मूळव्याधाची लक्षणे (Piles symptoms): कसे जाणवते, आराम कसा मिळवावा, आणि रक्त आल्यास डॉक्टरांना कधी दाखवावे

टॉयलेट पेपरवर लाल रक्त, गुदद्वाराजवळ खाज किंवा आग, हाताला लागणारी गाठ? मूळव्याध खूप सामान्य आहे आणि सहसा धोकादायक नसतो. तो कसा ओळखावा, कशाने आराम मिळतो, आणि तपासणी कधी करून घ्यावी, हे इथे पाहा.

अपडेट केले · स्रोत

थोडक्यात उत्तर

मूळव्याधाची लक्षणे कोणती?

मूळव्याधामुळे (piles, haemorrhoids) सहसा शौचानंतर चमकदार लाल रक्त येते, गुदद्वाराजवळ खाज सुटते, गुदद्वाराभोवती गाठ किंवा सूज येते, अंतर्वस्त्रावर किंवा टॉयलेट पेपरवर चिकट आव (mucus) दिसतो, शौच पूर्ण झाली नाही असे वाटत राहते, आणि गुदद्वाराभोवती दुखते किंवा आग होते. आतील मूळव्याध अनेकदा दुखत नाही. गुदद्वारातून कोणताही रक्तस्राव होत असेल, तर तो तपासून घेणे योग्य आहे.

ही आरोग्यविषयक माहिती आहे, वैद्यकीय सल्ला नाही. तुमची पूर्ण माहिती तुमच्या डॉक्टरांना असते; तुमच्या निकालाबद्दल त्यांना विचारा.

एकमेकांशेजारी तुलना

आतील आणि बाहेरील मूळव्याध: त्यांत काय फरक आहे?

मूळव्याध म्हणजे गुदमार्गाच्या आत (आतील) किंवा गुदद्वाराभोवतीच्या त्वचेखाली (बाहेरील) सुजलेल्या रक्तवाहिन्या. अनेक लोकांना दोन्ही प्रकार असतात. हे नेहमीचे फरक आहेत.

तुम्हाला काय जाणवतेआतील मूळव्याधबाहेरील मूळव्याध
कुठे असतोगुदमार्गाच्या आत (गुदाशय, rectum)गुदद्वाराभोवतीच्या त्वचेखाली
हाताला जाणवतो का?सहसा नाही, तो बाहेर आल्याशिवाय (prolapse)हो, गुदद्वाराभोवती गाठ किंवा सूज म्हणून
वेदनासहसा दुखत नाहीठणकू किंवा दुखू शकतो, विशेषतः बसल्यावर
रक्त येणेटॉयलेट पेपरवर, शौचावर किंवा टॉयलेटमध्ये चमकदार लाल रक्तकमी वेळा; घासले गेल्यास रक्त येऊ शकते
इतर लक्षणेचिकट आव, शौच पूर्ण झाली नाही असे वाटणे, बाहेर येऊन परत आत जाणारी गाठगुदद्वाराभोवती खाज आणि आग
रक्ताची गुठळीक्वचितगुठळी तयार होऊ शकते, ज्यामुळे अचानक कडक, खूप दुखणारी गाठ येते
घरगुती उपायांनी फरक पडला नाही तरबँडिंग, इंजेक्शन किंवा उष्णतेने उपचार; मोठ्या मूळव्याधासाठी शस्त्रक्रियाक्रीम; कधी कधी छोटी प्रक्रिया किंवा शस्त्रक्रिया

गुदद्वारातून रक्त येणे म्हणजे नेहमीच मूळव्याध नसतो. आतड्याचा कर्करोग (bowel cancer), क्रोन्स डिसीज (Crohn's disease) आणि अल्सरेटिव्ह कोलायटिस (ulcerative colitis) यांमुळेही रक्त येऊ शकते, म्हणूनच नव्याने सुरू झालेला किंवा वारंवार होणारा रक्तस्राव डॉक्टरांनी तपासायला हवा.

