يورڪ ايسڊ وڌڻ ۽ گائوٽ جون علامتون: نشانيون، ليول، ۽ ڪڏهن ڊاڪٽر کي ڏيکارجي

يورڪ ايسڊ هڪ فضلو مادو آهي. جسم ان کي تڏهن ٺاهي ٿو جڏهن اهو پيورينز (purines) کي ٽوڙي ٿو، جيڪي قدرتي مادا آهن ۽ توهان جي پنهنجي جسم جي خلين ۽ ڪجهه کاڌن ۽ مشروبن ۾ ملن ٿا. عام طور تي اهو رت ۾ حل ٿي وڃي ٿو ۽ گردا ان کي پيشاب ذريعي ٻاهر ڪڍن ٿا.

اهو تڏهن گڏ ٿئي ٿو جڏهن جسم ان کي گهڻو ٺاهي يا گردا ان کي ڪافي نه ڪڍن. وڌيل ليول کي هائپريوريسيميا (hyperuricaemia) چئبو آهي. اهو عام آهي، ۽ وڌيل ليول وارن گهڻن ماڻهن کي ان سبب ڪڏهن به ڪو مسئلو نٿو ٿئي.

پر جڏهن ليول وڌيل رهي، ته يورڪ ايسڊ جوڙن ۾ ۽ انهن جي چوڌاري، ۽ گردن ۾، سئيءَ جهڙا ننڍڙا ڪرسٽل ٺاهي سگهي ٿو. اهي ڪرسٽل ئي علامتون پيدا ڪن ٿا: جوڙن ۾ گائوٽ (نقرس)، ۽ گردي جون پٿريون.

ڪيترو وڌيل سمجهيو وڃي ٿو؟ هر ليبارٽري پنهنجي رپورٽ تي پنهنجي نارمل رينج ڇاپي ٿي، ۽ ماهواري بند ٿيڻ (menopause) کان اڳ عورتن جو ليول عام طور تي مردن کان ٿورو گهٽ هوندو آهي. برطانيه (UK) جي گائيڊلائن ۾ جنهن انگ تي ڊاڪٽر قدم کڻن ٿا اهو آهي 360 micromol/L (6 mg/dL): ان جي برابر يا ان کان مٿي، علامتن واري ماڻهوءَ ۾ گائوٽ جو امڪان وڌيڪ آهي، ۽ گائوٽ جي علاج جو مقصد ليول کي ان کان هيٺ رکڻ آهي. يونٽن جي ڀيٽ لاءِ، 1 mg/dL لڳ ڀڳ 60 micromol/L جي برابر آهي.

اڪثر ڪا به نه هوندي آهي. رڳو وڌيل يورڪ ايسڊ عام طور تي ڪا علامت پيدا نٿو ڪري، ۽ اهو اڪثر عام رت جي ٽيسٽ ۾ اتفاق سان پڌرو ٿيندو آهي. ٿڪاوٽ يا سڄي جسم ۾ سور جهڙيون غير واضح علامتون يورڪ ايسڊ وڌڻ جي عام نشاني ناهن، انڪري انهن جا ٻيا سبب چيڪ ڪرائڻ گهرجن.

گائوٽ جا دورا سڀ کان عام علامت آهن:

• هڪ جوڙ ۾ اوچتو، سخت سور، اڪثر رات جو شروع ٿئي ۽ ڪجهه ڪلاڪن ۾ وڌي
• سڀ کان وڌيڪ پير جي آڱوٺي جي پاڙ ۾، پر پير جي ٻين جوڙن، ڳِٽي، گوڏي، ڪلائيءَ، هٿ يا ٺونٺ ۾ به
• جوڙ گرم، سڄيل ۽ ڳاڙهو يا واڱڻائي هوندو آهي، چمڪندڙ چمڙيءَ سان، ۽ ايترو نازڪ جو چادر لڳڻ به سور ڏئي
• دورو عام طور تي 1 کان 2 هفتن اندر لهي ويندو آهي، علاج کانسواءِ به، پر دورا وري ايندا رهن ٿا، ۽ وقت سان گڏ وڌيڪ جلدي جلدي

گردي جون پٿريون: پيٽ جي پاسي يا هيٺين پٺيءَ ۾ سور جيڪو ران جي جوڙ (groin) تائين پکڙجي سگهي ٿو ۽ لهرن ۾ اچي ۽ وڃي، دل ڪچي ٿيڻ، بار بار پيشاب اچڻ، يا ڌنڌلي پيشاب سان گڏ.

