Vitamin D टेस्ट (व्हिटॅमिन डी तपासणी): नॉर्मल लेव्हल, कमतरतेची लक्षणे आणि ते कुठून मिळते

व्हिटॅमिन डी आतड्यांना कॅल्शियम आणि फॉस्फेट शोषून घ्यायला मदत करते. हीच खनिजे हाडे आणि दात तयार करतात आणि मजबूत ठेवतात. ते स्नायूंचे काम नीट चालू ठेवते आणि रोगप्रतिकारशक्तीतही भूमिका बजावते.

त्वचेवर सूर्यप्रकाश (UVB किरणे) पडला की त्वचा व्हिटॅमिन डी तयार करते, आणि थोडे प्रमाण आहारातून मिळते. यकृत त्याचे 25-हायड्रॉक्सीव्हिटॅमिन डी मध्ये रूपांतर करते. रक्त तपासणीत हेच मोजले जाते, कारण त्यावरून मागील काही आठवड्यांतील साठा कळतो. त्यानंतर मूत्रपिंड (किडनी) त्याचे सक्रिय रूप तयार करतात.

व्हिटॅमिन D2 आणि D3 दोन्ही लेव्हल वाढवतात; त्वचा तयार करते ते D3 (कोलेकॅल्सिफेरॉल) लेव्हल थोडी जास्त वाढवते आणि थोडे जास्त काळ टिकते. ही तपासणी अनेकदा 25-OH vitamin D, vitamin D total किंवा vitamin D3 test अशा नावाने लिहिली जाते.

व्हिटॅमिन डी ची कमतरता खूप सामान्य आहे, अगदी भरपूर ऊन असलेल्या देशांमध्येही, कारण अनेक जण दिवसाचा बहुतेक वेळ घरात किंवा ऑफिसमध्ये घालवतात. पुढीलपैकी काही लागू असेल तर कमतरतेची शक्यता जास्त:

• तुम्ही बाहेर फार कमी वेळ घालवता, बहुतेक त्वचा झाकून ठेवता, किंवा हिवाळ्यात विषुववृत्तापासून दूरच्या भागात राहता
• तुमची त्वचा सावळी आहे, त्यामुळे तेवढ्याच उन्हात कमी व्हिटॅमिन डी तयार होते
• तुमचे वय जास्त आहे, कारण वयानुसार त्वचा कमी व्हिटॅमिन डी तयार करते
• तुमचे वजन जास्त आहे, कारण व्हिटॅमिन डी चरबीत साठवले जाते
• तुम्ही गरोदर आहात किंवा बाळाला स्तनपान देत आहात, किंवा बाळ फक्त आईच्या दुधावर आहे
• तुम्हाला सीलिएक डिसीज, आतड्यांचा दाहक आजार (IBD), यकृत किंवा किडनीचा आजार आहे, किंवा वजन कमी करण्याची शस्त्रक्रिया झाली आहे
• तुम्ही काही औषधे घेता, जसे फिट्सची काही औषधे किंवा दीर्घकाळ स्टिरॉइड्स

व्हिटॅमिन डी कमी असण्याची लक्षणे अनेकदा अस्पष्ट असतात किंवा नसतातच. यात थकवा, हाडे किंवा पाठ दुखणे, स्नायू दुखणे किंवा कमजोर होणे (विशेषतः जिना चढताना किंवा खुर्चीतून उठताना), स्नायूंमध्ये गोळे येणे, उदास वाटणे आणि वारंवार आजारी पडणे यांचा समावेश असू शकतो. कालांतराने कमी लेव्हलमुळे हाडे पातळ होतात (ऑस्टिओपोरोसिस), आणि तीव्र कमतरतेत ती मऊ होतात: मुलांमध्ये रिकेट्स आणि प्रौढांमध्ये ऑस्टिओमलेशिया.

हो, पण जवळजवळ फक्त सप्लिमेंट्स जास्त घेतल्यामुळे. सूर्यप्रकाशातून ते जास्त होत नाही, आणि आहारातून क्वचितच जास्त मिळते.

साधारण 50 ng/mL (125 nmol/L) पेक्षा जास्त लेव्हलचा कोणताही जास्तीचा फायदा होत नाही. साधारण 150 ng/mL (375 nmol/L) पेक्षा जास्त झाल्यास व्हिटॅमिन डी रक्तातील कॅल्शियम खूप वाढवू शकते. याची लक्षणे: खूप तहान लागणे, वारंवार लघवी होणे, मळमळ आणि उलट्या, बद्धकोष्ठता, थकवा, गोंधळ, आणि कालांतराने किडनी स्टोन किंवा किडनीचे नुकसान.

जास्त डोसचे व्हिटॅमिन डी सर्रास विकले जाते, आणि कधी कधी तपासणी न करता महिनोन्महिने घेतले जाते. तुम्ही ते घेत असाल, तर किती काळ चालू ठेवायचे आणि पुन्हा तपासणी कधी करायची हे डॉक्टरांना विचारा.