मूळव्याध लक्षणांची यादी

गेल्या काही आठवड्यांत जे जाणवले आहे त्यावर खूण करा. तुमची लक्षणे आतील मूळव्याधाशी जास्त जुळतात की बाहेरील मूळव्याधाशी, हे कार्ड दाखवेल. काहीही साठवले जात नाही किंवा कुठेही पाठवले जात नाही.

मूळव्याध लक्षणांची यादी

12 पैकी 0 लक्षणांवर खूण

आतील मूळव्याधाची लक्षणे0/6
बाहेरील मूळव्याधाची लक्षणे0/6

गेल्या काही आठवड्यांत जाणवलेल्या लक्षणांवर खूण करा.

ही यादी तुमच्या डॉक्टरांसाठी लक्षणांचा नमुना तयार करते. यावरून मूळव्याधाचे निदान होऊ शकत नाही: आतड्याच्या कर्करोगासह इतर आजारांमुळेही गुदद्वारातून रक्त येऊ शकते, आणि फरक ओळखण्यासाठी डॉक्टरांची तपासणी आवश्यक असते.

मूळव्याध म्हणजे काय?

मूळव्याध (piles, haemorrhoids) म्हणजे गुदद्वारात आणि त्याच्या आसपास, तसेच गुदमार्गाच्या खालच्या भागात (गुदाशय, rectum) सुजलेल्या रक्तवाहिन्या. या रक्तवाहिन्या प्रत्येकाच्या शरीरात असतात; त्या सुजल्या किंवा ताणल्या गेल्या की त्यांना मूळव्याध म्हणतात.

मूळव्याध खूप सामान्य आहे: अमेरिकेत सुमारे 20 पैकी 1 व्यक्तीला, आणि 50 वर्षांवरील सुमारे निम्म्या प्रौढांना मूळव्याध असतो.

मूळव्याधाचे दोन प्रकार आहेत, आणि अनेक लोकांना दोन्ही असतात:

  • आतील मूळव्याध गुदाशयाच्या आत असतो. तो सहसा दुखत नाही, पण त्यातून रक्त येऊ शकते, आणि कधी कधी तो गुदद्वारातून बाहेर येतो (prolapse). तो किती बाहेर येतो आणि परत आत जातो की नाही, यानुसार डॉक्टर त्याची 1 ते 4 अशी श्रेणी ठरवतात.
  • बाहेरील मूळव्याध गुदद्वाराभोवतीच्या त्वचेखाली असतो. त्याला खाज येऊ शकते, तो ठणकू शकतो आणि सुजू शकतो, आणि त्यात रक्ताची गुठळी तयार होऊ शकते.

मूळव्याधाचा त्रास अस्वस्थ करणारा असतो आणि त्याबद्दल बोलायला अनेकदा संकोच वाटतो, पण बहुतेक लोकांसाठी तो धोकादायक नसतो आणि साध्या बदलांनी सहसा बरा होतो.

मूळव्याधाची लक्षणे कोणती?

  • शौचानंतर टॉयलेट पेपरवर, शौचावर किंवा टॉयलेटच्या भांड्यात चमकदार लाल रक्त
  • गुदद्वाराजवळ खाज
  • गुदद्वाराभोवती गाठी किंवा सूज
  • पुसल्यानंतर अंतर्वस्त्रावर किंवा टॉयलेट पेपरवर चिकट आव (mucus)
  • शौचाला जाऊन आल्यावरही अजून शौचाला जायचे आहे असे वाटणे
  • गुदद्वाराभोवती दुखणे किंवा आग होणे, विशेषतः बसल्यावर

आतील मूळव्याध बहुतेक वेळा दुखत नाही; त्याचे मुख्य लक्षण म्हणजे चमकदार लाल रक्त. बाहेरील मूळव्याधात खाज आणि ठणका जास्त असण्याची शक्यता असते.

मूळव्याध गुंतागुंतीचा कधी होतो:

  • बाहेरील मूळव्याधात रक्ताची गुठळी झाल्यास अचानक कडक, खूप दुखणारी गाठ येते
  • बाहेर आलेला मूळव्याध बाहेरच अडकून राहू शकतो आणि त्याचा रक्तपुरवठा बंद होऊ शकतो (strangulated), जे खूप वेदनादायक असते
  • मूळव्याध बरा झाल्यानंतर त्वचेचे छोटे मऊ तुकडे (skin tags) राहू शकतात
  • दीर्घकाळ रक्त जात राहिल्यास, क्वचित, रक्तक्षय (anaemia) होऊ शकतो, ज्यामुळे थकवा येतो आणि दम लागतो

मूळव्याध कशामुळे होतो?

