သိုင်းရွိုက် လက္ခဏာများ (Thyroid symptoms)- အမျိုးသမီးနှင့် အမျိုးသားများတွင် တွေ့ရသော လက္ခဏာများနှင့် သွေးစစ်သင့်သည့်အချိန်

သိုင်းရွိုက်ဂလင်း (thyroid) ဆိုတာ လည်ပင်းရှေ့ဘက်၊ လည်စေ့ (Adam's apple) ရဲ့ အောက်နားမှာ ရှိတဲ့ လိပ်ပြာပုံသဏ္ဌာန် ဂလင်းငယ်လေးပါ။ ဒီဂလင်းက T4 နဲ့ T3 ဆိုတဲ့ ဟော်မုန်းနှစ်မျိုးကို ထုတ်ပေးပြီး ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ လုပ်ငန်း အားလုံးနီးပါးရဲ့ အရှိန်ကို သတ်မှတ်ပေးပါတယ်- စွမ်းအင်ကို ဘယ်လောက်မြန်မြန် သုံးသလဲ၊ နှလုံးခုန်နှုန်း၊ ကိုယ်အပူချိန်၊ အစာချေဖျက်မှု၊ ဓမ္မတာ၊ စိတ်ခံစားမှုနဲ့ အသားအရေ၊ ဆံပင် ကြီးထွားပုံ စတာတွေပါ။

ဒီဂလင်းကို ဦးနှောက်ထဲက pituitary ဂလင်းက ထုတ်တဲ့ TSH (thyroid-stimulating hormone၊ သိုင်းရွိုက်ကို လှုံ့ဆော်တဲ့ ဟော်မုန်း) က ထိန်းချုပ်ပါတယ်။ သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်း နည်းလာရင် သိုင်းရွိုက်ကို ပိုအလုပ်လုပ်ခိုင်းဖို့ TSH တက်လာပြီး၊ များလာရင်တော့ TSH ကျသွားပါတယ်။ ဒါကြောင့် ဆရာဝန်တွေက TSH ကို ပထမဆုံး သွေးစစ်ချက်အဖြစ် သုံးကြတာပါ။

သိုင်းရွိုက်ပြဿနာက အဖြစ်များပြီး အမျိုးသမီးတွေမှာ အများကြီး ပိုဖြစ်ပါတယ်- American Thyroid Association (အမေရိကန် သိုင်းရွိုက်အသင်း) ရဲ့ အဆိုအရ အမျိုးသမီးတွေဟာ အမျိုးသားတွေထက် ငါးဆကနေ ရှစ်ဆ အထိ ပိုဖြစ်နိုင်ပြီး၊ အမျိုးသမီး ရှစ်ယောက်မှာ တစ်ယောက် လောက်ဟာ တစ်သက်တာအတွင်း သိုင်းရွိုက်ရောဂါ ဖြစ်လာပါတယ်။ အိန္ဒိယမြို့ကြီး ရှစ်မြို့မှာ လုပ်ခဲ့တဲ့ လေ့လာမှုတစ်ခုမှာ လူကြီး ဆယ်ယောက်မှာ တစ်ယောက် လောက်ဟာ သိုင်းရွိုက် ဟော်မုန်းနည်းနေပြီး အများစုက ကိုယ်တိုင် မသိကြပါဘူး။

သိုင်းရွိုက်က ဟော်မုန်း နည်းနည်းပဲ ထုတ်နိုင်တဲ့အခါ ခန္ဓာကိုယ် အလုပ်လုပ်ပုံ နှေးသွားပါတယ်။ လက္ခဏာတွေက အရမ်း ဖြည်းဖြည်းချင်း ပေါ်လာတတ်လို့ လူအများက အသက်ကြီးလာလို့၊ စိတ်ဖိစီးလို့ ဒါမှမဟုတ် အလုပ်များလို့လို့ ထင်တတ်ကြပါတယ်။

