TSH próf: eðlileg gildi, hvað TSH stendur fyrir og hvað hátt eða lágt TSH þýðir

TSH stendur fyrir skjaldvakakveikju (e. thyroid-stimulating hormone). Hún er alls ekki framleidd í skjaldkirtlinum heldur í heiladinglinum neðst í heilanum. Hlutverk hennar er að segja skjaldkirtlinum í hálsinum hve mikið skjaldkirtilshormón (T4 og T3) hann eigi að framleiða.

Þetta virkar eins og hitastillir. Þegar of lítið er af skjaldkirtilshormóni hækkar heiladingullinn TSH til að reka á eftir skjaldkirtlinum. Þegar of mikið er af því lækkar hann TSH. Þess vegna getur niðurstaðan virst öfug: hátt TSH þýðir yfirleitt vanvirkan skjaldkirtil og lágt TSH yfirleitt ofvirkan.

TSH bregst við litlum breytingum áður en T4 gerir það og er því fyrsta og næmasta skjaldkirtilsprófið. Skjaldkirtilspróf (e. thyroid profile) bætir yfirleitt við fríu T4 og stundum fríu T3, og skjaldkirtilsmótefni (anti-TPO) sýna hvort ónæmiskerfið ráðist á skjaldkirtilinn.

Hátt TSH þýðir oftast að skjaldkirtillinn framleiði ekki nóg af hormóni: vanstarfsemi skjaldkirtils. Algengasta orsökin á heimsvísu er Hashimoto-skjaldkirtilsbólga, þar sem ónæmiskerfið skemmir skjaldkirtilinn smám saman. Aðrar orsakir eru joðskortur, fyrri aðgerð á skjaldkirtli eða meðferð með geislavirku joði, og sum lyf (svo sem litíum og amíódarón).

Algeng einkenni eru þreyta, kulsækni, þyngdaraukning, hægðatregða, þurr húð, þynnra hár, depurð, hæg hugsun, miklar tíðablæðingar og hægur púls. Margir hafa engin einkenni, sérstaklega þegar TSH er aðeins lítillega hækkað. Í leiðarvísinum okkar um einkenni skjaldkirtils eru báðar hliðar settar fram með gátlista.

Lítillega hækkað TSH (um 4 til 10) með eðlilegt frítt T4 kallast dulin vanstarfsemi skjaldkirtils. Hún er algeng, getur gengið til baka af sjálfu sér og er yfirleitt mæld aftur eftir 6 til 12 vikur, ásamt mótefnum, áður en nokkuð er ákveðið. Ef TSH er yfir 10, eða ef einkenni, meðganga eða fyrirhuguð meðganga eru til staðar, kemur meðferð yfirleitt til greina.

TSH getur líka verið hækkað um tíma eftir veikindi, og það er hærra hjá eldra fólki.

Lágt TSH þýðir yfirleitt að skjaldkirtillinn framleiði of mikið hormón: ofstarfsemi skjaldkirtils. Algengar orsakir eru Graves-sjúkdómur (ónæmissjúkdómur), hnútar í skjaldkirtli sem starfa sjálfstætt og bólga í skjaldkirtli (skjaldkirtilsbólga), sem gengur oft yfir.

Ef þú tekur skjaldkirtilslyf þýðir lágt TSH oftast að skammturinn sé stærri en þú þarft. Ekki breyta skammtinum upp á eigin spýtur; láttu lækninn sem ávísar lyfinu vita.

Einkenni ofvirks skjaldkirtils eru meðal annars þyngdartap án þess að reyna, hraður eða þungur hjartsláttur, kvíði, skjálfti í höndum, hitatilfinning og sviti, linar hægðir, lélegur svefn og minni tíðablæðingar. Ofvirkur skjaldkirtill getur haft áhrif á hjartsláttinn og beinin, svo greinilega lágt TSH þarf að skoða fljótt.

Sjaldnar er TSH lágt vegna alvarlegra veikinda, steralyfja, snemma á meðgöngu (þegar það lækkar eðlilega) eða, örsjaldan, vanda í heiladingli.

Meðganga breytir skjaldkirtilsprófum. TSH lækkar eðlilega á fyrsta þriðjungi meðgöngu og barnið reiðir sig á skjaldkirtilshormón móðurinnar í byrjun. Þess vegna nota rannsóknarstofur sérstök viðmið fyrir hvern þriðjung meðgöngu. Þegar þau eru ekki til staðar mælir American Thyroid Association með að miða við um 4,0 mIU/L sem efri mörk snemma á meðgöngu. Ef þú ert barnshafandi eða stefnir á það og ert með skjaldkirtilssjúkdóm eða óeðlilegt TSH skaltu hitta lækninn þinn fljótt; oft þarf að laga skammt skjaldkirtilslyfja snemma.

Eldra fólk er eðlilega með hærra TSH. Gildi 5 til 7 getur verið eðlilegt eftir 70 ára aldur, og læknar fara varlegar í að meðhöndla lítillega hækkað TSH hjá eldra fólki.

• Tekið er lítið blóðsýni úr bláæð. Ekki þarf að fasta fyrir TSH, en önnur próf í sömu heimsókn gætu krafist þess.
• Hættu að taka bíótín (B7-vítamín, sem er í mörgum bætiefnum fyrir hár, húð og neglur) að minnsta kosti 2 dögum fyrir prófið, því það getur látið skjaldkirtilsgildi líta út fyrir að vera ranglega há eða lág. Spurðu lækninn fyrst ef því var ávísað.
• Ef þú tekur skjaldkirtilslyf skaltu láta taka blóðið áður en þú tekur morgunskammtinn, og mæta á svipuðum tíma dags í hvert sinn.
• TSH er örlítið hærra snemma morguns en síðdegis og getur breyst í veikindum eða strax á eftir.
• Niðurstöður berast yfirleitt samdægurs eða daginn eftir.

• Þegar byrjað er á skjaldkirtilslyfi eða skammti breytt: um 6 til 8 vikum síðar, því TSH er svo lengi að jafna sig.
• Á stöðugum skammti: yfirleitt einu sinni á ári.
• Lítillega hækkað TSH án meðferðar: mæla aftur eftir 6 til 12 vikur, síðan á 6 til 12 mánaða fresti.
• Meðganga og skjaldkirtilssjúkdómur: um það bil á 4 vikna fresti fyrri hluta meðgöngu, eftir ráðleggingum læknis.
• Áhættuþættir (sykursýki af tegund 1, skjaldkirtilssjúkdómar í ættinni, aðrir sjálfsofnæmissjúkdómar, fyrri geislun á háls eða einkenni): spurðu lækninn hvort mæla eigi TSH.

• Skjaldkirtilslyf og skammtur þeirra eru ákvörðun læknisins. Aldrei byrja, hætta eða breyta upp á eigin spýtur; litlar breytingar skipta miklu.
• Taktu skjaldkirtilslyfið eins og læknirinn eða lyfjafræðingurinn útskýrði, yfirleitt á fastandi maga og ekki á sama tíma og kalk, járn og soja, sem hindra upptöku þess.
• Notaðu joðbætt salt í venjulegu magni; forðastu stóra skammta af joði eða þarabætiefni nema læknirinn mæli með þeim.
• Hugsaðu um restina: svefn, hreyfing og fjölbreytt mataræði hjálpa orkunni og þyngdinni, hver sem skjaldkirtilsniðurstaðan er.
• Haltu skrá yfir TSH og frítt T4 yfir tíma. Þróunin segir oft meira en eitt stakt gildi.