Tiroid belirtileri: kadında ve erkekte işaretler, ne zaman test yaptırmalı

Tiroid, boynun önünde, Âdem elmasının hemen altında duran küçük, kelebek biçimli bir bezdir. Neredeyse her şeyin hızını ayarlayan iki hormon üretir: T4 ve T3. Enerjiyi ne kadar hızlı yaktığınız, kalp hızınız, vücut ısınız, sindiriminiz, adetleriniz, ruh haliniz, cildinizin ve saçınızın nasıl uzadığı bu hormonlara bağlıdır.

Bez, beyindeki hipofiz bezinden gelen TSH (tiroid uyarıcı hormon) ile yönetilir. Tiroid hormonu azalınca TSH yükselir ve tiroidi daha çok çalışmaya zorlar; tiroid hormonu artınca TSH düşer. Doktorların ilk istediği kan testinin TSH olmasının nedeni budur.

Tiroid sorunları yaygındır ve kadınlarda çok daha sıktır: Amerikan Tiroid Derneği'ne göre kadınlarda tiroid hastalığı görülme olasılığı erkeklere göre beş ile sekiz kat fazladır ve yaklaşık sekiz kadından biri hayatı boyunca bir tiroid hastalığı geçirir. Hindistan'ın sekiz şehrinde yapılan bir çalışmada yetişkinlerin yaklaşık onda birinde tiroid az çalışması vardı ve çoğu bunu bilmiyordu. Bu yüzden tiroid az çalışması belirtilerini de, tiroid yüksekliği belirtilerini de tanımak işe yarar.

Tiroid çok az hormon üretince vücut yavaşlar. Belirtiler genelde o kadar yavaş gelir ki insanlar bunları yaşa, strese ya da yoğun hayata bağlar.

Sık görülen belirtiler: yorgunluk, üşüme, kilo alma, kabızlık, kuru cilt, sertleşen ya da seyrelen saç, yüzde şişlik, kas ağrıları, moral bozukluğu, unutkanlık, yoğun adet kanaması ve ses kısıklığı. Bazı kişilerde hiç belirti olmaz ve sorun rutin bir kan testinde ortaya çıkar.

Sık nedenler:

• Haşimoto tiroiditi: bağışıklık sistemi tiroide yavaş yavaş zarar verir. Beslenmede yeterli iyotun olduğu yerlerde en sık nedendir ve ailede görülme eğilimindedir.
• İyot eksikliği: dünya genelinde hâlâ en sık neden. İyotlu tuz bunu çok daha seyrek hale getirdi.
• Tiroid tedavisi ya da ameliyatı: örneğin tiroid fazla çalışması için verilen radyoaktif iyot.
• Bazı ilaçlar: lityum ve amiodaron gibi.
• Doğumdan sonra (doğum sonrası tiroidit): çoğu zaman geçicidir.

Tedavi genelde her gün alınan bir tiroid hormonu tabletidir (levotiroksin); dozu doktorunuz TSH testleriyle belirler ve kontrol eder. Çoğu kişi düzey doğru ayarlanınca yeniden iyi hisseder.

Tiroid çok fazla hormon üretince vücut hızlı çalışır. Sürekli gergin ve tetikteymiş gibi hissettirebilir.

Sık görülen belirtiler: iyi iştaha rağmen kilo kaybı, hızlı ya da düzensiz kalp atışı, çarpıntı, sıcak basması ve terleme, ellerde titreme, kaygı, sinirlilik, kötü uyku, sık dışkılama, kas güçsüzlüğü ve daha az adet kanaması. Graves hastalığında gözlerde batma hissi olabilir, bakış dikleşebilir ya da gözler öne çıkabilir.

Sık nedenler:

• Graves hastalığı: bir bağışıklık hastalığıdır ve en sık nedendir.
• Tiroid nodülleri: kendi kendine fazla hormon üreten nodüller.
• Tiroidit (tiroid iltihabı): doğum sonrası olanlar da dahil; kısa bir fazla çalışma döneminin ardından az çalışma dönemine yol açabilir.
• Gereğinden fazla tiroid hormonu ilacı almak.

Tedavi edilmeyen tiroid fazla çalışması kalbi yorar (atriyal fibrilasyon denen düzensiz kalp atışı dahil) ve zamanla kemikleri zayıflatır; bu yüzden tedavi etmeye değer. Seçenekler tiroidi yatıştıran ilaçlar, radyoaktif iyot ya da ameliyattır; hangisinin size uygun olduğunu doktorunuz (çoğu zaman bir endokrinolog) anlatır.