အဖြစ်များသော လက္ခဏာများ- မောပန်းခြင်း၊ ချမ်းလွယ်ခြင်း၊ ကိုယ်အလေးချိန်တက်ခြင်း၊ ဝမ်းချုပ်ခြင်း၊ အသားအရေခြောက်ခြင်း၊ ဆံပင်ကြမ်းခြင်း ဒါမှမဟုတ် ပါးလာခြင်း၊ မျက်နှာဖောင်းအမ်းခြင်း၊ ကြွက်သားနာခြင်း၊ စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း၊ မှတ်ဉာဏ်ညံ့ခြင်း၊ ဓမ္မတာသွေးများခြင်းနဲ့ အသံဝင်ခြင်း။ တချို့မှာ ဘာလက္ခဏာမှ မရှိဘဲ ပုံမှန် သွေးစစ်ရင်းနဲ့ တွေ့သွားတာလည်း ရှိပါတယ်။

အဖြစ်များသော အကြောင်းရင်းများ-

• Hashimoto's thyroiditis - ကိုယ်ခံအားစနစ်က သိုင်းရွိုက်ကို ဖြည်းဖြည်းချင်း ဖျက်ဆီးတဲ့ ရောဂါပါ။ အစားအစာထဲမှာ အိုင်အိုဒင်း လုံလောက်တဲ့ နေရာတွေမှာ အဖြစ်အများဆုံး အကြောင်းရင်းဖြစ်ပြီး မိသားစုလိုက် ဖြစ်တတ်ပါတယ်။
• အိုင်အိုဒင်း ချို့တဲ့ခြင်း - ကမ္ဘာတစ်ဝန်းမှာတော့ အခုထိ အဖြစ်အများဆုံး အကြောင်းရင်းပါ။ အိုင်အိုဒင်းဆား သုံးလာကြလို့ အများကြီး ရှားသွားပါပြီ။
• သိုင်းရွိုက် ကုသမှု ဒါမှမဟုတ် ခွဲစိတ်မှု - ဥပမာ သိုင်းရွိုက် ဟော်မုန်းများခြင်းအတွက် ရေဒီယိုသတ္တိကြွ အိုင်အိုဒင်း (radioactive iodine) ကုသမှု။
• ဆေးဝါးတချို့ - lithium နဲ့ amiodarone အပါအဝင်။
• ကလေးမွေးပြီးနောက် (postpartum thyroiditis) - အများအားဖြင့် ယာယီပဲ ဖြစ်တတ်ပါတယ်။

ကုသမှုက အများအားဖြင့် နေ့စဉ် သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်း ဆေးပြား (levothyroxine) သောက်ရတာဖြစ်ပြီး ဆေးပမာဏကို ဆရာဝန်က TSH စစ်ချက်တွေနဲ့ သတ်မှတ်၊ စစ်ဆေးပေးပါတယ်။ ပမာဏ မှန်သွားတာနဲ့ လူအများစု ပြန်နေကောင်းလာကြပါတယ်။

သိုင်းရွိုက်က ဟော်မုန်း အလွန်အကျွံ ထုတ်တဲ့အခါ ခန္ဓာကိုယ် အလုပ်လုပ်ပုံ မြန်လာပါတယ်။ အမြဲတမ်း စိတ်လှုပ်ရှားပြီး မငြိမ်မသက် ဖြစ်နေသလို ခံစားရနိုင်ပါတယ်။

အဖြစ်များသော လက္ခဏာများ- စားချင်စိတ် ကောင်းပေမဲ့ ကိုယ်အလေးချိန်ကျခြင်း၊ နှလုံးခုန်မြန်ခြင်း ဒါမှမဟုတ် စည်းချက်မမှန်ခြင်း၊ ရင်တုန်ခြင်း၊ ပူအိုက်ပြီး ချွေးထွက်များခြင်း၊ လက်တုန်ခြင်း၊ စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း၊ စိတ်တိုလွယ်ခြင်း၊ အိပ်မပျော်ခြင်း၊ ဝမ်းခဏခဏသွားခြင်း၊ ကြွက်သားအားနည်းခြင်းနဲ့ ဓမ္မတာသွေး နည်းခြင်း။ Graves' ရောဂါ မှာ မျက်လုံးထဲ သဲဝင်သလို ကျိန်းတာ၊ စိုက်ကြည့်နေသလို ဖြစ်တာ ဒါမှမဟုတ် ပြူးထွက်လာတာ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။