سالن تائين يورڪ ايسڊ وڌيل رهڻ کانپوءِ:

• آڱرين، پيرن جي آڱرين، ٺونٺن يا ڪنن تي چمڙيءَ هيٺ سخت، چاڪ جهڙيون ڳنڍيون (ٽوفائي / tophi)
• جوڙ جيڪي دورن جي وچ ۾ به اڪڙيل ۽ سور وارا رهن، ۽ جوڙن کي نقصان

عورتن ۾: گائوٽ گهٽ عام آهي ۽ ماهواري بند ٿيڻ کان اڳ تمام گهٽ ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ ته ايسٽروجن (oestrogen) هارمون گردن کي يورڪ ايسڊ ڪڍڻ ۾ مدد ڪري ٿو. ماهواري بند ٿيڻ کانپوءِ خطرو وڌي ٿو، ۽ علامتون مردن جهڙيون ئي هونديون آهن.

يورڪ ايسڊ تڏهن وڌي ٿو جڏهن جسم ان کي وڌيڪ ٺاهي يا گردا ان کي گهٽ صاف ڪن. اهي شيون جيڪي ان کي وڌائين ٿيون، يا گائوٽ جو امڪان وڌائين ٿيون:

• شراب، ۽ کنڊ وارا مشروب، جن ۾ هاءِ فرڪٽوز ڪارن سيرپ (high fructose corn syrup) وارا مشروب به شامل آهن
• پيورينز سان ڀريل کاڌا: ڳاڙهو گوشت، اندروني عضوا جهڙوڪ ڪليجي ۽ گردا، ۽ ڪجهه سامونڊي کاڌا (seafood)
• وڌيل وزن، هاءِ بلڊ پريشر، وڌيل ڪوليسٽرول، ذيابيطس (شگر) ۽ گردن جي بيماري
• دوائون: پاڻي ڪڍڻ واريون گوريون (diuretics)، گهٽ مقدار واري اسپرين، بلڊ پريشر جون ڪجهه دوائون (ACE inhibitors)، سائڪلوسپورين (ciclosporin) ۽ وڌيڪ مقدار ۾ نياسين (niacin). ڊاڪٽر جي لکيل ڪا دوا پاڻمرادو بند نه ڪريو: جنهن ڊاڪٽر لکي آهي ان کان پڇو.
• توهان جا جين ۽ عمر: گائوٽ خاندانن ۾ هلي ٿو، مردن ۾ وڌيڪ عام آهي، عام طور تي وچين عمر ۾ شروع ٿئي ٿو، ۽ عورتن ۾ ماهواري بند ٿيڻ کانپوءِ ان جو امڪان وڌي ٿو
• گهٽ ئي، رت جا ڪجهه ڪينسر ۽ انهن جو علاج (ڪيموٿراپي)

دورو ڇا ڇيڙي ٿو: گهڻو شراب پيئڻ، تمام وڏو کاڌو، ڪافي پاڻي نه پيئڻ، بخار واري بيماري، چوٽ يا آپريشن، ۽ ڪجهه دوائون شروع ڪرڻ يا بدلائڻ.

