CBC टेस्ट (संपूर्ण रक्त तपासणी): पूर्ण नाव, नॉर्मल रेंज आणि तुमच्या ब्लड काउंटचा अर्थ

CBC म्हणजे कम्प्लीट ब्लड काउंट, मराठीत संपूर्ण रक्त तपासणी. याला CBP (कम्प्लीट ब्लड पिक्चर), फुल ब्लड काउंट (FBC) किंवा हिमोग्राम असेही म्हणतात. रक्ताच्या एकाच नमुन्यात तुमच्या रक्तातील तीन प्रकारच्या पेशी मोजल्या आणि तपासल्या जातात:

• लाल रक्तपेशी, ज्या हिमोग्लोबिनच्या मदतीने ऑक्सिजन वाहून नेतात. रिपोर्टमध्ये हिमोग्लोबिन, लाल पेशींची संख्या, हिमॅटोक्रिट (PCV) आणि लाल पेशींचे निर्देशांक (MCV, MCH, MCHC, RDW) असतात.
• पांढऱ्या रक्तपेशी, ज्या संसर्गाशी लढतात. एकूण संख्या (WBC किंवा TLC) आणि डिफरन्शियल (DLC), जे तिचे पाच प्रकारांत विभाजन करते.
• प्लेटलेट्स, ज्या रक्त गोठायला मदत करतात.

डॉक्टर ही तपासणी नेहमीच्या हेल्थ चेकअपमध्ये, थकवा, ताप, संसर्ग, अंगावर काळे-निळे डाग किंवा रक्तस्राव असल्यास, ऑपरेशनपूर्वी, आणि रक्तावर परिणाम करणारे आजार किंवा औषधे यांवर लक्ष ठेवण्यासाठी करायला सांगतात. काही रिपोर्टमध्ये ESR सुद्धा असतो; तो CBC चा भाग नाही, पण बहुधा त्यासोबतच केला जातो.

हिमोग्लोबिन कमी म्हणजे अ‍ॅनिमिया (रक्तक्षय). WHO नुसार पुरुषांमध्ये 13 g/dL पेक्षा कमी, स्त्रियांमध्ये 12 पेक्षा कमी, आणि गरोदरपणात पहिल्या व तिसऱ्या तिमाहीत 11 पेक्षा कमी व दुसऱ्या तिमाहीत 10.5 पेक्षा कमी, कारण तेव्हा रक्त नैसर्गिकरीत्या जास्त पातळ होते. अ‍ॅनिमियामुळे थकवा, धाप लागणे, छातीत धडधड, त्वचा फिकट दिसणे, चक्कर आणि डोकेदुखी होऊ शकते.

MCV (लाल पेशींचा आकार) कारण शोधायला मदत करतो:

• लहान लाल पेशी (MCV कमी): बहुधा लोहाची कमतरता. जास्त मासिक पाळी, गरोदरपण, आहारात कमी लोह किंवा आतड्यातून हळूहळू होणारा रक्तस्राव ही कारणे असू शकतात. दक्षिण आशिया, भूमध्य प्रदेश आणि मध्य पूर्वेत सामान्य असलेल्या थॅलेसेमिया ट्रेटमध्येही पेशी लहान असतात, आणि बहुधा लाल पेशींची संख्या नॉर्मल किंवा जास्त असते.
• मोठ्या लाल पेशी (MCV जास्त): व्हिटॅमिन B12 किंवा फोलेट कमी असणे, नियमित दारू, थायरॉईड कमी काम करणे, यकृताचा आजार किंवा काही औषधे.
• नॉर्मल आकाराच्या पेशी: दीर्घकाळचा आजार, किडनीचा आजार, नुकताच झालेला रक्तस्राव, किंवा एकापेक्षा जास्त कारणे.

हिमोग्लोबिन किंवा हिमॅटोक्रिट जास्त असणे बहुधा शरीरात पाणी कमी होणे (डिहायड्रेशन), धूम्रपान किंवा उंच डोंगराळ भागात राहणे यामुळे होते. कमी वेळा फुफ्फुस किंवा हृदयाचा आजार, किंवा अस्थिमज्जेचा (बोन मॅरो) विकार (पॉलिसायथेमिया) हे कारण असते.

पांढऱ्या पेशी जास्त (साधारण 11,000 प्रति µL पेक्षा जास्त) असणे म्हणजे बहुधा शरीर कशाशी तरी लढत आहे: जिवाणूंचा संसर्ग (बहुधा न्यूट्रोफिल्स जास्त), सूज, दुखापत किंवा ऑपरेशन, ताण किंवा स्टिरॉइड औषधे. गरोदरपणात आणि धूम्रपान करणाऱ्यांमध्येही ही संख्या थोडी वाढते. खूप जास्त संख्या, किंवा रिपोर्टवर अपरिपक्व पेशी (ब्लास्ट्स) दिसल्यास लवकर डॉक्टरांना दाखवणे गरजेचे आहे, कारण क्वचित ते ल्युकेमियासारख्या रक्ताच्या कर्करोगाचे लक्षण असू शकते.

पांढऱ्या पेशी कमी (साधारण 4,000 प्रति µL पेक्षा कमी) असणे विषाणूजन्य (व्हायरल) संसर्गात थोड्या काळासाठी सामान्य आहे. काही औषधे (केमोथेरपी आणि काही अँटिबायोटिक्स, थायरॉईडविरोधी आणि मानसोपचाराची औषधे), B12 किंवा फोलेटची कमतरता, ऑटोइम्यून आजार आणि क्वचित अस्थिमज्जेच्या समस्या यांमुळेही ती कमी होऊ शकते. न्यूट्रोफिल्स कमी असल्यास संसर्गाचा धोका वाढतो; त्यासोबत ताप असल्यास ते तातडीचे असू शकते.

इओसिनोफिल्स जास्त असणे बहुधा अ‍ॅलर्जी, दमा, एक्झिमा किंवा जंतांचा संसर्ग दर्शवते. अनेक देशांत जंत होणे सामान्य आहे.

प्लेटलेट्स कमी (थ्रॉम्बोसायटोपेनिया), म्हणजे साधारण 1,50,000 प्रति µL पेक्षा कमी, हे व्हायरल तापात, विशेषतः डेंग्यूमध्ये सामान्य आहे. काही औषधे, जास्त दारू, यकृताचा आजार, मोठी झालेली प्लीहा (स्प्लीन), गरोदरपण आणि रोगप्रतिकारशक्तीचे आजार (ITP) यांमुळेही ते कमी होऊ शकतात. लॅबमध्ये पेशी एकत्र चिकटल्यामुळे संख्या खोटी कमी दिसू शकते, म्हणून अनपेक्षित रिझल्ट आल्यास तपासणी बहुधा पुन्हा केली जाते.

डेंग्यूमध्ये तापाच्या साधारण 3 ते 7 व्या दिवशी, ताप उतरत असताना, प्लेटलेट्स झपाट्याने कमी होतात. हा धोक्याचा टप्पा असतो. या काळात डॉक्टर धोक्याच्या लक्षणांवर बारकाईने लक्ष ठेवतात: पोटात तीव्र दुखणे, सतत उलट्या, हिरड्या किंवा नाकातून रक्त, उलटीत किंवा शौचात रक्त, अस्वस्थता किंवा असामान्य गुंगी. फक्त आकड्यावरून उपचार ठरत नाहीत; रुग्णाची एकूण स्थिती जास्त महत्त्वाची असते. डेंग्यू असू शकेल अशा तापात अ‍ॅस्पिरिन किंवा आयबुप्रोफेन घेऊ नका; कोणते औषध सुरक्षित आहे ते डॉक्टर किंवा फार्मासिस्टला विचारा.

प्लेटलेट्स जास्त (थ्रॉम्बोसायटोसिस), म्हणजे साधारण 4,50,000 प्रति µL पेक्षा जास्त, हे बहुधा लोहाची कमतरता, संसर्ग किंवा सूज, ऑपरेशन किंवा प्लीहा काढल्यानंतर दिसते. क्वचित ते अस्थिमज्जेच्या विकारामुळे होते; संख्या सतत जास्त राहिल्यास डॉक्टर त्याची तपासणी करतात.

• शिरेतून रक्ताचा थोडा नमुना घेतला जातो (बाळांमध्ये टाच किंवा बोटाला टोचून). CBC साठी उपाशी राहण्याची गरज नाही, जोपर्यंत त्याच वेळी केल्या जाणाऱ्या इतर तपासण्यांसाठी ते आवश्यक नसते.
• रिझल्ट बहुधा त्याच दिवशी, अनेकदा काही तासांत मिळतो.
• नेहमीसारखे पाणी प्या: शरीरात पाणी कमी असल्यास हिमोग्लोबिन आणि हिमॅटोक्रिट जास्त दिसू शकतात.
• नुकताच झालेला आजार, गरोदरपण आणि तुम्ही घेत असलेली औषधे यांबद्दल लॅबला सांगा, कारण त्यांमुळे आकडे बदलू शकतात.
• काही वेगळे दिसल्यास डॉक्टर बहुधा पेरिफेरल स्मिअर (मायक्रोस्कोपखाली पेशी पाहणे) करायला सांगतात किंवा तपासणी पुन्हा करतात.

• संपूर्ण चित्र पाहा. एखादाच आकडा रेंजच्या थोडा बाहेर, बाकी सर्व नॉर्मल आणि कोणतेही लक्षण नाही, असे बऱ्याचदा होते आणि त्याचा अनेकदा काहीच अर्थ नसतो.
• आजारानंतर पुन्हा तपासा. सर्दी आणि इतर संसर्गांमुळे पांढऱ्या पेशी आणि प्लेटलेट्स एक-दोन आठवडे बदललेल्या राहू शकतात.
• अ‍ॅनिमियाचे कारण शोधणे गरजेचे आहे, फक्त उपचार नाही: लोहाच्या तपासण्या (फेरिटिन), B12 आणि फोलेट या पुढच्या नेहमीच्या तपासण्या आहेत.
• लोह, B12 आणि फोलेटच्या गोळ्या घ्यायच्या की नाही हे डॉक्टर ठरवतील. तपासणीशिवाय लोह घेतल्यास शोधायला हवे असलेले कारण लपू शकते, आणि जास्त लोह शरीराला हानिकारक असते.
• निरोगी रक्तासाठी आहार घ्या: लोह (डाळी, कडधान्ये, हिरव्या पालेभाज्या, मांस, मासे, अंडी, फोर्टिफाइड सिरियल्स) व्हिटॅमिन C सोबत, आणि तुम्ही शाकाहारी किंवा व्हिगन असाल तर दूध-दुग्धजन्य पदार्थ, अंडी, मासे किंवा फोर्टिफाइड पदार्थांतून B12.