Xét nghiệm công thức máu (CBC): chỉ số bình thường và ý nghĩa từng dòng

CBC là viết tắt của complete blood count, tiếng Việt gọi là xét nghiệm công thức máu hay tổng phân tích tế bào máu ngoại vi. Bạn cũng có thể gặp các tên CBP, FBC hoặc huyết đồ. Chỉ với một mẫu máu, xét nghiệm sẽ đếm và đo ba loại tế bào trong máu:

• Hồng cầu, mang oxy nhờ huyết sắc tố (hemoglobin). Phiếu kết quả gồm huyết sắc tố, số lượng hồng cầu, hematocrit (PCV) và các chỉ số hồng cầu (MCV, MCH, MCHC, RDW).
• Bạch cầu, giúp chống nhiễm trùng. Gồm tổng số bạch cầu (WBC hoặc TLC) và công thức bạch cầu (DLC), chia bạch cầu thành năm loại.
• Tiểu cầu, giúp máu đông.

Bác sĩ chỉ định xét nghiệm công thức máu khi khám sức khỏe định kỳ, khi bạn mệt mỏi, sốt, nhiễm trùng, dễ bầm tím hoặc chảy máu, trước phẫu thuật, và để theo dõi các bệnh hay thuốc có ảnh hưởng đến máu. Một số phiếu có thêm tốc độ máu lắng (ESR). Chỉ số này không thuộc công thức máu nhưng thường được làm cùng lúc.

Huyết sắc tố thấp nghĩa là thiếu máu. Theo WHO, thiếu máu là khi huyết sắc tố dưới 13 g/dL ở nam, dưới 12 ở nữ; khi mang thai là dưới 11 trong ba tháng đầu và ba tháng cuối, và dưới 10,5 trong ba tháng giữa, khi máu loãng hơn một cách tự nhiên. Thiếu máu có thể gây mệt mỏi, khó thở, tim đập nhanh, da xanh xao, chóng mặt và đau đầu.

Chỉ số MCV (kích thước hồng cầu) giúp tìm ra nguyên nhân:

• Hồng cầu nhỏ (MCV thấp): thường gặp nhất là thiếu sắt, do kinh nguyệt ra nhiều, mang thai, ăn uống thiếu sắt hoặc mất máu rỉ rả qua đường tiêu hóa. Người mang gen thalassemia (tan máu bẩm sinh), phổ biến ở Nam Á, Địa Trung Hải và Trung Đông, cũng có hồng cầu nhỏ, thường kèm số lượng hồng cầu bình thường hoặc cao.
• Hồng cầu to (MCV cao): thiếu vitamin B12 hoặc folate, uống rượu thường xuyên, suy giáp, bệnh gan hoặc do một số thuốc.
• Hồng cầu kích thước bình thường: bệnh mạn tính, bệnh thận, mới mất máu, hoặc nhiều nguyên nhân cùng lúc.

Huyết sắc tố hoặc hematocrit cao thường do mất nước, hút thuốc lá hoặc sống ở vùng núi cao. Ít gặp hơn là do bệnh phổi, bệnh tim hoặc bệnh lý tủy xương (bệnh đa hồng cầu).

Bạch cầu tăng (trên khoảng 11.000/µL) thường cho thấy cơ thể đang chống lại một điều gì đó: nhiễm khuẩn (thường tăng bạch cầu trung tính), viêm, chấn thương hoặc phẫu thuật, căng thẳng hoặc dùng thuốc corticoid. Bạch cầu cũng tăng nhẹ khi mang thai và ở người hút thuốc. Bạch cầu rất cao, hoặc phiếu kết quả có tế bào non (blast), cần được bác sĩ xem sớm, vì trong một số ít trường hợp đó có thể là ung thư máu như bệnh bạch cầu (leukemia).

Bạch cầu giảm (dưới khoảng 4.000/µL) hay gặp trong thời gian ngắn khi nhiễm virus. Nguyên nhân khác có thể là một số thuốc (gồm hóa trị và một số thuốc kháng sinh, thuốc kháng giáp, thuốc điều trị tâm thần), thiếu B12 hoặc folate, bệnh tự miễn và, hiếm khi, bệnh lý tủy xương. Bạch cầu trung tính thấp làm tăng nguy cơ nhiễm trùng; nếu kèm sốt thì có thể cần xử trí khẩn cấp.

