Ürik asit yüksekliği ve gut belirtileri: işaretler, değerler ve ne zaman doktora gitmeli

Ürik asit bir atık maddedir. Vücut onu, kendi hücrelerinizde ve bazı yiyecek ve içeceklerde bulunan doğal maddeler olan pürinleri parçalarken üretir. Normalde kanda çözünür ve böbrekler onu idrarla dışarı atar.

Vücut çok fazla ürettiğinde ya da böbrekler yeterince atamadığında birikir. Yüksek düzeye hiperürisemi denir. Sık görülür ve düzeyi yüksek olan pek çok kişi bundan hiçbir zaman sorun yaşamaz.

Yine de düzey yüksek kalırsa ürik asit eklemlerin içinde ve çevresinde ve böbreklerde minik, iğne biçiminde kristaller oluşturabilir. Belirtilere yol açan bu kristallerdir: eklemlerde gut (halk arasında damla hastalığı), böbreklerde ise böbrek taşları.

Ne kadarı yüksek sayılır? Her laboratuvar kendi normal aralığını raporun üzerine yazar; menopozdan önce kadınlarda değerler genelde erkeklerinkinden biraz düşüktür. İngiltere kılavuzunda doktorların esas aldığı değer 360 micromol/L (6 mg/dL) değeridir: belirtileri olan birinde bu değerde ya da üzerinde gut olasılığı artar ve gut tedavisi düzeyi bunun altında tutmayı hedefler. Birimleri karşılaştırmak için: 1 mg/dL yaklaşık 60 micromol/L eder.

Çoğu zaman hiç belirti olmaz. Ürik asit yüksekliği tek başına genelde belirti vermez ve çoğu zaman rutin bir kan testinde tesadüfen bulunur. Yorgunluk ya da her yerde ağrı gibi belirsiz yakınmalar ürik asit yüksekliğine özgü değildir; bu yüzden başka nedenler açısından kontrol ettirmeye değer.

Gut atakları en sık görülen belirtidir:

• tek bir eklemde ani, şiddetli ağrı; çoğu zaman gece başlar ve birkaç saat içinde artar
• en sık ayak başparmağının dibinde, ama ayağın diğer eklemlerinde, ayak bileğinde, dizde, el bileğinde, elde ya da dirsekte de olabilir
• eklem sıcak, şiş ve kırmızı ya da mor renklidir, cilt parlaktır ve eklem o kadar hassastır ki çarşafın değmesi bile acıtır
• bir atak, tedavi edilmese bile genelde 1 ile 2 hafta içinde geçer, ama ataklar tekrarlama eğilimindedir ve zamanla daha sık gelir

Böbrek taşları: karnın yan tarafında ya da belde, kasığa yayılabilen ve dalgalar halinde gelip giden ağrı; bununla birlikte bulantı, sık idrara çıkma ya da bulanık idrar.

Yıllarca süren ürik asit yüksekliğinden sonra:

• parmaklarda, ayak parmaklarında, dirseklerde ya da kulaklarda deri altında sert, tebeşirimsi şişlikler (tofüsler)
• ataklar arasında da tutukluğu ve ağrısı geçmeyen eklemler ve eklem hasarı

Kadınlarda: gut daha az görülür ve menopozdan önce nadirdir, çünkü östrojen hormonu böbreklerin ürik asidi atmasına yardım eder. Menopozdan sonra risk artar ve belirtiler erkeklerdekiyle aynıdır.

Vücut daha fazla ürik asit ürettiğinde ya da böbrekler daha azını temizlediğinde ürik asit yükselir. Onu yükselten ya da gut olasılığını artıran şeyler:

• Alkol ve yüksek fruktozlu mısır şurubu içerenler dahil şekerli içecekler
• Pürinden zengin yiyecekler: kırmızı et, ciğer ve böbrek gibi sakatatlar ve bazı deniz ürünleri
• Fazla kilo, yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, diyabet ve böbrek hastalığı
• İlaçlar: idrar söktürücüler (diüretikler), düşük doz aspirin, bazı tansiyon ilaçları (ACE inhibitörleri), siklosporin ve yüksek doz niasin. Size yazılan bir ilacı kendi kendinize bırakmayın: ilacı yazan doktora danışın.
• Genler ve yaş: gut ailelerde görülür, erkeklerde daha sıktır, genelde orta yaşta başlar ve kadınlarda menopozdan sonra daha olası hale gelir
• Daha nadiren, bazı kan kanserleri ve bunların tedavisi (kemoterapi)

Atağı ne tetikler: çok fazla alkol içmek, çok büyük bir öğün, yeterince sıvı içmemek, ateşli bir hastalık, bir yaralanma ya da ameliyat ve bazı ilaçlara başlamak ya da bunları değiştirmek.