काही लोकांनाच मूळव्याध का होतो हे पूर्णपणे स्पष्ट नाही, पण त्याचा संबंध गुदद्वाराजवळच्या रक्तवाहिन्यांवर येणाऱ्या दाबाशी आहे. पुढील गोष्टी असल्यास मूळव्याध होण्याची शक्यता जास्त असते:

  • बद्धकोष्ठता, आणि टॉयलेटमध्ये कुंथणे किंवा जोर लावणे
  • टॉयलेटमध्ये बराच वेळ बसून राहणे
  • दीर्घकाळ चालणारे जुलाब
  • कमी फायबर असलेला आहार
  • गरोदरपणा
  • जड वजन उचलणे
  • वाढते वय
  • जास्त वजन

गुदद्वारातून येणारे रक्त मूळव्याधाचे नसते, असे कधी?

गुदद्वारातून एकदाच थोडेसे रक्त येणे सहसा गंभीर नसते. पण रक्त येणे हे आतड्याचा कर्करोग (bowel cancer), क्रोन्स डिसीज (Crohn's disease) किंवा अल्सरेटिव्ह कोलायटिस (ulcerative colitis) यांचेही लक्षण असू शकते, म्हणून तपासणी केल्याशिवाय तो मूळव्याधच आहे असे गृहीत धरू नका.

पुढीलपैकी काही असल्यास डॉक्टरांना (GP, फॅमिली डॉक्टर) भेटा:

  • 3 आठवडे शौचात रक्त
  • 3 आठवडे नेहमीपेक्षा पातळ, बारीक किंवा लांब शौच
  • पोटात दुखणे किंवा पोटात गाठ
  • नेहमीपेक्षा जास्त थकवा, किंवा प्रयत्न न करता वजन कमी होणे

तुमची शौच काळी किंवा गडद लाल असेल, किंवा रक्ताचे जुलाब होत असतील, तर आजच डॉक्टरांची तातडीची वेळ घ्या. गडद रक्त आतड्याच्या वरच्या भागातून येऊ शकते. लोहाच्या (iron) गोळ्या आणि काही गडद रंगाच्या पदार्थांमुळेही शौच काळी दिसू शकते, पण डॉक्टरांनी तपासणे आवश्यक आहे.

डॉक्टर गुदद्वाराची तपासणी करू शकतात, रक्तक्षयासाठी CBC (कम्प्लीट ब्लड काउंट, संपूर्ण रक्त तपासणी) करू शकतात, आणि कधी कधी आतड्याच्या आत पाहण्यासाठी कॅमेऱ्याची तपासणी करायला सांगू शकतात.

मूळव्याधावर उपचार कसे होतात?

घरगुती उपायांनी मूळव्याध अनेकदा काही दिवसांपासून एका आठवड्याच्या आत बरा होतो:

  • जास्त फायबर खा (फळे, भाज्या, अख्खे धान्य, डाळी व कडधान्ये) आणि भरपूर पाणी व द्रव पदार्थ प्या, म्हणजे शौच मऊ होईल
  • कुंथू नका, टॉयलेटमध्ये जास्त वेळ बसू नका, आणि शौचाला जाण्याची भावना दाबून ठेवू नका
  • खाज आणि वेदना कमी करण्यासाठी कोमट पाण्यात बसा (warm bath), आणि गुदद्वाराचा भाग हळुवार टिपून कोरडा करा
  • वेदनेसाठी टॉवेलमध्ये गुंडाळलेला बर्फाचा शेक घ्या
  • मूळव्याध दुखत असल्यास पॅरासिटामॉल (paracetamol) घ्या

कोडीन (codeine) असलेली वेदनाशामक औषधे टाळा, कारण त्यांनी बद्धकोष्ठता होते, आणि मूळव्याधातून रक्त येत असेल तर ibuprofen घेऊ नका.