အဖြစ်များသော အကြောင်းရင်းများ-

• Graves' ရောဂါ - ကိုယ်ခံအားစနစ်ဆိုင်ရာ ရောဂါဖြစ်ပြီး အဖြစ်အများဆုံး အကြောင်းရင်းပါ။
• သိုင်းရွိုက် အကျိတ်များ (nodules) - သူ့ဘာသာ ဟော်မုန်း အပိုထုတ်တဲ့ အကျိတ်တွေ။
• သိုင်းရွိုက် ရောင်ရမ်းခြင်း (thyroiditis) - ကလေးမွေးပြီးနောက် ဖြစ်တာ အပါအဝင်။ ခဏတာ ဟော်မုန်းများတဲ့ အဆင့်ဖြစ်ပြီးမှ ဟော်မုန်းနည်းတဲ့ အဆင့် ဆက်ဖြစ်တတ်ပါတယ်။
• သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်း ဆေးကို အလွန်အကျွံ သောက်မိခြင်း။

မကုသဘဲ ထားတဲ့ သိုင်းရွိုက် ဟော်မုန်းများခြင်းက နှလုံးကို ဝန်ပိစေပြီး (နှလုံးခုန် စည်းချက်မမှန်တဲ့ atrial fibrillation အပါအဝင်) အချိန်ကြာလာရင် အရိုးတွေကို အားနည်းစေလို့ ကုသသင့်ပါတယ်။ ကုသနည်းတွေကတော့ သိုင်းရွိုက်ကို ငြိမ်စေတဲ့ ဆေးဝါးများ၊ ရေဒီယိုသတ္တိကြွ အိုင်အိုဒင်း ဒါမှမဟုတ် ခွဲစိတ်ကုသမှု ဖြစ်ပါတယ်။ ဘယ်နည်းက သင့်နဲ့ သင့်တော်သလဲဆိုတာ ဆရာဝန် (အများအားဖြင့် ဟော်မုန်းနှင့် ဂလင်းရောဂါ အထူးကု endocrinologist) က ရှင်းပြပေးပါလိမ့်မယ်။

အမျိုးသမီးတွေမှာ သိုင်းရွိုက်ပြဿနာ ဖြစ်နိုင်ခြေ အများကြီး ပိုမြင့်ပြီး တချို့လက္ခဏာတွေက လွယ်လွယ်နဲ့ လွတ်သွားနိုင်တဲ့ ပုံစံတွေနဲ့ ပေါ်လာတတ်ပါတယ်-

• ဓမ္မတာ- ဟော်မုန်းနည်းရင် ဓမ္မတာသွေး ပိုများတာ ဒါမှမဟုတ် ပိုခဏခဏ လာတာ၊ ဟော်မုန်းများရင် သွေးနည်းတာ ဒါမှမဟုတ် ပိုကြာမှ လာတာ ဖြစ်တတ်ပါတယ်။
• ကိုယ်ဝန်ရနိုင်စွမ်း- နှစ်မျိုးစလုံးက ကိုယ်ဝန်ရဖို့ ခက်ခဲစေနိုင်ပါတယ်။ ဓမ္မတာ မမှန်တဲ့အခါ ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်ဝန်ရဖို့ ကြာနေတဲ့အခါ ဆရာဝန်တွေက TSH ကို မကြာခဏ စစ်ကြပါတယ်။
• ကိုယ်ဝန်ဆောင်ချိန်- ကိုယ်ဝန်အစောပိုင်းမှာ ကလေးက အမေ့ရဲ့ သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်းကို မှီခိုရလို့ မကုသရသေးတဲ့ သိုင်းရွိုက်ပြဿနာက ကိုယ်ဝန်ဆောင်ချိန်မှာ ပိုအရေးကြီးပါတယ်။ သိုင်းရွိုက်ရောဂါ ဒါမှမဟုတ် လက္ခဏာတွေ ရှိရင် ကိုယ်ဝန်ရှိမှန်း သိတာနဲ့ ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်ဝန်ယူဖို့ စီစဉ်တာနဲ့ ဆရာဝန် ဒါမှမဟုတ် သားဖွားဆရာမကို ချက်ချင်း ပြောပါ။
• ကလေးမွေးပြီးနောက်- ကလေးမွေးပြီး တစ်နှစ်အတွင်း အမျိုးသမီး 5 မှ 10% လောက်မှာ postpartum thyroiditis (မီးဖွားပြီးနောက် သိုင်းရွိုက် ရောင်ရမ်းခြင်း) ဖြစ်တတ်ပါတယ်။ ကလေးငယ်မိဘဘဝရဲ့ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှုနဲ့ စိတ်ဓာတ်ကျမှုလို့ မှားထင်တတ်ကြပါတယ်။
• သွေးဆုံးချိန် (menopause)- ရုတ်တရက် ပူထိုးခြင်း၊ အိပ်မပျော်ခြင်း၊ စိတ်ဓာတ်ကျခြင်းနဲ့ ကိုယ်အလေးချိန် ပြောင်းလဲခြင်းတွေက သိုင်းရွိုက် လက္ခဏာတွေနဲ့ ထပ်တူကျနေလို့ TSH စစ်ချက်က ခွဲခြားဖို့ ကူညီပေးပါတယ်။
• PCOS- ဓမ္မတာ မမှန်ခြင်း၊ ကိုယ်အလေးချိန်တက်ခြင်းနဲ့ ဆံပင်၊ အမွေး ပြောင်းလဲခြင်းတွေက နှစ်ခုစလုံးကြောင့် ဖြစ်နိုင်ပြီး တခါတလေ နှစ်ခုစလုံး တပြိုင်နက် ဖြစ်တတ်ပါတယ်။