Ürik asit kan testi (serum ürat olarak da bilinir) düzeyi ölçer. Tipik gut belirtileri olan birinde 360 micromol/L (6 mg/dL) ya da üzerindeki bir değer tanıyı destekler. Düzey atak sırasında düşebilir; bu yüzden daha düşük çıkarsa ve gut hâlâ olası görünüyorsa test, atak geçtikten en az 2 hafta sonra tekrarlanır. Belirti olmadan tek başına yüksek bir sonuç, gut olduğunuz anlamına gelmez.

Ürik asit düzeyi	Genelde ne anlama gelir
360 micromol/L (6 mg/dL) ya da üzeri	Tipik belirtileri olan birinde gutu destekler; bu düzeydeki pek çok kişide hiçbir zaman gut gelişmez
360 micromol/L (6 mg/dL) altı	Gut hastaları için olağan tedavi hedefi
300 micromol/L (5 mg/dL) altı	Şişlikleri (tofüs), kalıcı eklem hasarı ya da sürekli tekrarlayan atakları olanlar için daha düşük bir hedef

Eklem sıvısı testi: tanı net değilse doktor ince bir iğneyle eklemden biraz sıvı alır ve mikroskopta kristal arar. Bu test enfeksiyonu da kontrol eder.

Görüntüleme: sıvı alınamıyorsa röntgen, ultrason ya da özel bir BT taraması (çift enerjili BT, dual-energy CT).

Diğer kontroller, çünkü gut çoğu zaman başka hastalıklarla birlikte görülür: böbrek işlevi (kreatinin ve eGFR), kan şekeri (HbA1c), kolesterol ve tansiyon. Sorun böbrek taşıysa idrarda ürik asit testi yardımcı olabilir. Böbrek hastalığı rehberimiz böbreklerin bu tablodaki yerini açıklar.

Belirti vermeyen ürik asit yüksekliği: pek çok kişi hiçbir zaman sorun yaşamaz. Hiç gut ya da böbrek taşı geçirmediyseniz, bir şey yapmak gerekip gerekmediğini doktorunuza sorun; çoğu zaman öneri ilaç kullanmak değil, kilo, alkol, şekerli içecekler ve tansiyon gibi nedenler üzerinde çalışmaktır.

Gut ise farklıdır. Ürik asidi düşüren tedavi olmadan yeni kristaller oluşmaya devam eder ve zamanla:

• ataklar daha sık gelir, daha uzun sürer ve daha çok ekleme yayılır
• deri altında tofüsler oluşur
• eklemler kalıcı olarak hasar görebilir (kronik gut artriti)
• böbrek taşı olasılığı artar

Gut çoğu zaman yüksek tansiyon, böbrek hastalığı, diyabet ve kalp hastalığı ile birlikte görülür; bu yüzden doktorlar bunları da kontrol eder. İyi tedavi edildiğinde gut hastalarının çoğunda ataklar durur ve şişlikler küçülür.

Atak sırasında:

• eklemi dinlendirin ve yukarı kaldırın, çarşafın değmesini önleyin ve havluya sarılı bir buz torbasıyla soğutun
• bol sıvı için
• doktor iltihap giderici bir ağrı kesici (NSAİİ), kolşisin ya da kısa süreli steroid tablet önerebilir; ne kadar erken başlanırsa o kadar iyi etki eder

Ürik asidi uzun vadede düşürmek: doktorlar sık tekrarlayan ya da sıkıntı veren atakları, böbrek hastalığı, tofüsleri ya da eklem hasarı olanlara ya da idrar söktürücü kullananlara ürik asit düşürücü ilaç, genelde allopurinol ya da febuksostat önerir ve atak geçirmiş herkesle bunu konuşur. İlaca genelde atak geçtikten 2 ile 4 hafta sonra başlanır, düzey hedefe ulaşana kadar kan testleriyle adım adım artırılır ve uzun süre, çoğu zaman ömür boyu kullanılır. İlk aylarda ataklar olabilir; bu yüzden doktor bunları önlemek için ek bir ilaç verebilir: ürik asit düşürücü ilacı kullanmaya devam edin.

İşe yarayan alışkanlıklar:

• sağlıklı bir kiloda kalın, kilo vermeniz gerekiyorsa yavaş yavaş verin
• alkolü ve şekerli içecekleri azaltın, alkolsüz günler yapın
• gün boyunca yeterince su için
• ağrıyan eklemleri zorlamayan yollarla hareketli kalın ve sigarayı bırakın

Atakları önlediği ya da ürik asidi düşürdüğü kanıtlanmış tek bir “ürik asit diyeti” yoktur; önerilen, sağlıklı ve dengeli beslenmedir.

Hangi ilacı ve ne kadar kullanacağınıza doktorunuz karar verir. İltihap giderici ağrı kesiciler herkes için güvenli değildir, örneğin böbrek hastalığı, mide ülseri ya da bazı kalp hastalıkları varsa; bu yüzden önce bir eczacıya ya da doktora sorun. İnternette “ürik aside kesin çözüm” diye satılan tozlara, çaylara ve takviyelere karşı dikkatli olun: denemeden önce bir doktora ya da eczacıya danışın.