मेडिकल स्टोअरमधून (फार्मसी): क्रीम, मलम आणि गुदद्वारात ठेवायच्या गोळ्या (suppositories) वेदना आणि खाज कमी करू शकतात. त्या सहसा 1 आठवड्यापर्यंत वापरल्या जातात; तुमच्यासाठी कोणते योग्य आहे हे फार्मासिस्टला विचारा, आणि गरोदरपणात वापरण्याआधी खात्री करून घ्या. आहारातील बदल पुरेसे नसतील, तर फायबर सप्लिमेंट किंवा शौच मऊ करणारे औषध (stool softener) मदत करू शकते.

एका आठवड्यानंतरही घरगुती उपायांनी फरक पडला नाही, किंवा मूळव्याध वारंवार परत येत असेल, तर डॉक्टर पुढील उपाय सुचवू शकतात:

  • शस्त्रक्रियेशिवाय उपचार: रबर बँड लायगेशन (rubber band ligation, बँडिंग), इंजेक्शन (स्क्लेरोथेरपी, sclerotherapy), किंवा उष्णतेने किंवा विजेने उपचार
  • मोठ्या किंवा हट्टी मूळव्याधासाठी शस्त्रक्रिया

गरोदरपणा: गरोदरपणात मूळव्याध सामान्य आहे. हेच घरगुती उपाय उपयोगी ठरतात; कोणतीही क्रीम किंवा औषध वापरण्याआधी तुमच्या मिडवाइफला (प्रसूती परिचारिका), डॉक्टरांना किंवा फार्मासिस्टला विचारा. कोणते औषध आणि किती प्रमाणात घ्यायचे, हा निर्णय तुमच्या डॉक्टरांचा किंवा फार्मासिस्टचा आहे.

डॉक्टरांना कधी भेटावे

डॉक्टरांची वेळ घ्या

  • गुदद्वारातून न दुखता रक्त येणे: कारण तपासण्यासाठी काही दिवसांच्या आत डॉक्टरांची (GP, फॅमिली डॉक्टर) वेळ घ्या.
  • काळी किंवा गडद लाल शौच, किंवा रक्ताचे जुलाब: आजच डॉक्टरांची तातडीची वेळ घ्या.
  • खूप जास्त ताप, किंवा मूळव्याधातून पू येणे: आजच तातडीने वैद्यकीय सल्ला घ्या.
  • 3 आठवडे शौचात रक्त, 3 आठवडे नेहमीपेक्षा पातळ, बारीक किंवा लांब शौच, पोटात दुखणे किंवा पोटात गाठ, किंवा कारण नसताना वजन कमी होणे किंवा थकवा: तुमच्या डॉक्टरांना भेटा.
  • एक आठवडा घरगुती उपाय करूनही बरा न झालेला, किंवा वारंवार परत येणारा मूळव्याध: तुमच्या डॉक्टरांना भेटा.

एखाद्या व्यक्तीला पुढीलपैकी काही असल्यास आत्ताच आपत्कालीन मदत घ्या (तुमच्या स्थानिक आपत्कालीन क्रमांकावर फोन करा):

  • गुदद्वारातून न थांबणारा रक्तस्राव
  • खूप रक्त, रक्ताच्या मोठ्या गुठळ्या, किंवा टॉयलेटमधील पाणी लाल होणे
  • गुदद्वारात तीव्र वेदना

मूळव्याध खूप सामान्य आहे आणि सहसा धोकादायक नसतो, आणि बहुतेक मूळव्याध घरगुती उपायांनी बरे होतात. ही चिन्हे म्हणजे असे अपवाद आहेत ज्यांसाठी वाट पाहता येत नाही. स्वतः गाडी चालवत जाऊ नका.

पेपरवर रक्त, किंवा गुदद्वाराजवळचा त्रास ज्याबद्दल बोलायला संकोच वाटतो? खासगीपणे बोलून घ्या.

तुम्हाला कसे वाटते ते Saluvo तुमच्याच शब्दांत आणि भाषेत ऐकते, आधी धोक्याची चिन्हे तपासते, आणि कोणत्या डॉक्टरांना आणि किती लवकर भेटावे हे सांगते. संकोच वाटण्याचे कारण नाही, आणि तुम्ही जे टाइप करता ते कोणाशीही शेअर केले जात नाही.

