Böbrek yetmezliği ve böbrek hastalığı belirtileri: böbrek hasarının işaretleri ve onu bulan testler

İki böbreğiniz vardır; her biri yaklaşık bir yumruk büyüklüğündedir ve kaburgaların altında, omurganın iki yanında durur. Her dakika kanınızı süzer, atık maddeleri ve fazla suyu idrar olarak atarlar. Ayrıca tuz ve mineral dengesini korur, tansiyonu düzenlemeye yardım eder, kırmızı kan hücrelerinin yapımına katkıda bulunur ve kemikleri güçlü tutarlar.

Kronik böbrek hastalığı (KBH), böbreklerin hasar görmesi ve üç ay ya da daha uzun süre olması gerekenden daha az süzmesi demektir. Özellikle yaş ilerledikçe sık görülür ve Güney Asya ya da siyahi kökenli kişilerde daha yaygındır.

Böbreklerin çok fazla yedek kapasitesi vardır; bu yüzden siz hiçbir şey hissetmeden işlevlerinin büyük kısmını yitirebilirler. ABD Ulusal Böbrek Vakfı'nın (National Kidney Foundation) tahminine göre KBH olan kişilerin yalnızca yaklaşık 10'da 1'i hastalığından haberdardır. Böbrek hastalığının genelde belirtilerle değil, testlerle bulunmasının nedeni budur.

Başlangıçta: genelde hiçbir şey. İlk ipucu çoğu zaman başka bir nedenle yapılan rutin bir kan ya da idrar testidir. Bazı kişiler köpüklü idrar, göz kapaklarında şişlik ya da geceleri daha sık idrara çıkma fark eder; bunlar idrara protein kaçtığının ya da böbreklerin idrarı eskisi kadar iyi yoğunlaştıramadığının erken işaretleri olabilir.

Daha sonra, böbrek işlevi azaldıkça:

• Sıvı işaretleri: ayak bileklerinde, ayaklarda ya da ellerde şişlik, göz kapaklarında şişlik, nefes darlığı
• İdrar işaretleri: özellikle geceleri daha sık idrara çıkma, idrarda kan, köpüklü idrar
• Atık birikmesi işaretleri: yorgunluk, kaşıntılı ya da kuru cilt, iştahsızlık ve kilo kaybı, bulantı, kas krampları, uyku sorunu, odaklanma güçlüğü, baş ağrısı
• Erkeklerde: sertleşme sorunları. Kadınlarda: ileri evrede adetler düzensizleşebilir ya da kesilebilir.

Böbrekler yetmezliğe girdiğinde (5. evre): bu belirtiler güçlenir ve diyaliz ya da böbrek nakli gerekebilir. NHS verilerine göre bu, KBH olan kişilerin yalnızca yaklaşık 100'de 2'sinde olur; çoğu kişi hastalığı ilaçlar ve düzenli kontrollerle yönetir.

Akut böbrek hasarı (ABH) farklıdır: saatler ya da günler içinde, çoğu zaman başka bir hastalık sırasında ortaya çıkar. Belirtileri arasında her zamankinden çok daha az idrara çıkma, aşırı susuzluk, bulantı ya da kusma, bacaklarda şişlik, bilinç bulanıklığı ya da uyku hali ve uzanınca nefes darlığı vardır. ABH aynı gün doktora görünmeyi gerektirir.

Genelde hayır. Kronik böbrek hastalığı neredeyse her zaman ağrısızdır; fark edilmeden kalmasının bir nedeni de budur.

Böbrekten gelen ağrı yanda ya da sırtta, kaburgaların hemen altında hissedilir ve genelde başka bir nedeni vardır:

• Böbrek enfeksiyonu (piyelonefrit): yanda ya da sırtta ağrıyla birlikte ateş, titreme, bulantı ve çoğu zaman idrar yaparken yanma. Aynı gün doktora görünmeyi gerektirir.
• Böbrek taşı: sırttan ya da yandan kasığa doğru yayılan, dalgalar halinde gelen şiddetli, kramp tarzında ağrı; bazen idrarda kanla birlikte.

Bel ağrısının çoğu böbreklerden değil, kaslardan ve eklemlerden kaynaklanır. Ateş olmadan ve idrarınızda bir değişiklik olmadan tek başına bel ağrısı nadiren böbrek sorunudur.