يورڪ ايسڊ جو رت جو ٽيسٽ (جنهن کي سيرم يوريٽ / serum urate به چئبو آهي) ليول ماپي ٿو. گائوٽ جي عام علامتن واري ماڻهوءَ ۾، 360 micromol/L (6 mg/dL) يا ان کان وڌيڪ ليول تشخيص جي حمايت ڪري ٿو. ليول دوري دوران گهٽجي سگهي ٿو، انڪري جيڪڏهن اهو گهٽ اچي ۽ گائوٽ جو امڪان اڃا به هجي، ته ٽيسٽ دورو لهڻ کان گهٽ ۾ گهٽ 2 هفتا پوءِ ٻيهر ڪرايو ويندو آهي. علامتن کانسواءِ رڳو وڌيل نتيجي جو مطلب اهو ناهي ته توهان کي گائوٽ آهي.

يورڪ ايسڊ جو ليول	عام طور تي ان جو مطلب
360 micromol/L (6 mg/dL) يا وڌيڪ	عام علامتن واري ماڻهوءَ ۾ گائوٽ جي حمايت ڪري ٿو؛ هن ليول وارن گهڻن ماڻهن کي ڪڏهن به گائوٽ نٿو ٿئي
360 micromol/L (6 mg/dL) کان گهٽ	گائوٽ وارن ماڻهن لاءِ علاج جو عام هدف
300 micromol/L (5 mg/dL) کان گهٽ	انهن ماڻهن لاءِ گهٽ هدف جن کي ڳنڍيون (ٽوفائي)، جوڙن کي مستقل نقصان، يا بار بار ايندڙ دورا هجن

جوڙ جي پاڻيءَ جو ٽيسٽ: جيڪڏهن تشخيص واضح نه هجي، ته ڊاڪٽر سنهي سئيءَ سان جوڙ مان ٿورو پاڻي ڪڍي ٿو ۽ خوردبين (microscope) هيٺ ڪرسٽل ڳولي ٿو. ان سان انفيڪشن جي به جانچ ٿئي ٿي.

اسڪين: ايڪسري، الٽراسائونڊ يا هڪ خاص سي ٽي اسڪين (dual-energy CT)، جيڪڏهن پاڻي نه ڪڍي سگهجي.

ٻيا چيڪ، ڇاڪاڻ ته گائوٽ سان گڏ اڪثر ٻيون بيماريون به هونديون آهن: گردن جو ڪم (ڪريٽينائن ۽ eGFR)، رت ۾ شگر (HbA1c)، ڪوليسٽرول ۽ بلڊ پريشر. جڏهن مسئلو گردي جون پٿريون هجن ته يورڪ ايسڊ لاءِ پيشاب جو ٽيسٽ مدد ڪري سگهي ٿو. اسان جي گردن جي بيماريءَ واري گائيڊ سمجهائي ٿي ته گردن جو ان ۾ ڪهڙو ڪردار آهي.

علامتن کانسواءِ وڌيل يورڪ ايسڊ: گهڻن ماڻهن کي ڪڏهن به ڪو مسئلو نٿو ٿئي. جيڪڏهن توهان کي ڪڏهن گائوٽ يا گردي جون پٿريون نه ٿيون آهن، ته پنهنجي ڊاڪٽر کان پڇو ته ڇا ڪجهه ڪرڻ جي ضرورت آهي؛ اڪثر صلاح اها هوندي آهي ته دوا کائڻ بدران سببن تي ڪم ڪيو وڃي، جهڙوڪ وزن، شراب، مٺا مشروب ۽ بلڊ پريشر.

گائوٽ مختلف آهي. يورڪ ايسڊ گهٽائيندڙ علاج کانسواءِ، نوان ڪرسٽل ٺهندا رهن ٿا، ۽ وقت سان گڏ:

• دورا وڌيڪ جلدي جلدي اچن ٿا، وڌيڪ ڊگها ٿين ٿا ۽ وڌيڪ جوڙن تائين پکڙجن ٿا
• چمڙيءَ هيٺ ٽوفائي ٺهن ٿيون
• جوڙن کي مستقل نقصان پهچي سگهي ٿو (chronic gouty arthritis)
• گردي جي پٿرين جو امڪان وڌي ٿو

گائوٽ سان گڏ اڪثر هاءِ بلڊ پريشر، گردن جي بيماري، ذيابيطس ۽ دل جي بيماري به هونديون آهن، انڪري ڊاڪٽر انهن جي به جانچ ڪن ٿا. سٺي علاج سان، گائوٽ وارن گهڻن ماڻهن جا دورا بند ٿي وڃن ٿا ۽ ڳنڍيون ننڍيون ٿي وڃن ٿيون.

