Dalili za homa ya matumbo (typhoid): jinsi homa inavyopanda, ishara za hatari, na kipimo cha kuamini

Homa ya matumbo (typhoid) ni maambukizi ya bakteria wa Salmonella Typhi. Huenezwa kupitia chakula au maji yaliyochafuliwa na bakteria hao, kwa kawaida kutoka kwenye kinyesi cha mtu mwenye ugonjwa au anayeubeba. Wakishamezwa, bakteria huzaliana na kuenea kwenye damu.

Ni ya kawaida mahali ambapo maji safi na huduma za usafi ni chache, katika sehemu za Asia, Afrika, na Amerika ya Kati na Kusini. Inakadiriwa kuwa watu milioni 9 huugua homa ya matumbo kila mwaka, na karibu 110,000 hufariki.

Homa ya paratyphoid ni ugonjwa unaofanana unaosababishwa na Salmonella Paratyphi, na hupimwa na kutibiwa kwa njia karibu ileile.

Wabebaji: baadhi ya watu hubaki na bakteria mwilini baada ya dalili kuisha, wakati mwingine kwa miezi au miaka, na wanaweza kuwaambukiza wengine bila kujisikia wagonjwa.

Dalili kwa kawaida huanza siku 6 hadi 30 baada ya kuambukizwa, mara nyingi polepole:

• homa inayopanda kidogo kila siku, kufikia 39 hadi 40°C (103 hadi 104°F) kufikia siku ya tatu au ya nne, na kudumu zaidi ya siku 3
• maumivu ya kichwa, udhaifu na uchovu
• kuhisi baridi na mwili kuuma
• kikohozi kikavu
• kukosa hamu ya kula, kichefuchefu
• maumivu ya tumbo, na kufunga choo au kuharisha, ambavyo mara nyingi huja baada ya dalili nyingine
• wakati mwingine vipele vya madoa bapa ya rangi ya waridi hafifu (rose spots), kwa kawaida kifuani au tumboni

Bila matibabu, homa ya matumbo inaweza kudumu mwezi mmoja au zaidi. Kwa dawa sahihi za antibiotiki, watu wengi hupona kabisa.

Matatizo makubwa hutokea kwa karibu 10 hadi 15% ya watu waliolazwa hospitalini kwa homa ya matumbo, kwa kawaida baada ya wiki 2 hadi 3 za ugonjwa:

• kutokwa na damu ndani ya utumbo
• tundu kwenye utumbo (utumbo kutoboka), linaloweza kusababisha maambukizi makali ya utando wa ndani wa tumbo (peritonitis)
• kuchanganyikiwa au usingizi mzito

Pata msaada wa dharura sasa hivi kwa:

• maumivu ya tumbo ya ghafla yanayozidi kuongezeka
• kinyesi cheusi au chekundu kilichokolea
• kutapika damu, au matapishi yanayofanana na mashapo ya kahawa

Kurudi kwa ugonjwa: hadi 10% ya watu hupata dalili tena, kwa kawaida wiki 1 hadi 3 baada ya kupona. Mwone daktari wako kama homa inarudi baada ya kumaliza matibabu.

Wabebaji: karibu 1 hadi 4% ya watu waliotibiwa bado hubeba bakteria mwaka mmoja baadaye. Daktari anaweza kupima kinyesi chako kabla hujarudi kazini kwenye kazi ya chakula, ya huduma za afya au ya kuhudumia watoto wadogo.

• Kipimo cha kuotesha bakteria kutoka kwenye damu (blood culture) ndicho kipimo kinachopendekezwa: maabara huotesha bakteria kutoka kwenye sampuli ya damu. Kipimo kimoja huwagundua katika karibu 50% ya wagonjwa, kwa hiyo madaktari wakati mwingine huchukua zaidi ya kimoja, ikiwezekana kabla ya kuanza antibiotiki.
• Kuotesha kutoka kwenye uboho (bone marrow culture) hugundua karibu 80%, lakini ni kipimo kinachoingia ndani ya mwili na hutumika mara chache tu.
• Kuotesha kinyesi (stool culture) kwa kawaida huwa hasi katika wiki ya kwanza.

Kipimo cha Widal si cha kuaminika. Kinatumika sana kwa sababu ni cha bei nafuu, lakini kinaweza kuwa chanya kwa watu wasio na homa ya matumbo (kwa mfano baada ya maambukizi ya zamani au chanjo) na hasi kwa watu walio nayo. Majibu ya Widal peke yake hayapaswi kuamua kama una homa ya matumbo au unahitaji antibiotiki ipi. Vipimo vya haraka (rapid tests) navyo si sahihi sana.

Madaktari pia huangalia kipimo kamili cha damu (CBC) na, mahali ambapo ni za kawaida, hupima malaria na dengue. Mwongozo wetu wa dengue unaeleza jinsi homa hiyo inavyotofautiana.

Homa ya matumbo hutibiwa kwa dawa za antibiotiki, ambazo hufupisha ugonjwa na kupunguza hatari ya matatizo na kifo. Antibiotiki ipi itumike hutegemea mahali maambukizi yalipopatikana, kwa sababu usugu wa bakteria dhidi ya antibiotiki unaongezeka, ikiwemo homa ya matumbo sugu kwa dawa nyingi sana (extensively drug-resistant). Daktari wako anaweza kuagiza vipimo ili kuchagua inayofaa.

• Tumia antibiotiki kama ulivyoandikiwa hasa, na umalize dozi yote, hata unapojisikia vizuri. Kuacha mapema kunaweza kuufanya ugonjwa urudi na kusaidia usugu kuenea.
• Usinunue antibiotiki bila cheti cha daktari wala usitumie zilizobaki: antibiotiki isiyo sahihi inaweza kuchelewesha matibabu sahihi.
• Homa inaweza kudumu karibu siku 5 baada ya kuanza matibabu. Kama haijaanza kushuka kufikia wakati huo, au unajisikia vibaya zaidi, mwone daktari wako tena.
• Pumzika, kunywa maji mengi, na kula milo midogo na rahisi unapoweza. Paracetamol inaweza kusaidia kwa homa; fuata maelekezo ya pakiti au muulize mfamasia, na kwa mtoto muulize daktari.
• Homa ya matumbo kali hutibiwa hospitalini.

Walinde wengine: nawa mikono vizuri kwa sabuni baada ya kutoka chooni na kabla ya kugusa chakula, na usiwaandalie wengine chakula mpaka daktari wako aseme ni salama. Dawa ipi, na kiasi gani, ni uamuzi wa daktari wako.

• Maji salama: kunywa maji ya chupa au yaliyochemshwa, au maji yaliyotibiwa kwa dawa. Epuka barafu isipokuwa imetengenezwa kwa maji salama.
• Chakula salama: kula chakula kilichopikwa vizuri na bado kingali cha moto. Epuka maziwa yasiyochemshwa. Osha matunda na mboga kwa maji salama, au yamenye mwenyewe.
• Nawa mikono kwa sabuni na maji, hasa baada ya kutoka chooni na kabla ya kula au kupika.
• Chanjo: WHO inapendekeza chanjo ya typhoid conjugate (typhoid conjugate vaccine), sindano moja, kwa watoto kuanzia umri wa miezi 6 na watu wazima katika nchi ambazo homa ya matumbo ni ya kawaida. Wasafiri pia wanaweza kupata chanjo ya homa ya matumbo, ikiwezekana wiki chache kabla ya kuondoka; muulize daktari au kliniki ya wasafiri ipi na lini. Hakuna chanjo inayokinga kikamilifu, kwa hiyo kuwa makini na chakula na maji bado ni muhimu.