Xét nghiệm vitamin D: mức bình thường, dấu hiệu thiếu và bổ sung từ đâu

Vitamin D giúp ruột hấp thu canxi và phốt phát, những khoáng chất xây dựng và giữ cho xương, răng chắc khỏe. Vitamin D cũng giúp cơ hoạt động tốt và góp phần vào hệ miễn dịch.

Da tự tạo vitamin D khi tiếp xúc với ánh nắng (tia UVB), và một lượng nhỏ hơn đến từ thức ăn. Gan chuyển vitamin D thành 25-hydroxyvitamin D, chính là chất mà xét nghiệm máu đo, vì nó phản ánh lượng dự trữ của bạn trong vài tuần qua. Sau đó thận tạo ra dạng hoạt động.

Vitamin D2 và D3 đều làm tăng mức vitamin D; D3 (cholecalciferol), loại da tự tạo ra, thường làm tăng nhiều hơn một chút và duy trì lâu hơn một chút. Trên phiếu chỉ định, xét nghiệm thường được ghi là 25-OH vitamin D, vitamin D toàn phần (vitamin D total) hoặc xét nghiệm vitamin D3.

Thiếu vitamin D rất phổ biến, kể cả ở các nước nhiều nắng, vì nhiều người ở trong nhà gần hết thời gian ban ngày. Bạn dễ bị thiếu hơn nếu:

• ít ra ngoài trời, che kín gần hết da, hoặc sống xa xích đạo vào mùa đông
• có làn da sẫm màu, vốn tạo ít vitamin D hơn dưới cùng một lượng nắng
• lớn tuổi, vì da tạo ít vitamin D hơn theo tuổi
• thừa cân, vì vitamin D được dự trữ trong mỡ
• đang mang thai hoặc cho con bú, hoặc là trẻ bú mẹ hoàn toàn
• mắc bệnh celiac, bệnh viêm ruột, bệnh gan hoặc thận, hoặc từng phẫu thuật giảm cân
• dùng một số thuốc, như một số thuốc chống động kinh hoặc corticoid dài ngày

Dấu hiệu thiếu vitamin D thường mơ hồ hoặc không có. Có thể gồm mệt mỏi, đau xương hoặc đau lưng, đau nhức hoặc yếu cơ (nhất là khi leo cầu thang hay đứng dậy khỏi ghế), chuột rút, tâm trạng đi xuống và hay ốm vặt. Lâu dần, thiếu vitamin D làm xương mỏng đi (loãng xương), và thiếu nặng làm xương mềm: còi xương ở trẻ em và nhuyễn xương ở người lớn.

Có, nhưng hầu như chỉ do uống quá nhiều thuốc bổ sung. Bạn không thể bị thừa vitamin D do ánh nắng, và thức ăn hiếm khi cung cấp nhiều.

Mức trên khoảng 50 ng/mL (125 nmol/L) không mang lại thêm lợi ích. Trên khoảng 150 ng/mL (375 nmol/L), vitamin D có thể làm canxi máu tăng quá cao. Dấu hiệu gồm khát nước, đi tiểu nhiều, buồn nôn và nôn, táo bón, mệt mỏi, lú lẫn và, lâu dần, sỏi thận hoặc tổn thương thận.

Vitamin D liều cao được bán rộng rãi và đôi khi được uống hàng tháng liền mà không xét nghiệm. Nếu bạn đang dùng, hãy hỏi bác sĩ nên dùng tiếp bao lâu và khi nào xét nghiệm lại.

Ánh nắng là nguồn chính với hầu hết mọi người. Để mặt, tay và chân tiếp xúc ngắn, đều đặn với nắng giữa trưa vào hầu hết các ngày, không bôi kem chống nắng và không để bị cháy nắng, sẽ giúp da tạo vitamin D. Thời gian cần thiết tùy vào màu da, nơi bạn sống và mùa trong năm: da sáng có thể cần 10 đến 15 phút, da sẫm màu cần lâu hơn. Nắng chiếu qua cửa kính không có tác dụng, và phơi nắng lâu không che chắn làm tăng nguy cơ ung thư da, vì vậy đừng bao giờ để da bị cháy nắng.

Thức ăn giúp được một phần: cá béo (cá hồi, cá thu, cá mòi), dầu gan cá tuyết, lòng đỏ trứng, nấm trồng dưới tia UV, và thực phẩm được bổ sung vitamin D, như một số loại sữa, sữa thực vật, sữa chua, ngũ cốc và dầu ăn. Người ăn chay thường dựa vào ánh nắng, thực phẩm bổ sung vitamin D và, khi cần, thuốc bổ sung.

• Chỉ cần lấy một ít máu tĩnh mạch. Không cần nhịn ăn, trừ khi các xét nghiệm khác làm cùng lúc yêu cầu.
• Xét nghiệm cần yêu cầu là 25-hydroxyvitamin D (25-OH D). Xét nghiệm “1,25-dihydroxy” là một xét nghiệm khác, chuyên sâu hơn.
• Nếu bạn đang uống vitamin D, cứ tiếp tục như thường trừ khi bác sĩ dặn khác, và báo liều cho phòng xét nghiệm.
• Mức vitamin D thường thấp hơn vào cuối mùa đông và cao hơn vào cuối mùa hè.
• Kết quả thường có trong vòng một đến hai ngày.

Người lớn khỏe mạnh, không có triệu chứng thường không cần xét nghiệm vitamin D định kỳ; hướng dẫn năm 2024 của Hiệp hội Nội tiết Hoa Kỳ (Endocrine Society) khuyên không nên xét nghiệm định kỳ cho đa số người dưới 75 tuổi. Nên xét nghiệm nếu bạn:

• bị đau xương, yếu cơ, hay bị ngã hoặc gãy xương sau một cú ngã nhẹ
• bị loãng xương hoặc đang điều trị loãng xương
• có bệnh ảnh hưởng đến hấp thu (bệnh celiac, bệnh viêm ruột IBD, phẫu thuật giảm cân) hoặc bệnh gan hay thận
• dùng thuốc làm giảm vitamin D
• đang uống vitamin D liều cao, để kiểm tra mức không quá cao
• đang điều trị thiếu vitamin D, thường kiểm tra khoảng 3 tháng sau khi bắt đầu, khi mức đã ổn định

• Tắm nắng an toàn: ra ngoài trời một lúc ngắn, đều đặn vào hầu hết các ngày, không để bị cháy nắng.
• Ăn thực phẩm chứa vitamin D: cá béo, trứng, nấm trồng dưới tia UV và sữa, ngũ cốc hoặc dầu ăn có bổ sung vitamin D.
• Thuốc bổ sung: làm theo kế hoạch của bác sĩ. Điều trị thiếu vitamin D dùng liều cao hơn trong một thời gian nhất định, và liều phù hợp tùy vào mức vitamin D, cân nặng và sức khỏe của bạn. Đừng uống vitamin D liều cao hàng tháng liền mà không xét nghiệm; quá nhiều sẽ làm tăng canxi và có thể hại thận.
• Canxi cũng quan trọng: sữa và chế phẩm từ sữa, sữa thực vật có bổ sung canxi, hạt kê, vừng, rau lá xanh và đậu phụ giúp vitamin D xây dựng xương.
• Xét nghiệm lại sau khoảng 3 tháng điều trị, theo lời khuyên của bác sĩ.