माझ्या लक्षणांबद्दल विचारा

सुरुवात मोफत. तुम्हाला काय जाणवते ते तुमच्याच शब्दांत आणि भाषेत सांगा.

लोक विचारतात ते प्रश्न

  • अनेकदा शौचानंतर टॉयलेट पेपरवर किंवा टॉयलेटमध्ये चमकदार लाल रक्त, आणि मूळव्याध आतील असेल तर सहसा न दुखता. इतर काही लोकांना आधी खाज, गुदद्वाराभोवती गाठ किंवा सूज, पुसल्यानंतर चिकट आव, किंवा पोट पूर्ण साफ झाले नाही असे वाटणे जाणवते.

  • आतील मूळव्याध सहसा दुखत नाही; त्याचे मुख्य लक्षण म्हणजे रक्त येणे. बाहेरील मूळव्याधाला खाज येऊ शकते, तो ठणकू किंवा दुखू शकतो, विशेषतः बसल्यावर. अचानक आलेली कडक, खूप दुखणारी गाठ म्हणजे बाहेरील मूळव्याधात झालेली रक्ताची गुठळी असू शकते, आणि डॉक्टर त्यावर उपचार करू शकतात, म्हणून एक-दोन दिवसांत डॉक्टरांना भेटा. तीव्र वेदना असल्यास तातडीने मदत घ्या.

  • एकदाच थोडेसे चमकदार लाल रक्त येणे सहसा मूळव्याधामुळे किंवा छोट्या चिरेमुळे (fissure) असते आणि ते गंभीर नसते. पण रक्त येणे हे आतड्याचा कर्करोग किंवा आतड्याची सूज यांचेही लक्षण असू शकते. न दुखता रक्त येत असेल तर काही दिवसांच्या आत डॉक्टरांना भेटा, आणि काळी किंवा गडद लाल शौच, रक्ताचे जुलाब, किंवा जास्त रक्तस्राव असल्यास तातडीने मदत घ्या.

  • अनेक मूळव्याध काही दिवसांपासून एका आठवड्याच्या आत आपोआप कमी होतात, विशेषतः जास्त फायबर, भरपूर पाणी व द्रव पदार्थ आणि कमी कुंथणे यांमुळे. मेडिकल स्टोअरमधील क्रीम सहसा एका आठवड्यापर्यंत वापरल्या जातात. एक आठवडा घरगुती उपाय करूनही फरक पडला नाही, किंवा मूळव्याध वारंवार परत येत असेल, तर डॉक्टरांना भेटा.

  • हो, छोटा मूळव्याध अनेकदा काही दिवसांत आपोआप बरा होतो, विशेषतः बद्धकोष्ठता आणि कुंथणे टाळल्यास. बाहेर येणारा मोठा आतील मूळव्याध, किंवा वारंवार परत येणारा मूळव्याध यासाठी बँडिंगसारखे उपचार लागू शकतात. तुम्हाला कोणता प्रकार आहे हे डॉक्टर सांगू शकतात.

  • आतील मूळव्याध गुदमार्गाच्या आत असतो: तो सहसा दुखत नाही, त्यातून चमकदार लाल रक्त येते आणि शौच करताना तो बाहेर येऊ शकतो. बाहेरील मूळव्याध गुदद्वाराभोवतीच्या त्वचेखाली असतो: त्याला खाज येऊ शकते, तो ठणकू आणि सुजू शकतो, आणि त्यात रक्ताची गुठळी तयार होऊ शकते. अनेक लोकांना दोन्ही प्रकार असतात.

  • नाही, मूळव्याधाचे रूपांतर कर्करोगात होत नाही. पण आतड्याच्या कर्करोगामुळे काही तशीच लक्षणे, विशेषतः रक्त येणे, दिसू शकतात, म्हणून रक्त येणे म्हणजे मूळव्याधच असे गृहीत धरू नका. 3 आठवडे शौचात रक्त, शौचाच्या सवयींमध्ये बदल, पोटदुखी, वजन कमी होणे किंवा नेहमीपेक्षा वेगळा थकवा असल्यास डॉक्टरांना भेटा.