Bạch cầu ái toan tăng thường do dị ứng, hen suyễn, chàm (eczema) hoặc nhiễm giun sán, vốn phổ biến ở nhiều nước.

Tiểu cầu thấp (giảm tiểu cầu), dưới khoảng 150.000/µL, hay gặp khi sốt do virus, nhất là sốt xuất huyết Dengue. Nguyên nhân khác có thể là một số thuốc, uống nhiều rượu, bệnh gan, lách to, mang thai và bệnh miễn dịch (ITP). Tiểu cầu bị vón cục trong ống nghiệm có thể làm kết quả thấp giả, nên kết quả bất thường ngoài dự kiến thường được làm lại.

Trong sốt xuất huyết, tiểu cầu thường giảm mạnh vào khoảng ngày 3 đến ngày 7 của bệnh, đúng lúc cơn sốt bắt đầu lui. Đây là giai đoạn nguy hiểm, bác sĩ sẽ theo dõi sát các dấu hiệu cảnh báo: đau bụng dữ dội, nôn nhiều lần, chảy máu chân răng hoặc chảy máu cam, nôn ra máu hoặc đi ngoài ra máu, vật vã bứt rứt hoặc li bì bất thường. Chỉ riêng con số tiểu cầu không quyết định cách điều trị; tình trạng của người bệnh quan trọng hơn. Không dùng aspirin hoặc ibuprofen khi sốt mà có thể là sốt xuất huyết; hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ thuốc nào an toàn.

Tiểu cầu cao (tăng tiểu cầu), trên khoảng 450.000/µL, thường gặp sau thiếu sắt, nhiễm trùng hoặc viêm, phẫu thuật hoặc cắt lách. Hiếm khi nguyên nhân là bệnh lý tủy xương; bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân này nếu tiểu cầu vẫn cao kéo dài.

• Chỉ cần lấy một ít máu tĩnh mạch (hoặc chích gót chân, đầu ngón tay ở em bé). Xét nghiệm công thức máu không cần nhịn ăn, trừ khi các xét nghiệm khác làm cùng lúc yêu cầu nhịn ăn.
• Thường có kết quả trong ngày, nhiều khi chỉ sau vài giờ.
• Uống nước như bình thường: mất nước có thể làm huyết sắc tố và hematocrit cao hơn thực tế.
• Hãy báo cho phòng xét nghiệm nếu bạn mới bị ốm, đang mang thai hoặc đang dùng thuốc, vì những điều này có thể làm thay đổi kết quả.
• Nếu có chỉ số bất thường, bác sĩ thường cho làm phết máu ngoại vi (soi tế bào máu dưới kính hiển vi) hoặc xét nghiệm lại.

• Hãy nhìn toàn bộ kết quả. Một chỉ số chỉ hơi lệch khỏi khoảng tham chiếu, trong khi các chỉ số khác đều bình thường và bạn không có triệu chứng, là chuyện thường gặp và thường không có ý nghĩa gì.
• Xét nghiệm lại sau khi khỏi bệnh. Cảm lạnh và các bệnh nhiễm trùng khác có thể làm bạch cầu và tiểu cầu thay đổi trong vài tuần.
• Thiếu máu cần được tìm nguyên nhân, không chỉ điều trị: các xét nghiệm tiếp theo thường là bộ xét nghiệm sắt (ferritin), B12 và folate.
• Việc bổ sung sắt, B12 và folate do bác sĩ quyết định. Tự uống sắt khi chưa xét nghiệm có thể che lấp một nguyên nhân cần tìm ra, và thừa sắt cũng gây hại.
• Ăn uống tốt cho máu: thực phẩm giàu sắt (đậu lăng, các loại đậu, rau lá xanh, thịt, cá, trứng, ngũ cốc có bổ sung vi chất) ăn kèm vitamin C, và B12 từ sữa, trứng, cá hoặc thực phẩm có bổ sung B12 nếu bạn ăn chay.