Kadınlarda tiroid sorunları çok daha sıktır ve bazı belirtiler kolayca gözden kaçabilecek biçimlerde ortaya çıkar:

• Adet: tiroid az çalışmasında daha yoğun ya da daha sık adet; fazla çalışmasında daha az ve daha seyrek adet.
• Doğurganlık: ikisi de gebe kalmayı zorlaştırabilir. Adetler düzensizse ya da gebelik gecikiyorsa doktorlar çoğu zaman TSH'ye bakar.
• Gebelik: bebek ilk dönemde annenin tiroid hormonuna bağımlıdır; bu yüzden tedavi edilmemiş bir tiroid sorunu gebelikte daha da önemlidir. Bir tiroid hastalığınız ya da belirtileriniz varsa, gebe kalır kalmaz ya da gebelik planlamaya başlar başlamaz doktorunuza veya ebenize söyleyin.
• Doğumdan sonra: doğum sonrası tiroidit, doğumu izleyen bir yıl içinde kadınların yaklaşık %5 ile %10'unu etkiler. Çoğu zaman yeni ebeveynliğin bitkinliği ve moral bozukluğuyla karıştırılır.
• Menopoz: sıcak basmaları, kötü uyku, moral bozukluğu ve kilo değişikliği tiroid belirtileriyle örtüşür; TSH testi bunları ayırt etmeye yardımcı olur.
• PKOS (polikistik over sendromu): düzensiz adet, kilo alma ve saç değişiklikleri ikisinden de kaynaklanabilir ve ikisi bazen birlikte görülür.

Büyümüş tiroide guatr denir. Az çalışan, fazla çalışan ya da normal çalışan bir tiroidde görülebilir ve çoğu zaman ağrısızdır. Tiroid nodülü ise bezin içindeki bir kitledir.

Nodüller özellikle yaş ilerledikçe çok yaygındır ve Amerikan Tiroid Derneği'ne göre %90'ından fazlası iyi huyludur (kanser değildir). Yine de boyunda yeni çıkan her kitle kontrol ettirilmelidir. İlk adımlar genelde TSH testi ve boyun ultrasonudur; bazı nodüllerden daha sonra ince iğneyle örnek (biyopsi) alınması gerekir.

Kitle hızla büyüyorsa, sert geliyorsa ya da ses kısıklığı, yutma güçlüğü veya nefes almada zorluk ile birlikteyse doktora daha erken gidin.

Belirtiler yol gösterir, ama kararı kan testi verir:

• TSH ilk testtir. Tiroid az çalışıyorsa yüksek, fazla çalışıyorsa düşük çıkar. Çoğu yetişkinde normal aralık yaklaşık 0,4 ile 4,0 mIU/L arasıdır. Her sonucun ne anlama geldiği için TSH testi rehberimize bakın.
• Serbest T4 (sT4) (ve bazen T3), kanda gerçekte ne kadar tiroid hormonu olduğunu gösterir.
• Tiroid antikorları (Haşimoto için anti-TPO, Graves için TRAb), nedenin bağışıklık sistemi olup olmadığını gösterir.
• Ultrason, şişlik ya da kitle olduğunda bezi inceler.

Bazı şeyler sonuçları yanıltabilir: biyotin takviyeleri (saç ve tırnak ürünlerinde sık bulunur) tiroid testlerinin yanlış çıkmasına yol açabilir; kullanıyorsanız laboratuvara söyleyin. Yakın zamanda geçirilen bir hastalık, gebelik ve bazı ilaçlar da TSH'yi değiştirir.

• Tedaviden önce test yaptırın. Tiroid tabletlerine, iyota, kelp yosununa ya da “tiroid destekleyici” takviyelere kendi başınıza başlamayın. Fazla iyot bazı tiroid sorunlarını kötüleştirebilir; takviyeler de gerçek tabloyu gizleyebilir.
• Belirtilerinizi yazın, ne zaman başladıklarıyla birlikte; bu listeyi (ya da yukarıdaki belirti listesini) randevunuza götürün.
• Zaten tedavi görüyorsanız ve belirtiler geri geliyorsa, TSH'nizin yeniden ölçülmesini isteyin; dozun ayarlanması gerekebilir. Tiroid tabletlerini yemekle ve diğer ilaçlarla nasıl alacağınızı eczacınıza sorun.
• İyotlu tuz kullanın, normal miktarlarda. Lahana, brokoli ve soya gibi yiyecekler normal bir beslenmede rahatça yenebilir.
• Tiroid fazla çalışmasında kalbi ve kemikleri gözetin: tedavi ikisini de korur.