دوري دوران:

• جوڙ کي آرام ڏيو ۽ مٿي ڪري رکو، ان تان چادر پري رکو، ۽ ٽوال ۾ ويڙهيل برف جي ٿيلهي سان ٿڌو ڪريو
• گهڻو پاڻي ۽ ٻيا مشروب پيئو
• ڊاڪٽر سوڄ گهٽائيندڙ سور جي دوا (NSAID)، ڪولچيسين (colchicine)، يا اسٽيرائيڊ گولين جو ننڍو ڪورس ڏئي سگهي ٿو؛ جيترو جلدي شروع ڪجي، اوترو بهتر اثر ڪري ٿو

ڊگهي عرصي لاءِ يورڪ ايسڊ گهٽائڻ: ڊاڪٽر يورڪ ايسڊ گهٽائيندڙ دوا، عام طور تي ايلوپيورينول (allopurinol) يا فيبوڪسوسٽيٽ (febuxostat)، انهن ماڻهن کي ڏين ٿا جن کي بار بار يا تڪليف ڏيندڙ دورا، گردن جي بيماري، ٽوفائي يا جوڙن کي نقصان هجي، يا جيڪي پاڻي ڪڍڻ واريون گوريون کائين ٿا، ۽ هر ان ماڻهوءَ سان ان بابت ڳالهائين ٿا جنهن کي دورو ٿيو هجي. اها عام طور تي دورو لهڻ کان 2 کان 4 هفتا پوءِ شروع ڪئي ويندي آهي، رت جي ٽيسٽن سان قدم قدم وڌائي ويندي آهي جيستائين ليول هدف تي اچي، ۽ ڊگهي عرصي تائين، اڪثر سڄي عمر، کاڌي ويندي آهي. پهرين مهينن ۾ دورا ٿي سگهن ٿا، انڪري ڊاڪٽر انهن کي روڪڻ لاءِ دوا شامل ڪري سگهي ٿو: يورڪ ايسڊ گهٽائيندڙ دوا کائيندا رهو.

مددگار عادتون:

• صحتمند وزن رکو، ۽ جيڪڏهن وزن گهٽائڻو هجي ته آهستي آهستي گهٽايو
• شراب ۽ مٺا مشروب گهٽايو، ۽ ڪجهه ڏينهن شراب کانسواءِ گذاريو
• سڄو ڏينهن ڪافي پاڻي پيئو
• اهڙي طريقي سان سرگرم رهو جيڪو سور وارن جوڙن لاءِ نرم هجي، ۽ سگريٽ ڇڏي ڏيو

ڪا به هڪ خاص "يورڪ ايسڊ ڊائٽ" دورا روڪڻ يا يورڪ ايسڊ گهٽائڻ ۾ ثابت ٿيل ناهي؛ صحتمند، متوازن غذا جي صلاح ڏني وڃي ٿي.

ڪهڙي دوا ۽ ڪيتري، اهو توهان جو ڊاڪٽر طئي ڪري ٿو. سوڄ گهٽائيندڙ سور جون دوائون هر ڪنهن لاءِ محفوظ ناهن، مثال طور گردن جي بيماري، معدي جي زخم (ulcer) يا دل جي ڪجهه بيمارين ۾، انڪري پهرين فارماسسٽ يا ڊاڪٽر کان پڇو. آنلائن وڪامندڙ "يورڪ ايسڊ جو پڪو علاج" پائوڊرن، چانهن ۽ سپليمينٽن کان هوشيار رهو: انهن کي آزمائڻ کان اڳ ڊاڪٽر يا فارماسسٽ کان پڇو.