur af mettaðri fitu og transfitu, yfirþyngd, of lítilli hreyfingu og reykingum. Það getur líka hækkað vegna vanvirks skjaldkirtils, nýrnasjúkdóms, sumra lyfja og meðgöngu. LDL 190 mg/dL eða meira, sérstaklega ef hjartaáföll á unga aldri eru í ættinni, bendir á ættgenga kólesterólhækkun (familial hypercholesterolaemia), arfgengan sjúkdóm sem þarf meðferð, og nánir ættingjar þurfa líka mælingu.

Há þríglýseríð fylgja yfirleitt yfirþyngd, sykursýki af tegund 2 eða háum blóðsykri, reglulegri áfengisneyslu, sykruðum drykkjum og fínunninni sterkju, vanvirkum skjaldkirtli eða nýrnasjúkdómi. Mjög há þríglýseríð, 500 mg/dL eða meira, auka hættu á brisbólgu, sársaukafullri bólgu í brisinu, og þurfa skjóta meðferð.

Læknar meta kólesteról ekki eitt og sér. Þeir leggja það saman við aldur, blóðþrýsting, blóðsykur, reykingar og fjölskyldusögu til að áætla 10 ára áhættu þína, og ákveða meðferð út frá því.

• Tekið er lítið blóðsýni úr bláæð, eða stundum stungið í fingur.
• Fasta: margar leiðbeiningar samþykkja nú mælingu án föstu í reglubundnu eftirliti. Læknirinn eða rannsóknarstofan gæti samt beðið þig að fasta í 9 til 12 klukkustundir (vatn er í lagi), sérstaklega ef þríglýseríðin voru há áður eða aðrar fastandi prufur eru teknar á sama tíma.
• Forðastu áfengi í 24 klukkustundir og óvenju þunga, feita máltíð kvöldið áður.
• Taktu venjulegu lyfin þín nema þér sé sagt annað, og láttu rannsóknarstofuna vita af þeim.
• Nýleg veikindi, aðgerð eða mikil þyngdarbreyting geta breytt niðurstöðunum í nokkrar vikur.

• Heilbrigðir fullorðnir: á 4 til 6 ára fresti frá um 20 ára aldri, oftar ef áhættuþættir eru til staðar.
• Sykursýki, hár blóðþrýstingur, reykingar, hjartasjúkdómar á unga aldri í ættinni eða yfirþyngd: yfirleitt árlega eða eins og læknirinn ráðleggur.
• Börn: einu sinni á aldrinum 9 til 11 ára og aftur á aldrinum 17 til 21 árs, fyrr ef hátt kólesteról er í ættinni.
• Eftir að kólesteróllyf er hafið eða því breytt: um 4 til 12 vikum síðar, síðan á 3 til 12 mánaða fresti.

• Borðaðu meira af vatnsleysanlegum trefjum: hafrar, bygg, baunir, linsubaunir, epli og husk (psyllium) hjálpa til við að lækka LDL.
• Skiptu mettaðri fitu út fyrir ómettaða: minna smjör, ghee (skírt smjör), feitt rautt kjöt og feitar mjólkurvörur; meira af ólífu-, sinneps- eða jarðhnetuolíu, hnetum, fræjum og fiski.
• Dragðu úr transfitu og fínunnum kolvetnum: djúpsteikt snarl, bakkelsi, sælgæti, hvítt brauð og sykraðir drykkir hækka LDL og þríglýseríð.
• Hreyfðu þig flesta daga: um 150 mínútur á viku af röskri hreyfingu lækka þríglýseríð og hækka HDL.
• Léttu þig aðeins ef þú ert í yfirþyngd, hættu að reykja og takmarkaðu áfengi, sem hækkar þríglýseríð.
• Kólesteróllyf eru ákvörðun læknisins. Statín og önnur lyf koma í veg fyrir hjartaáföll og heilablóðföll hjá mörgum. Aldrei byrja á, hætta eða breyta þeim upp á eigin spýtur, og segðu lækninum frá vöðvaverkjum eða öðrum aukaverkunum.