အူရောင်ငန်းဖျား လက္ခဏာများ- အဖျားပုံစံ၊ အန္တရာယ် လက္ခဏာနဲ့ ဘယ်စစ်ဆေးမှုကို ယုံကြည်ရမလဲ

အူရောင်ငန်းဖျား (typhoid fever) ဆိုတာ Salmonella Typhi ဘက်တီးရီးယား ပိုးဝင်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီပိုး ပါတဲ့ အစားအစာ ဒါမှမဟုတ် ရေ ကနေ ကူးစက်ပြီး အများအားဖြင့် ရောဂါ ရှိသူ ဒါမှမဟုတ် ပိုးသယ်ဆောင်သူရဲ့ ဝမ်း (မစင်) ကနေ လာပါတယ်။ မျိုချမိပြီးနောက် ဘက်တီးရီးယားတွေက ပွားများလာပြီး သွေးကြောထဲကို ပျံ့နှံ့သွားပါတယ်။

သန့်ရှင်းတဲ့ ရေနဲ့ မိလ္လာ စနစ် အားနည်းတဲ့ အာရှ၊ အာဖရိကနဲ့ အလယ်ပိုင်း၊ တောင်အမေရိက ဒေသ အချို့မှာ အဖြစ်များပါတယ်။ တစ်နှစ်ကို လူ 9 သန်း ခန့် အူရောင်ငန်းဖျား ဖြစ်ပြီး 110,000 ခန့် သေဆုံးတယ်လို့ ခန့်မှန်းထားပါတယ်။

ပါရာတိုက်ဖွိုက် ဖျား (paratyphoid fever) က Salmonella Paratyphi ကြောင့် ဖြစ်တဲ့ ဆင်တူ ရောဂါ ဖြစ်ပြီး စစ်ဆေးပုံ၊ ကုသပုံ အတော်လေး တူပါတယ်။

ပိုးသယ်ဆောင်သူများ- တချို့က လက္ခဏာ ပျောက်သွားပြီးနောက်မှာတောင် ပိုးကို ခန္ဓာကိုယ်ထဲမှာ ဆက်ရှိနေစေပြီး တစ်ခါတစ်ရံ လပေါင်းများစွာ ဒါမှမဟုတ် နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာနိုင်ကာ ကိုယ်တိုင် နေမကောင်း မဖြစ်ဘဲ တခြားသူတွေကို ကူးစက်စေနိုင်ပါတယ်။

လက္ခဏာတွေက အများအားဖြင့် ပိုးဝင်ပြီး 6 ရက်မှ 30 ရက် အကြာမှာ မကြာခဏ တဖြည်းဖြည်း စတင်ပါတယ်-

• နေ့တိုင်း နည်းနည်းစီ တက်လာပြီး တတိယ ဒါမှမဟုတ် စတုတ္ထနေ့မှာ 39 မှ 40°C (103 မှ 104°F) အထိ ရောက်ကာ 3 ရက်ထက် ပိုကြာတဲ့ အဖျား
• ခေါင်းကိုက်ခြင်း၊ အားနည်းခြင်းနဲ့ မောပန်းခြင်း
• ချမ်းတုန်ခြင်းနဲ့ ကိုယ်လက် ကိုက်ခဲခြင်း
• ချောင်းခြောက် ဆိုးခြင်း
• အစားမဝင်ခြင်း၊ ပျို့ချင်ခြင်း
• ဗိုက်နာခြင်းနဲ့ ဝမ်းချုပ်ခြင်း ဒါမှမဟုတ် ဝမ်းလျှောခြင်း၊ ဒါတွေက တခြား လက္ခဏာတွေ နောက်မှ မကြာခဏ လာတတ်ပါတယ်
• တစ်ခါတစ်ရံ အများအားဖြင့် ရင်ဘတ် ဒါမှမဟုတ် ဗိုက်ပေါ်မှာ ပြားပြားလေး ပန်းနုရောင် (နှင်းဆီရောင်) အကွက်များ ထွက်ခြင်း

မကုသရင် အူရောင်ငန်းဖျားက တစ်လ ဒါမှမဟုတ် ပိုကြာနိုင်ပါတယ်။ မှန်ကန်တဲ့ ပဋိဇီဝဆေးနဲ့ ကုသရင် လူအများစု လုံးဝ ပြန်ကောင်းပါတယ်။

ဆေးရုံတက်ရတဲ့ အူရောင်ငန်းဖျား လူနာ 10 မှ 15% ခန့်မှာ ပြင်းထန်တဲ့ နောက်ဆက်တွဲ ပြဿနာတွေ ဖြစ်ပြီး အများအားဖြင့် ဖျားနေတာ 2 ပတ်မှ 3 ပတ် ကြာပြီးနောက် ဖြစ်တတ်ပါတယ်-

• အူထဲမှာ သွေးထွက်ခြင်း
• အူပေါက်ခြင်း (intestinal perforation)၊ ဒါက ဗိုက်တွင်း အမြှေးပါး ပြင်းပြင်းထန်ထန် ပိုးဝင်ရောင်ရမ်းခြင်း (peritonitis) ကို ဖြစ်စေနိုင်ပါတယ်
• စိတ်ရှုပ်ထွေးခြင်း ဒါမှမဟုတ် အိပ်ငိုက်ခြင်း

အောက်ပါတို့ ရှိရင် အရေးပေါ်အကူအညီ အခုပဲ ရယူပါ-

• ရုတ်တရက် ဗိုက်နာပြီး တဖြည်းဖြည်း ပိုဆိုးလာခြင်း
• ဝမ်း မည်းနက်ခြင်း ဒါမှမဟုတ် နီညိုရောင် ဖြစ်ခြင်း
• သွေးအန်ခြင်း ဒါမှမဟုတ် ကော်ဖီမှုန့်လို အန်ဖတ် ထွက်ခြင်း

ပြန်ဖြစ်ခြင်း (relapse)- လူ 10% အထိက ပြန်ကောင်းပြီး အများအားဖြင့် 1 ပတ်မှ 3 ပတ် အကြာမှာ လက္ခဏာတွေ ပြန်ဖြစ်ပါတယ်။ ကုသမှု ပြီးပြီးနောက် အဖျား ပြန်တက်လာရင် ဆရာဝန်နဲ့ ပြပါ။

ပိုးသယ်ဆောင်သူများ- ကုသပြီးသူ 1 မှ 4% ခန့်က တစ်နှစ်ကြာပြီးနောက်မှာတောင် ပိုးကို သယ်ဆောင်နေဆဲ ဖြစ်ပါတယ်။ အစားအစာ ကိုင်တွယ်တဲ့ အလုပ်၊ ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှု အလုပ် ဒါမှမဟုတ် ကလေးငယ်တွေနဲ့ အလုပ်ကို ပြန်မလုပ်ခင် ဆရာဝန်က သင့်ဝမ်းကို စစ်ဆေးနိုင်ပါတယ်။

• သွေးပိုးမွေး စစ်ဆေးမှု (blood culture) က ဦးစားပေး စစ်ဆေးမှု ဖြစ်ပါတယ်- ဓာတ်ခွဲခန်းက သွေးနမူနာကနေ ဘက်တီးရီးယားကို ပိုးမွေးပြီး ရှာပါတယ်။ တစ်ကြိမ် စစ်ရင် လူနာ 50% ခန့်မှာပဲ ပိုးကို တွေ့တာမို့ ဆရာဝန်တွေက တစ်ခါတစ်ရံ တစ်ကြိမ်ထက် ပိုစစ်ပြီး ပဋိဇီဝဆေး မစခင် စစ်တာ အကောင်းဆုံးပါ။
• ရိုးတွင်းခြင်ဆီ ပိုးမွေး စစ်ဆေးမှု (bone marrow culture) က 80% ခန့်ကို တွေ့ပေမယ့် ခန္ဓာကိုယ်ထဲ ထိုးဖောက် ယူရတဲ့ စစ်ဆေးမှုမို့ တစ်ခါတစ်ရံပဲ သုံးပါတယ်။
• ဝမ်း ပိုးမွေး စစ်ဆေးမှု (stool culture) က ပထမ တစ်ပတ်မှာ အများအားဖြင့် negative ပြတတ်ပါတယ်။

Widal စစ်ဆေးမှုက ယုံကြည်စိတ်ချရမှု မရှိပါဘူး။ ဈေးသက်သာလို့ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် သုံးကြပေမယ့် အူရောင်ငန်းဖျား မရှိသူမှာ positive ပြနိုင်သလို (ဥပမာ အရင်က ပိုးဝင်ဖူးတာ ဒါမှမဟုတ် ကာကွယ်ဆေး ထိုးဖူးတာကြောင့်) ရှိနေသူမှာ negative ပြနိုင်ပါတယ်။ Widal အဖြေ တစ်ခုတည်းနဲ့ သင့်မှာ အူရောင်ငန်းဖျား ရှိမရှိ ဒါမှမဟုတ် ဘယ် ပဋိဇီဝဆေး လိုသလဲဆိုတာ မဆုံးဖြတ်သင့်ပါဘူး။ အမြန်စစ်ဆေးမှု (rapid test) တွေကလည်း သိပ် မတိကျပါဘူး။

ဆရာဝန်တွေက CBC သွေးစစ်ဆေးမှု (Complete Blood Count) ကိုလည်း စစ်ပြီး အဖြစ်များတဲ့ နေရာတွေမှာ ငှက်ဖျား (malaria) နဲ့ သွေးလွန်တုပ်ကွေး (dengue) အတွက်ပါ စစ်ပါတယ်။ အဲဒီ အဖျား ဘယ်လို ကွာသလဲဆိုတာ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ သွေးလွန်တုပ်ကွေး လမ်းညွှန် မှာ ရှင်းပြထားပါတယ်။

အူရောင်ငန်းဖျားကို ပဋိဇီဝဆေး (antibiotics) နဲ့ ကုသပါတယ်။ ဒါက ဖျားနာချိန်ကို တိုစေပြီး နောက်ဆက်တွဲ ပြဿနာနဲ့ သေဆုံးနိုင်ခြေကို လျော့ချပေးပါတယ်။ ပဋိဇီဝဆေး ယဉ်ပါးမှု (resistance) များလာနေလို့ ဘယ် ပဋိဇီဝဆေး သုံးမလဲဆိုတာ ပိုး ဘယ်နေရာမှာ ကူးခဲ့သလဲ ဆိုတာပေါ် မူတည်ပါတယ်၊ ဆေးအမျိုးမျိုးကို အလွန်အမင်း ယဉ်ပါးနေတဲ့ (extensively drug-resistant) အူရောင်ငန်းဖျား အပါအဝင်ပါ။ မှန်ကန်တဲ့ ဆေးကို ရွေးဖို့ ဆရာဝန်က စစ်ဆေးမှုတွေ လုပ်ခိုင်းနိုင်ပါတယ်။

• ပဋိဇီဝဆေးကို ဆေးညွှန်းအတိုင်း အတိအကျ သောက်ပြီး ဆေးကုန်အောင် သောက်ပါ၊ နေကောင်းလာပြီ ဆိုရင်တောင်ပါ။ စောစော ရပ်လိုက်ရင် ရောဂါ ပြန်ဖြစ်နိုင်ပြီး ဆေးယဉ်ပါးမှု ပျံ့နှံ့အောင် အားပေးရာ ရောက်ပါတယ်။
• ဆေးညွှန်း မပါဘဲ ပဋိဇီဝဆေး မဝယ်ပါနဲ့၊ ကျန်နေတဲ့ ဆေးတွေကိုလည်း မသုံးပါနဲ့- မှားတဲ့ ပဋိဇီဝဆေးက မှန်ကန်တဲ့ ကုသမှုကို နောက်ကျစေနိုင်ပါတယ်။
• ကုသမှု စပြီး 5 ရက်ခန့်အထိ အဖျား ဆက်ရှိနိုင်ပါတယ်။ အဲဒီအချိန်အထိ အဖျား မကျသေးရင် ဒါမှမဟုတ် ပိုဆိုးလာတယ်လို့ ခံစားရရင် ဆရာဝန်နဲ့ ထပ်ပြပါ။
• အနားယူပါ၊ အရည် များများ သောက်ပါ၊ စားနိုင်တဲ့အခါ ရိုးရိုးရှင်းရှင်း အစားအစာကို နည်းနည်းချင်း စားပါ။ ပါရာစီတမော (paracetamol) က အဖျားအတွက် အထောက်အကူ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်- ဆေးဘူးပေါ်က ညွှန်ကြားချက်အတိုင်း လိုက်နာပါ ဒါမှမဟုတ် ဆေးဝါးကျွမ်းကျင်သူကို မေးပါ၊ ကလေးအတွက်ဆိုရင် ဆရာဝန်ကို မေးပါ။
• ပြင်းထန်တဲ့ အူရောင်ငန်းဖျား ကို ဆေးရုံမှာ ကုသပါတယ်။