သိုင်းရွိုက်ဂလင်း ကြီးလာတာကို လည်ပင်းကြီးရောဂါ (goitre) လို့ ခေါ်ပါတယ်။ ဟော်မုန်းနည်းတဲ့၊ များတဲ့ ဒါမှမဟုတ် ပုံမှန်အလုပ်လုပ်နေတဲ့ သိုင်းရွိုက်မှာ ဖြစ်နိုင်ပြီး အများအားဖြင့် မနာပါဘူး။ သိုင်းရွိုက် အကျိတ် (nodule) ဆိုတာ ဂလင်းထဲမှာ ဖြစ်တဲ့ အလုံးအကျိတ်ပါ။

American Thyroid Association ရဲ့ အဆိုအရ အကျိတ်တွေက အထူးသဖြင့် အသက်ကြီးလာတာနဲ့အမျှ အရမ်းအဖြစ်များပြီး 90% ကျော်က အန္တရာယ်မရှိပါဘူး (ကင်ဆာ မဟုတ်ပါ)။ ဒါပေမဲ့ လည်ပင်းမှာ အကျိတ်အသစ် ပေါ်လာရင် အားလုံးကို စစ်ဆေးသင့်ပါတယ်။ ပုံမှန် ပထမအဆင့်တွေကတော့ TSH စစ်ချက်နဲ့ လည်ပင်း အာထရာဆောင်း (ultrasound) ရိုက်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ အကျိတ်တချို့ကို ထို့နောက် အပ်သေးသေးနဲ့ အသားစ နမူနာ ယူစစ်ဖို့ လိုနိုင်ပါတယ်။

အကျိတ်က အမြန်ကြီးလာရင်၊ မာနေရင် ဒါမှမဟုတ် အသံဝင်ခြင်း၊ မျိုချရခက်ခြင်း ဒါမှမဟုတ် အသက်ရှူရခက်ခြင်း တွဲဖြစ်ရင် ဆရာဝန်နဲ့ ပိုစောစော ပြပါ။

