मूळव्याध (piles, haemorrhoids) म्हणजे गुदद्वारात आणि त्याच्या आसपास, तसेच गुदमार्गाच्या खालच्या भागात (गुदाशय, rectum) सुजलेल्या रक्तवाहिन्या. या रक्तवाहिन्या प्रत्येकाच्या शरीरात असतात; त्या सुजल्या किंवा ताणल्या गेल्या की त्यांना मूळव्याध म्हणतात.
मूळव्याध खूप सामान्य आहे: अमेरिकेत सुमारे 20 पैकी 1 व्यक्तीला, आणि 50 वर्षांवरील सुमारे निम्म्या प्रौढांना मूळव्याध असतो.
मूळव्याधाचे दोन प्रकार आहेत, आणि अनेक लोकांना दोन्ही असतात:
- आतील मूळव्याध गुदाशयाच्या आत असतो. तो सहसा दुखत नाही, पण त्यातून रक्त येऊ शकते, आणि कधी कधी तो गुदद्वारातून बाहेर येतो (prolapse). तो किती बाहेर येतो आणि परत आत जातो की नाही, यानुसार डॉक्टर त्याची 1 ते 4 अशी श्रेणी ठरवतात.
- बाहेरील मूळव्याध गुदद्वाराभोवतीच्या त्वचेखाली असतो. त्याला खाज येऊ शकते, तो ठणकू शकतो आणि सुजू शकतो, आणि त्यात रक्ताची गुठळी तयार होऊ शकते.
मूळव्याधाचा त्रास अस्वस्थ करणारा असतो आणि त्याबद्दल बोलायला अनेकदा संकोच वाटतो, पण बहुतेक लोकांसाठी तो धोकादायक नसतो आणि साध्या बदलांनी सहसा बरा होतो.