• Diyabet: yüksek kan şekeri böbreklerin minik süzgeçlerine zarar verir. En sık iki nedenden biridir.
• Yüksek tansiyon: böbreklerdeki küçük kan damarlarını zorlar. En sık diğer nedendir; böbrek hastalığı da tansiyonu daha da yükseltebilir.
• Kalp hastalığı ve yüksek kolesterol: böbrekleri besleyen kan damarlarını etkiler.
• Böbrek iltihabı (glomerülonefrit), tekrarlayan böbrek enfeksiyonları ve polikistik böbrek hastalığı gibi kalıtsal hastalıklar.
• Sürekli tekrarlayan böbrek taşları ya da büyümüş prostat gibi, idrar akışını engelleyen tıkanıklıklar.
• Bazı ilaçların uzun süre kullanılması: düzenli kullanılan iltihap giderici ağrı kesiciler (ibuprofen ya da diklofenak gibi NSAİİ'ler) ve lityum gibi. Bu yüzden size yazılan bir ilacı bırakmayın: böbrek testlerine ihtiyacınız olup olmadığını doktorunuza sorun.
• Geçirilmiş bir akut böbrek hasarı: kalıcı hasar bırakabilir.

Erken böbrek hastalığı sessiz olduğu için, riski yüksek kişilere kendilerini iyi hissetseler bile düzenli test yaptırmaları önerilir:

• Diyabet: her yıl böbrek kontrolü
• Yüksek tansiyon ya da kalp hastalığı
• Ailede böbrek yetmezliği ya da kalıtsal böbrek hastalığı
• Geçirilmiş akut böbrek hasarı, sürekli tekrarlayan böbrek taşları, büyümüş prostat ya da lupus
• Lityum ya da düzenli NSAİİ ağrı kesiciler gibi böbrekleri etkileyebilen uzun süreli ilaçlar
• 60 yaşın üzerinde olmak, ayrıca riski daha yüksek olan Güney Asya ya da siyahi kökenli kişiler
• Daha önce nedeni bilinmeyen idrarda protein ya da kan bulunması

Ne sıklıkla test yaptırmanız gerektiğini doktorunuza sorun.

İki basit test, böbrek hastalığının çoğunu genelde belirtilerden çok önce bulur:

• Kreatinin kan testi: kreatinin, böbreklerinizin temizlediği bir atık maddedir. Laboratuvar bunu bir eGFR'ye (tahmini glomerüler filtrasyon hızı) çevirir; eGFR, böbreklerinizin her dakika ne kadar kan süzdüğünü gösterir. Üç ay ya da daha uzun süre 60'ın altında bir eGFR KBH demektir, 15'in altı ise böbrek yetmezliği demektir. Kreatinin rehberimiz değerleri ve evreleri bir hesaplayıcıyla birlikte açıklar.
• Albümin için idrar testi: albümin, sağlıklı böbreklerin kanda tuttuğu bir proteindir. İdrar albümin/kreatinin oranı (ACR) ne kadar kaçtığını gösterir.

Raporlarda iki birimden biri kullanılır; sizinkinin hangisini yazdığına bakın. Yüksek bir sonuç doğrulamak için genelde tekrarlanır, çünkü egzersiz, bir enfeksiyon ya da adet bir süreliğine sonucu yükseltebilir.

Doktorlar ayrıca kan ve protein için idrar çubuk (strip) testi, böbreklere bakmak için ultrason ve potasyum ile tam kan sayımı (hemogram) gibi başka kan testleri de isteyebilir, çünkü böbrek hastalığı kansızlığa (anemi) yol açabilir.

Kronik böbrek hastalığının kesin bir tedavisi yoktur, ama tedavi hastalığı yavaşlatabilir ve kalbi koruyabilir; ne kadar erken başlanırsa o kadar iyidir.

• Tansiyonu kontrol altında tutmak en önemli adımdır. Doktorlar çoğu zaman böbrekleri de koruyan ilaçlar kullanır; hangisini ve ne kadar kullanacağınıza doktorunuz karar verir.
• Diyabetiniz varsa kan şekerini kontrol altında tutmak. Bazı diyabet ilaçları böbreklerin daha uzun süre çalışmasına da yardım eder.
• Kolesterolü düşüren ve kalbi koruyan ilaçlar, çünkü KBH kalp krizi ve inme riskini artırır.
• Yeni bir ilaç, ağrı kesici, takviye ya da bitkisel ürün kullanmadan önce danışın, geleneksel ve bitkisel karışımlar dahil: bazıları böbreklere zarar verebilir, birçok ilacın da böbrekler daha az süzdüğünde farklı bir dozda kullanılması gerekir. Her doktora ve eczacıya eGFR'nizi söyleyin.
• Sigara içmeyin, hareketli kalın, sağlıklı bir kiloyu hedefleyin ve tuzu azaltın. Böbrek işleviniz düşükse bir diyetisyen protein, potasyum ve fosfat konusunda size yol gösterebilir.
• Doktorunuz sıvıyı kısıtlamanızı söylemediyse, idrarınız açık renkli olacak kadar su için.
• Kontrollerinizi aksatmayın. Tekrarlanan kan ve idrar testleri tedavinin işe yarayıp yaramadığını gösterir.

Böbrekler yetmezliğe girerse, onların işini diyaliz ya da böbrek nakli üstlenir. Böbrek ekibiniz bunu, ihtiyacınız olmadan çok önce sizinle konuşur.