လက္ခဏာတွေက လမ်းညွှန်ပေးပေမဲ့ သွေးစစ်ချက်ကသာ ဆုံးဖြတ်ပေးပါတယ်-

• TSH က ပထမဆုံး စစ်ရမယ့် စစ်ချက်ပါ။ သိုင်းရွိုက် ဟော်မုန်းနည်းရင် မြင့်ပြီး၊ ဟော်မုန်းများရင် နိမ့်ပါတယ်။ လူကြီးအများစုမှာ ပုံမှန်အတိုင်းအတာက 0.4 မှ 4.0 mIU/L လောက်ပါ။ ရလဒ်တစ်ခုချင်းစီရဲ့ အဓိပ္ပာယ်ကို ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ TSH စစ်ဆေးမှု လမ်းညွှန် မှာ ကြည့်ပါ။
• Free T4 (တခါတလေ T3 ပါ) က သွေးထဲမှာ သိုင်းရွိုက်ဟော်မုန်း တကယ် ဘယ်လောက်ရှိသလဲ ပြပါတယ်။
• သိုင်းရွိုက် ပဋိပစ္စည်းများ (antibodies) (Hashimoto အတွက် anti-TPO၊ Graves အတွက် TRAb) က ကိုယ်ခံအားစနစ်ကြောင့် ဖြစ်တာ ဟုတ်မဟုတ် ပြပါတယ်။
• ဖောင်းကြွမှု ဒါမှမဟုတ် အကျိတ် ရှိတဲ့အခါ အာထရာဆောင်း (ultrasound) နဲ့ ဂလင်းကို ကြည့်ပါတယ်။

ရလဒ်တွေကို မှားယွင်းစေနိုင်တာ တချို့ ရှိပါတယ်- biotin (ဘိုင်အိုတင်) ဖြည့်စွက်စာ (ဆံပင်နဲ့ လက်သည်းအတွက် ထုတ်ကုန်တွေထဲမှာ ပါလေ့ရှိ) က သိုင်းရွိုက်စစ်ချက်တွေကို မှားပြစေနိုင်လို့ သောက်နေရင် ဓာတ်ခွဲခန်းကို ပြောပါ။ မကြာသေးခင်က နေမကောင်းဖြစ်ခဲ့တာ၊ ကိုယ်ဝန်ရှိတာနဲ့ ဆေးဝါးတချို့ကလည်း TSH ကို ပြောင်းလဲစေနိုင်ပါတယ်။

• မကုသခင် အရင်စစ်ပါ။ သိုင်းရွိုက်ဆေးပြား၊ အိုင်အိုဒင်း၊ ပင်လယ်ရေညှိ (kelp) ဒါမှမဟုတ် "သိုင်းရွိုက်ကို အထောက်အကူပြု" ဆိုတဲ့ ဖြည့်စွက်စာတွေကို ကိုယ့်ဘာသာ စမသောက်ပါနဲ့။ အိုင်အိုဒင်း အလွန်အကျွံ ဖြစ်ရင် သိုင်းရွိုက်ပြဿနာ တချို့ ပိုဆိုးလာနိုင်ပြီး ဖြည့်စွက်စာတွေက တကယ့်အခြေအနေကို ဖုံးကွယ်ထားနိုင်ပါတယ်။
• လက္ခဏာတွေကို ချရေးထားပါ။ ဘယ်တုန်းက စဖြစ်လဲပါ ရေးပြီး ဆရာဝန်ပြတဲ့အခါ အဲဒီစာရင်း (ဒါမှမဟုတ် အပေါ်က စစ်ဆေးစာရင်း) ကို ယူသွားပါ။
• ကုသမှု ခံယူနေပြီးသားဖြစ်ပြီး လက္ခဏာတွေ ပြန်ပေါ်လာရင် TSH ပြန်စစ်ပေးဖို့ တောင်းဆိုပါ။ ဆေးပမာဏ ညှိဖို့ လိုနိုင်ပါတယ်။ သိုင်းရွိုက်ဆေးပြားကို အစားအစာနဲ့ တခြားဆေးတွေနဲ့ ဘယ်လို သောက်ရမလဲဆိုတာ ဆေးဝါးကျွမ်းကျင်သူ (pharmacist) ကို မေးပါ။
• အိုင်အိုဒင်းဆားကို ပုံမှန်ပမာဏ သုံးပါ။ ဂေါ်ဖီထုပ်၊ ပန်းဂေါ်ဖီစိမ်း (broccoli) နဲ့ ပဲပိစပ် (soy) လို အစားအစာတွေကို ပုံမှန်အစားအသောက်ထဲမှာ စားလို့ရပါတယ်။
• သိုင်းရွိုက် ဟော်မုန်းများသူတွေဟာ နှလုံးနဲ့ အရိုးကို ဂရုစိုက်ပါ- ကုသမှုက နှစ်ခုစလုံးကို ကာကွယ်ပေးပါတယ်။