  • फळे, भाज्या, अख्खे धान्य, घेवडा-राजमासारखी कडधान्ये आणि डाळी यांतून भरपूर फायबर, आणि भरपूर पाणी व द्रव पदार्थ, म्हणजे शौच मऊ होईल आणि सहज होईल. पोट फुगू नये म्हणून फायबर हळूहळू वाढवा. आहारातील बदल पुरेसे नसतील, तर फायबर सप्लिमेंट मदत करू शकते; फार्मासिस्टला विचारा.

  • पॅरासिटामॉल (paracetamol) सहसा योग्य असते. कोडीन (codeine) असलेली वेदनाशामक औषधे टाळा, कारण त्यांनी बद्धकोष्ठता होते, आणि मूळव्याधातून रक्त येत असेल तर ibuprofen घेऊ नका. योग्य प्रमाणासाठी पाकिटावरील सूचना पाळा किंवा फार्मासिस्टला विचारा, आणि तुम्ही गरोदर असाल किंवा इतर औषधे घेत असाल, तर आधी डॉक्टरांना किंवा फार्मासिस्टला विचारा.

  • हो, पोटावर येणाऱ्या दाबामुळे आणि बद्धकोष्ठतेमुळे गरोदरपणात मूळव्याध होण्याची शक्यता वाढते. जास्त फायबर खाणे, भरपूर पाणी पिणे आणि न कुंथणे यांनी सहसा आराम मिळतो. कोणतीही क्रीम किंवा औषध वापरण्याआधी तुमच्या मिडवाइफला (प्रसूती परिचारिका), डॉक्टरांना किंवा फार्मासिस्टला विचारा, आणि रक्त येत असल्यास त्यांना सांगा.

  • बहुतेक वेळा नाही. घरगुती उपायांनी आणि मेडिकल स्टोअरमधील क्रीमनी बहुतेक लोकांना आराम मिळतो. मूळव्याध बरा होत नसेल किंवा वारंवार परत येत असेल, तर डॉक्टर रबर बँड लायगेशन (rubber band ligation) किंवा इंजेक्शन यांसारखे शस्त्रक्रियेशिवाय उपचार सुचवू शकतात. इतर उपचारांनी फरक न पडलेल्या मोठ्या किंवा हट्टी मूळव्याधासाठी शस्त्रक्रिया केली जाते.

  • हा असा बाहेरील मूळव्याध आहे ज्यात रक्ताची गुठळी तयार झाली आहे. त्यामुळे गुदद्वाराच्या कडेला अचानक कडक, खूप दुखणारी गाठ येते. ती अनेकदा काही काळाने कमी होते, पण डॉक्टर त्यावर उपचार करू शकतात, कधी कधी गुठळी काढून टाकून, म्हणून एक-दोन दिवसांत डॉक्टरांना भेटा. तीव्र वेदना असल्यास तातडीने मदत घ्या.

  • टॉयलेटमध्ये जास्त वेळ बसणे आणि कुंथणे यांचा मूळव्याधाशी संबंध आहे, कारण त्यांनी गुदद्वाराजवळच्या रक्तवाहिन्यांवरचा दाब वाढतो. बद्धकोष्ठता, कमी फायबरचा आहार, जड वजन उचलणे, गरोदरपणा, वाढते वय आणि जास्त वजन यांमुळेही मूळव्याध होण्याची शक्यता वाढते.

उपयोगी तपासण्या

ब्लॉग

स्रोत

  1. NHS: Piles (haemorrhoids)
  2. NHS: Bleeding from the bottom (rectal bleeding)
  3. NHS: Bowel cancer, symptoms
  4. NIDDK (NIH): Hemorrhoids, definition and facts
  5. NIDDK (NIH): Hemorrhoids, symptoms and causes
  6. NIDDK (NIH): Hemorrhoids, treatment

अपडेट केले . ही आरोग्यविषयक माहिती आहे, वैद्यकीय सल्ला नाही. तुमची पूर्ण माहिती तुमच्या डॉक्टरांना असते; तुमच्या निकालाबद्दल त्यांना विचारा.