बहुतेक लोकांसाठी सूर्यप्रकाश हा मुख्य स्रोत आहे. बहुतेक दिवशी दुपारच्या उन्हात चेहरा, हात आणि पाय थोडा वेळ, नियमितपणे उघडे ठेवल्याने, सनस्क्रीनशिवाय आणि त्वचा न भाजता, त्वचेला व्हिटॅमिन डी तयार करायला मदत होते. किती वेळ लागतो हे त्वचेचा रंग, तुम्ही कुठे राहता आणि ऋतू यावर अवलंबून असते: गोऱ्या त्वचेला 10 ते 15 मिनिटे पुरू शकतात, सावळ्या त्वचेला जास्त वेळ लागतो. खिडकीच्या काचेतून येणाऱ्या उन्हाचा उपयोग होत नाही, आणि संरक्षणाशिवाय जास्त वेळ उन्हात राहिल्याने त्वचेच्या कर्करोगाचा धोका वाढतो, म्हणून त्वचा कधीही भाजू देऊ नका.

आहार थोडी मदत करतो: तेलकट मासे (सॅल्मन, बांगडा, सार्डिन/तारली), कॉड लिव्हर ऑइल, अंड्यातील पिवळा बलक, UV प्रकाशात वाढवलेले मशरूम, आणि व्हिटॅमिन डी मिसळलेले पदार्थ, जसे काही प्रकारचे दूध, वनस्पतीजन्य दूध, दही, सीरियल आणि खाद्यतेल. शाकाहारी आणि व्हेगन लोक सहसा सूर्यप्रकाश, फोर्टिफाइड पदार्थ आणि गरज असल्यास सप्लिमेंट्सवर अवलंबून असतात.

• शिरेतून थोडे रक्त घेतले जाते. त्याच वेळी होणाऱ्या इतर तपासण्यांसाठी गरज नसेल तर उपाशी राहण्याची गरज नाही.
• मागायची तपासणी म्हणजे 25-हायड्रॉक्सीव्हिटॅमिन डी (25-OH D). 1,25-dihydroxy ही वेगळी, खास तज्ज्ञांसाठीची तपासणी आहे.
• तुम्ही व्हिटॅमिन डी घेत असाल, तर डॉक्टरांनी वेगळे सांगितले नसेल तर ते नेहमीप्रमाणे चालू ठेवा, आणि लॅबला डोस सांगा.
• हिवाळ्याच्या शेवटी लेव्हल सहसा कमी असते आणि उन्हाळ्याच्या शेवटी जास्त.
• निकाल सहसा एक-दोन दिवसांत मिळतो.

लक्षणे नसलेल्या निरोगी प्रौढांना सहसा नियमित व्हिटॅमिन डी तपासणीची गरज नसते; Endocrine Society च्या 2024 च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार 75 वर्षांखालील बहुतेक लोकांसाठी नियमित तपासणीची शिफारस केलेली नाही. पुढीलपैकी काही लागू असेल तर तपासणी करणे योग्य:

• हाडे दुखणे, स्नायूंची कमजोरी, वारंवार पडणे किंवा किरकोळ पडण्यानेही हाड मोडणे
• ऑस्टिओपोरोसिस आहे किंवा त्याचे उपचार चालू आहेत
• शोषणावर परिणाम करणारे आजार (सीलिएक डिसीज, IBD, वजन कमी करण्याची शस्त्रक्रिया) किंवा यकृत किंवा किडनीचा आजार
• व्हिटॅमिन डी कमी करणारी औषधे घेत असाल
• जास्त डोसचे व्हिटॅमिन डी घेत असाल, लेव्हल खूप जास्त नाही ना हे पाहण्यासाठी
• उपचार सुरू असताना, सहसा सुरू केल्यानंतर साधारण 3 महिन्यांनी, जेव्हा लेव्हल स्थिर झालेली असते

• सुरक्षितपणे ऊन घ्या: बहुतेक दिवशी थोडा वेळ, नियमितपणे बाहेर, त्वचा न भाजता.
• व्हिटॅमिन डी असलेले पदार्थ खा: तेलकट मासे, अंडी, UV प्रकाशात वाढवलेले मशरूम आणि फोर्टिफाइड दूध, सीरियल किंवा तेल.
• सप्लिमेंट्स: डॉक्टरांच्या योजनेप्रमाणेच घ्या. कमतरतेच्या उपचारात ठराविक काळासाठी जास्त डोस वापरले जातात, आणि योग्य डोस तुमची लेव्हल, वजन आणि आरोग्य यावर अवलंबून असतो. तपासणी न करता महिनोन्महिने जास्त डोसचे व्हिटॅमिन डी घेऊ नका; ते जास्त झाल्यास कॅल्शियम वाढते आणि किडनीला इजा होऊ शकते.
• कॅल्शियमही महत्त्वाचे: दूध व दुग्धजन्य पदार्थ, फोर्टिफाइड वनस्पतीजन्य दूध, नाचणी, तीळ, पालेभाज्या आणि टोफू व्हिटॅमिन डी ला हाडे तयार करायला मदत करतात.
• उपचार सुरू केल्यानंतर साधारण 3 महिन्यांनी पुन्हा तपासणी करा, डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार.