TSH (Thyroid-stimulating hormone) သွေးစစ်ဆေးမှု: ပုံမှန်ပမာဏ၊ အရှည်ကောက်နှင့် TSH မြင့်ခြင်း၊ နိမ့်ခြင်း၏ အဓိပ္ပာယ်

TSH ၏ အရှည်မှာ thyroid-stimulating hormone (သိုင်းရွိုက်ကို လှုံ့ဆော်သော ဟော်မုန်း) ဖြစ်ပါသည်။ ၎င်းကို သိုင်းရွိုက်က ထုတ်လုပ်ခြင်း မဟုတ်ပါ။ ဦးနှောက်အောက်ခြေရှိ ပီကျူထရီဂလင်း (pituitary gland) မှ ထုတ်ပြီး လည်ပင်းရှိ သိုင်းရွိုက်ကို သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်း (T4 နှင့် T3) ဘယ်လောက် ထုတ်ရမည်ကို ပြောပေးသည့် တာဝန် ရှိပါသည်။

အပူချိန်ထိန်းကိရိယာ (thermostat) ကဲ့သို့ အလုပ်လုပ်ပါသည်။ သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်း နည်းလာလျှင် ပီကျူထရီက သိုင်းရွိုက်ကို ပိုအလုပ်လုပ်စေရန် TSH ကို တိုးပါသည်။ များလွန်းလျှင် TSH ကို လျှော့ပါသည်။ ထို့ကြောင့် အဖြေက ပြောင်းပြန်လို ခံစားရနိုင်ပါသည်။ TSH မြင့်လျှင် သိုင်းရွိုက် အလုပ်လုပ်မှု နည်းနေသည်ဟု များသောအားဖြင့် ဆိုလိုပြီး TSH နိမ့်လျှင် အလုပ်လုပ်မှု များနေသည်ဟု များသောအားဖြင့် ဆိုလိုပါသည်။

TSH သည် T4 မပြောင်းမီ အပြောင်းအလဲ အနည်းငယ်ကိုပင် တုံ့ပြန်သဖြင့် ပထမဆုံးနှင့် အထိခိုက်အလွယ်ဆုံး သိုင်းရွိုက် စစ်ဆေးမှု ဖြစ်ပါသည်။ သိုင်းရွိုက် profile (thyroid profile) တွင် free T4 နှင့် တစ်ခါတစ်ရံ free T3 ကို ထပ်ထည့်လေ့ ရှိပြီး သိုင်းရွိုက် ပဋိပစ္စည်း (anti-TPO) က ကိုယ်ခံအားစနစ်က သိုင်းရွိုက်ကို တိုက်ခိုက်နေခြင်း ရှိမရှိ ပြပါသည်။

TSH မြင့်ခြင်းသည် အများဆုံးအားဖြင့် သိုင်းရွိုက်က ဟော်မုန်း လုံလောက်စွာ မထုတ်နိုင်ခြင်း၊ သိုင်းရွိုက် အလုပ်လုပ်မှု နည်းခြင်း (hypothyroidism) ကို ဆိုလိုပါသည်။ ကမ္ဘာတစ်ဝန်း အဖြစ်အများဆုံး အကြောင်းရင်းမှာ ကိုယ်ခံအားစနစ်က သိုင်းရွိုက်ကို ဖြည်းဖြည်းချင်း ပျက်စီးစေသော Hashimoto's thyroiditis ဖြစ်ပါသည်။ အခြားအကြောင်းရင်းများမှာ အိုင်အိုဒင်း ချို့တဲ့ခြင်း၊ ယခင်က သိုင်းရွိုက် ခွဲစိတ်ထားခြင်း သို့မဟုတ် ရေဒီယိုသတ္တိကြွ အိုင်အိုဒင်း ကုသမှု ခံယူထားခြင်းနှင့် ဆေးအချို့ (lithium၊ amiodarone ကဲ့သို့) ဖြစ်ပါသည်။

အဖြစ်များသော လက္ခဏာများမှာ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း၊ ချမ်းလွယ်ခြင်း၊ ကိုယ်အလေးချိန် တက်ခြင်း၊ ဝမ်းချုပ်ခြင်း၊ အရေပြား ခြောက်ခြင်း၊ ဆံပင်ပါးလာခြင်း၊ စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း၊ စဉ်းစားမှု နှေးခြင်း၊ ရာသီသွေး များခြင်းနှင့် သွေးခုန်နှုန်း နှေးခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ အထူးသဖြင့် TSH အနည်းငယ်သာ မြင့်သည့်အခါ လူအများအပြားတွင် လက္ခဏာ လုံးဝ မရှိပါ။ ကျွန်ုပ်တို့၏ သိုင်းရွိုက် လက္ခဏာများ လမ်းညွှန် တွင် နှစ်ဘက်စလုံးကို စစ်ဆေးစာရင်းဖြင့် ဖော်ပြထားပါသည်။

TSH အနည်းငယ် မြင့်ပြီး (4 မှ 10 ခန့်) free T4 ပုံမှန်ဖြစ်ခြင်းကို subclinical hypothyroidism ဟု ခေါ်ပါသည်။ ၎င်းသည် အဖြစ်များပြီး သူ့အလိုလို ပုံမှန်ပြန်ဖြစ်နိုင်သဖြင့် ဘာမှ မဆုံးဖြတ်မီ 6 မှ 12 ပတ်အတွင်း ပဋိပစ္စည်း (antibodies) နှင့်အတူ ပြန်စစ်လေ့ ရှိပါသည်။ 10 အထက် ဖြစ်လျှင်၊ သို့မဟုတ် လက္ခဏာများ ရှိလျှင်၊ ကိုယ်ဝန်ရှိလျှင် သို့မဟုတ် ကိုယ်ဝန်ယူရန် စီစဉ်ထားလျှင် ကုသမှုကို များသောအားဖြင့် စဉ်းစားပါသည်။

ဖျားနာပြီးနောက် TSH ခဏတာ မြင့်နေနိုင်ပြီး သက်ကြီးရွယ်အိုများတွင်လည်း ပိုမြင့်လေ့ ရှိပါသည်။

TSH နိမ့်ခြင်းသည် များသောအားဖြင့် သိုင်းရွိုက်က ဟော်မုန်း များလွန်းစွာ ထုတ်နေခြင်း၊ သိုင်းရွိုက် အလုပ်လုပ်မှု များခြင်း (hyperthyroidism) ကို ဆိုလိုပါသည်။ အဖြစ်များသော အကြောင်းရင်းများမှာ Graves' disease (ကိုယ်ခံအားစနစ်ဆိုင်ရာ ရောဂါ)၊ သူ့အလိုလို ဟော်မုန်းထုတ်နေသော သိုင်းရွိုက် အကျိတ်များနှင့် မကြာခဏ ယာယီသာ ဖြစ်တတ်သော သိုင်းရွိုက် ရောင်ရမ်းခြင်း (thyroiditis) ဖြစ်ပါသည်။

သင် သိုင်းရွိုက်ဆေး သောက်နေလျှင် TSH နိမ့်ခြင်းသည် အများဆုံးအားဖြင့် ဆေးပမာဏ လိုအပ်သည်ထက် များနေခြင်းကို ဆိုလိုပါသည်။ ကိုယ်တိုင် မပြောင်းပါနှင့်။ ဆေးညွှန်းပေးသော ဆရာဝန်ကို ပြောပြပါ။

သိုင်းရွိုက် အလုပ်လုပ်မှု များခြင်း၏ လက္ခဏာများတွင် ကြိုးစားမထားဘဲ ကိုယ်အလေးချိန် ကျခြင်း၊ နှလုံး မြန်ခြင်း သို့မဟုတ် တဒိတ်ဒိတ် ခုန်ခြင်း၊ စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း၊ လက်တုန်ခြင်း၊ ပူအိုက်ပြီး ချွေးထွက်များခြင်း၊ ဝမ်းပျော့ခြင်း၊ အိပ်မပျော်ခြင်းနှင့် ရာသီသွေး နည်းခြင်း ပါဝင်ပါသည်။ သိုင်းရွိုက် အလုပ်လုပ်မှု များခြင်းသည် နှလုံးခုန်နှုန်း စည်းချက်နှင့် အရိုးများကို ထိခိုက်နိုင်သဖြင့် TSH ထင်ရှားစွာ နိမ့်ပါက မကြာမီ စစ်ဆေးရန် လိုပါသည်။

အဖြစ်နည်းသော်လည်း ပြင်းထန်သော ဖျားနာမှု၊ စတီးရွိုက်ဆေးများ၊ ကိုယ်ဝန် အစောပိုင်း (သဘာဝအတိုင်း ကျတတ်သည်) သို့မဟုတ် ရှားပါးစွာ ပီကျူထရီ ပြဿနာကြောင့် TSH နိမ့်နိုင်ပါသည်။

ကိုယ်ဝန်ဆောင်ချိန်တွင် သိုင်းရွိုက် စစ်ဆေးမှု အဖြေများ ပြောင်းလဲပါသည်။ ပထမ သုံးလပတ်တွင် TSH သဘာဝအတိုင်း ကျပြီး အစောပိုင်းတွင် ကလေးက မိခင်၏ သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းကို မှီခိုရသဖြင့် ဓာတ်ခွဲခန်းများက သုံးလပတ်အလိုက် သီးခြားပမာဏများ ကို သုံးပါသည်။ ထိုပမာဏများ မရှိပါက American Thyroid Association က ကိုယ်ဝန်အစောပိုင်းတွင် 4.0 mIU/L ခန့်ကို အမြင့်ဆုံး ကန့်သတ်ချက်အဖြစ် သတ်မှတ်ရန် အကြံပြုပါသည်။ ကိုယ်ဝန်ရှိနေလျှင် သို့မဟုတ် ကိုယ်ဝန်ယူရန် စီစဉ်နေပြီး သိုင်းရွိုက် ရောဂါ သို့မဟုတ် TSH ပုံမှန်မဟုတ်ခြင်း ရှိပါက ဆရာဝန်ကို အမြန်ပြပါ။ သိုင်းရွိုက်ဆေးကို အစောပိုင်းတွင် ချိန်ညှိရန် မကြာခဏ လိုအပ်ပါသည်။

သက်ကြီးရွယ်အိုများတွင် TSH သဘာဝအတိုင်း ပိုမြင့်လေ့ ရှိပါသည်။ အသက် 70 ကျော်တွင် 5 မှ 7 သည် ပုံမှန် ဖြစ်နိုင်ပြီး သက်ကြီးများတွင် TSH အနည်းငယ် မြင့်ခြင်းကို ကုသရာတွင် ဆရာဝန်များက ပိုသတိထားကြပါသည်။

• သွေးကြောမှ သွေးအနည်းငယ် ယူပါသည်။ TSH အတွက် အစာရှောင်ရန် မလိုပါ၊ သို့သော် တစ်ချိန်တည်း စစ်မည့် အခြားစစ်ဆေးမှုများအတွက် လိုနိုင်ပါသည်။
• ဆံပင်၊ အရေပြား၊ လက်သည်းအတွက် ဖြည့်စွက်စာ အများအပြားတွင် ပါသော biotin (ဗီတာမင် B7) ကို အနည်းဆုံး 2 ရက် ကြိုတင် ရပ်ပါ။ ၎င်းက သိုင်းရွိုက် အဖြေကို မှားယွင်းစွာ မြင့်ခြင်း သို့မဟုတ် နိမ့်ခြင်း ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။ ဆရာဝန်က ညွှန်ထားသော ဆေးဖြစ်ပါက ဦးစွာ ဆရာဝန်ကို မေးပါ။
• သိုင်းရွိုက်ဆေး သောက်နေလျှင် မနက်ဆေး မသောက်မီ သွေးဖောက်ပြီး အကြိမ်တိုင်း တစ်ချိန်တည်းလောက်တွင် စစ်ပါ။
• TSH သည် နေ့လယ်ခင်းထက် မနက်စောစောတွင် အနည်းငယ် ပိုမြင့်ပြီး ဖျားနာနေစဉ် သို့မဟုတ် ဖျားနာပြီးခါစတွင် ပြောင်းလဲနိုင်ပါသည်။
• အဖြေကို များသောအားဖြင့် တစ်နေ့တည်း သို့မဟုတ် နောက်တစ်နေ့တွင် ရပါသည်။