တခြားသူတွေကို ကာကွယ်ပါ- အိမ်သာ သုံးပြီးတိုင်းနဲ့ အစားအစာ မကိုင်ခင် ဆပ်ပြာနဲ့ လက်ကို သေချာ ဆေးပါ၊ ဆရာဝန်က ဘေးကင်းပြီလို့ မပြောမချင်း တခြားသူတွေအတွက် အစားအစာ မချက်ပြုတ်ပါနဲ့။ ဘယ်ဆေး၊ ဘယ်လောက် သောက်ရမလဲဆိုတာ သင့်ဆရာဝန်က ဆုံးဖြတ်ရမှာပါ။

• ဘေးကင်းတဲ့ ရေ- ပုလင်းရေ၊ ကျိုချက်ထားတဲ့ ရေ ဒါမှမဟုတ် ပိုးသတ်ထားတဲ့ ရေကို သောက်ပါ။ ဘေးကင်းတဲ့ ရေနဲ့ လုပ်ထားတာ မဟုတ်ရင် ရေခဲကို ရှောင်ပါ။
• ဘေးကင်းတဲ့ အစားအစာ- သေချာ ကျက်အောင် ချက်ထားပြီး ပူနေတုန်း အစားအစာကို စားပါ။ မကျိုထားတဲ့ အစိမ်း နို့ကို ရှောင်ပါ။ သစ်သီးနဲ့ ဟင်းသီးဟင်းရွက်တွေကို ဘေးကင်းတဲ့ ရေနဲ့ ဆေးပါ ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်တိုင် အခွံနွှာပါ။
• ဆပ်ပြာနဲ့ ရေနဲ့ လက်ဆေးပါ၊ အထူးသဖြင့် အိမ်သာ သုံးပြီးနောက်နဲ့ မစားခင်၊ မချက်ပြုတ်ခင်ပါ။
• ကာကွယ်ဆေး- ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ (WHO) က အူရောင်ငန်းဖျား အဖြစ်များတဲ့ နိုင်ငံတွေမှာ အသက် 6 လ ကစပြီး ကလေးတွေနဲ့ လူကြီးတွေအတွက် တစ်ကြိမ်ထိုး အူရောင်ငန်းဖျား conjugate ကာကွယ်ဆေး (typhoid conjugate vaccine) ကို အကြံပြုထားပါတယ်။ ခရီးသွားတွေလည်း အူရောင်ငန်းဖျား ကာကွယ်ဆေး ထိုးနိုင်ပြီး ခရီးမထွက်ခင် ရက်သတ္တပတ် အနည်းငယ် ကြိုထိုးတာ အကောင်းဆုံးပါ- ဘယ်ကာကွယ်ဆေးကို ဘယ်အချိန် ထိုးမလဲ ဆရာဝန် ဒါမှမဟုတ် ခရီးသွား ဆေးခန်းကို မေးပါ။ ဘယ်ကာကွယ်ဆေးကမှ လုံးဝ အပြည့်အဝ မကာကွယ်နိုင်လို့ အစားအစာနဲ့ ရေကို ဂရုစိုက်ဖို့ အရေးကြီးနေဆဲပါ။