• သိုင်းရွိုက်ဆေး စသောက်ချိန် သို့မဟုတ် ပမာဏ ပြောင်းချိန်: TSH တည်ငြိမ်ရန် ထိုမျှ ကြာသဖြင့် 6 မှ 8 ပတ်ခန့် အကြာတွင်။
• ဆေးပမာဏ တည်ငြိမ်နေလျှင်: များသောအားဖြင့် တစ်နှစ်တစ်ကြိမ်။
• TSH အနည်းငယ် မြင့်ပြီး ကုသမှု မခံယူရသေးလျှင်: 6 မှ 12 ပတ်အတွင်း ပြန်စစ်ပြီး ထို့နောက် 6 မှ 12 လ တစ်ကြိမ်။
• သိုင်းရွိုက် ရောဂါရှိသော ကိုယ်ဝန်ဆောင်: ကိုယ်ဝန်၏ ပထမတစ်ဝက်တွင် 4 ပတ်ခန့် တစ်ကြိမ်၊ ဆရာဝန် အကြံပြုသည့်အတိုင်း။
• အန္တရာယ် အချက်များ (အမျိုးအစား 1 ဆီးချို၊ မိသားစုတွင် သိုင်းရွိုက်ရောဂါ ရှိခြင်း၊ အခြား ကိုယ်ခံအားဆိုင်ရာ ရောဂါများ၊ ယခင်က လည်ပင်းတွင် ရောင်ခြည်ကုထားခြင်း သို့မဟုတ် လက္ခဏာများ ရှိခြင်း): စစ်ဆေးရန် ဆရာဝန်ကို မေးပါ။

• သိုင်းရွိုက်ဆေးနှင့် ၎င်း၏ ပမာဏကို ဆရာဝန်က ဆုံးဖြတ်ရပါမည်။ ကိုယ်တိုင် ဘယ်တော့မှ မစ၊ မရပ်၊ မပြောင်းပါနှင့်။ အပြောင်းအလဲ အနည်းငယ်ကပင် ကွာခြားမှု ကြီးကြီးမားမား ဖြစ်စေပါသည်။
• သိုင်းရွိုက်ဆေးကို ဆရာဝန် သို့မဟုတ် ဆေးဝါးကျွမ်းကျင်သူ ရှင်းပြသည့်အတိုင်း သောက်ပါ။ များသောအားဖြင့် အစာမစားမီ ဗိုက်ဟာချိန်တွင် သောက်ပြီး စုပ်ယူမှုကို ပိတ်ဆို့သော ကယ်လ်စီယမ်၊ သံဓာတ်နှင့် ပဲပိစပ်တို့နှင့် ခွာသောက်ပါ။
• အိုင်အိုဒင်းပါ ဆားကို ပုံမှန်ပမာဏ သုံးပါ။ ဆရာဝန် အကြံမပြုဘဲ အိုင်အိုဒင်း ပမာဏများသော ဖြည့်စွက်စာ သို့မဟုတ် ပင်လယ်ရေညှိ (kelp) ဖြည့်စွက်စာများကို ရှောင်ပါ။
• ကျန်တာတွေကိုလည်း ဂရုစိုက်ပါ: သိုင်းရွိုက် အဖြေ ဘာပဲဖြစ်ဖြစ် အိပ်စက်ခြင်း၊ လှုပ်ရှားခြင်းနှင့် မျှတသော အစားအစာက အားအင်နှင့် ကိုယ်အလေးချိန်ကို ကူညီပါသည်။
• သင့် TSH နှင့် free T4 ကို အချိန်ကာလအလိုက် မှတ်တမ်းတင်ထားပါ။ အဖြေတစ်ခုတည်းထက် အပြောင်းအလဲ လမ်းကြောင်းက ပိုပြောပြလေ့ ရှိပါသည်။